Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ateism

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mapa dl'ateìsm.
L'**Ateism** a l'é ël nen chërde an gnun Dé.
A l'é ël contrari dël teism, ch'a l'é ël chërde che almanch un dé a esista. Na përson-a ch'a arfuda ëd chërde an qualsëssìa dé a l'é ciamà *ateista*.
L'ateism a l'é pa la midema còsa dl'agnosticism. J'agnòstich a diso che a-i é gnun-e manere ëd savèj se un dé a esista o nò, ma lor a peulo chërde (o nen chërde) ant un o pi dé.
Na përson-a a peul chërde ant un dé, ma anco' aceté la posission filosòfica dl'agnosticism, e as peul esse antlora teista e agnòstich al midem temp. Pròpi com serte përson-e a peulo esse teista agnòstich, àutre përson-e a peulo esse ateista agnòstich se lor a s'arfudo ëd chërde che un dé a esista ma a pretendo pa ëd dimostré che a-i esist pa gnun dé.
J'ateista soens a spiego përché lor a chërdo pa an gnun dé. Le spiegassion prinsipaj ëd l'ateism a son:
* ël problem dël mal;
* l'argoment ëd na rivelassion anconsistenta;
* e l'argoment dël nen chërdent.

Pa tùit j'ateista a penso che coste rason a dago na preuva completa che a-i esist gnun dé, ma coste a son le rason dàite pi soens për spieghé l'arfud ëd chërde che un dé a esista. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Guèra dij set agn

Da gàucia an sens orari

\* Bataja 'd Plassey (23 giugn 1757)
\* Bataja 'd Carillon (6–8 luj 1758)
\* Bataja 'd Zorndorf (25 òst 1758)
\* Bataja 'd Kunersdorf (12 òst 1759)

La **guèra dij set agn** a l'é stàit un conflit militar dla scònda metà dël sécol ch'a fa 18. La guèra a l'é durà dal 1756 al 1763 e a l'ha fàit an total 853.000 mòrt.

## Stòria

### Formassion

La guèra a l'ha interessà da 'na part ël Regn Unì, ël Regn ëd Prussia, l'Elettorà ëd Hannover, e autri Stat pì cit dla Gërmania nòrd-ossidental e, dal 1762, ël Regn dël Portugal; da l'autra la coalission formà dal Regn ëd Fransa, l'Imperi Roman Sacrà (prinsipalment l'Elettorà ëd Sassònia e l'Àustria), l'Imperi Russ, la Svessia, l'amper Moghul e, dal 1762, la Spagna. Un-a e l'autra formassion a l'han ëdcò avù l'agiut ëd diferent pòpoj nativ ant ij diferent continent.

### Achit

La guèra a l'é s-ciopà apress a l'invasion dla Sassònia da part dla Prussia, përché la Sassònia a l'era n'aleà dl'Àustria, ch'a vorìa arcuperé la Slesia, perdùa ant la guèra 'd sucession austrìaca 'd pòch agn prima.

Regn Unì e Fransa a son intrà ant le doe different fassion ëd guèra, përché tut e doi a vorìo avej ël contròl dij comersi e dle colònie ant ël mond.

### Dësvlup

La guèra dij 7 agn a l'é combatusse an Euròpa, ma ëdcò an Àfrica, Mérica e Asia, tant che la part ëd guèra combatusse an India tra Regn Unì e Fransa, a l'é ciamà tersa guèra carnatica. Costa guèra a l'é stàita donch definìa la "vera prima guèra mondial" da Winston Churchill.

### Fin e conseguense

La guèra a l'é finia con la vitòria dël Regn Unì e ij sò aleà contra la Fransa e ij so aleà.

#### Armudament teritoriaj

Armudament teritòriaj ant la Mérica (an anglèis)
* An Euròpa gnente a armuda da com a j'ero ij finagi prima dla guèra
* La Fransa a ced sò teritòri a est dël fium Mississippi, comprèis ël Canadà, San Vincens, Dominica, Tobago e ël Cicars Setentrional (est dl'India) al Regn Unì e ij teritòri a òvest dël Mississippi a la Spagna.
* La Spagna a ced la Florida al Regn Unì an cambi dla restitussion ëd Manila e L'Avan-a.
* L'amper Moghul a ced ël Bengala al Regn Unì

Ël Regn Unì a l'era parej slansà vers la supremassìa mondial e vers na gròssa espansion an India, cola ch'a dventërà un-a dle soe colònie pi importante.

Ij fransèis d'Acadia, con la guèra franch-anglèisa, part dla guera dij set agn, dal 1755 a son stàit sforsà a migré an Luisian-a, andoa a ven-o bele adess ciamà "*Cajun*". Durant costa deportassion, manca acadian a son mòrt ëd fam.

## Ant la cultura

* Ël romanz "L'ùltim dij Mojcan", a l'é ambientà antratan dla guèra dij set agn.
* Ant ël videogieugh "Age of Empires III", a-i é na campagna, ant lë scond at, dont ël giogador a combate con ij fransèis ant la guèra dij set agn.
* Part dël videogieugh "Assassin's Creed III" a l'é ambientà antratan dla guèra dij set agn.

## Autri progèt
# Bestiam

Ël **bestiam** (bovin) a l'é n'ansem ëd mamìfer domesticà ch'a aparten-o a la famija dij Bovidae e al géner Bos. A son conossù për esse dovrà ant l'agricoltura për la produssion ëd làit, carn, e për ël travaj ant ij camp. Ant ël Piemont, a l'han sempe avù un ròl sentral ant l'economìa rural, dzortut con le rasse locaj com la Rassa Piemontèisa.

## Classificassion sientìfica

* Regn: Animalia
* Filum: Chordata
* Class: Mammalia
* Órdin: Artiodactyla
* Famija: Bovidae
* Géner: Bos
* Spècie prinsipaj:
	+ Bos taurus (bovin europengh)
	+ Bos indicus (zebù, men comun an Euròpa)

## Descrission

Ij bovin a l'han un còrp robust, con quatr gambe ch'a finisso an ongie s-ciapà, e na coa longa con fiòch. Soe caraterìstiche a comprendo:

* Còrn: Present an vàire rasse (es. la Piemontèisa a l'é sensa còrn o con còrn cit).
* Pèil: Variàbil (bianch, nèir, ross o motobi colorà) an base a la rassa.
* Stòmi ruminant: Quadripartì, ch'a-j përmëtt ëd digerì erba e fen.

Ij mas-cc (tòr) a son pì grand che le fumele (vaca), con muscolatura marcà. La grandëssa a peul rivé a 1,5 m d'autëssa e 1.000 kg ëd pèis.

## Comportament e dieta

Ij bovin a son animal sociaj ch'a vivo an ëstrop guidà da na gerarchìa. A mangio dzortut erba, fen, e foragere, ma ant j'alevament modern a peulo integresse con gran e sùcher. A son ativ ëd di e a deurmo pòche ore për neuit. La riprodussion a l'é controlà: la vaca a partoriss un cit (vitel) apress 9 mèis ëd gestassion.

## Abitat e anlevament

Originalman, ij bovin a vivìo ant le savan-e e le praterie, ma al di d'ancheuj a son anlevà an tut ël mond. Ant ël Piemont, a son present ant:

* Anlevament estensiv: Ant ij pra ëd montagna e colinari (es. Val Susa, Langhe).
* Anlevament intensiv: Stabi ëd granda dimension për la produssion ëd làit.

Ij bovin a l'han damanca d'eva a basta, ëd spassi për giré, e ëd protession dal càud o dal frèid.

## Amportansa econòmica e cultural

* Produssion alimentar: Làit (dovrà për formagg com la Toma e ël Bra), carn (es. la carn Fasson dla Rassa Piemontèisa).
* Travaj ant ij camp: Stòricament, a tiravo la slòira o ij chèr.
* Cultura: Festa dël Beu Grass a Carrù, sìmbol ëd prosperità. Ant ij proverbi: "A tira coma un beu" (për na përson-a motobin fòrta).

## Rasse notàbij

* Rassa Piemontèisa: Autoctona, sensa còrn, carn maira d'àuta qualità.
* Frisian-a neira e bianca (Holstein): Specialisà ant ël làit.
* Limosin: Carn rossa gustosa, originaria dla Fransa.
* Chianin-a: Giganta italian-a, pel bianca.

## Sfide e salute

Ij bovin a peulo patì ëd maladìe com:

* Lenga bleuva (trasmëttùa da mosca).
* Mastite (anfiamassion ëd la pupa, ant j'alevament ëd làit).
* Sòch dij pé.

L'alevament intensiv a peul causé stress e problema ëd binesse. An Piemont, ij progèt për conservé le rasse tradissionaj a son ativ.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment

* *Associazione Nazionale Allevatori Bovini Italiani. (2023). Rapport ëd produssion.*
* *FAO. (2022). Livestock's Role in Sustainable Agriculture.*
# John Major

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| John Major (1995)
Sir **John Roy Major** a l'é n'òm polìtich dël Regn Unì.
A l'é nassu a Londra (St Hilier) ël 29 ëd mars dël 1943.
Dël 1990 a l'é stait nominà cap dël Partì Conservator (*Conservative Party*).
A l'é stàit Prim Ministr dël Regn Unì dal 1990 al 1997. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Sierra Leone

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

La **Sierra Leone** a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.
A confin-a con Guinea e Liberia e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Freetown.
A l'ha na surfassa ëd 71.740 km² e a conta anviron 6 milion d'abitant.
Anté ch'as treuva

Stòria moderna
La Sierra Leone a l'é stàita un possediment dël Regn Unì fin al 1961, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Organisassion polìtica
La Sierra Leone (nòm ofissial: **Republic of Sierra Leone**) a l'é un-a repùblica.
Ël president a l'é Julius Maada Bio (dal 2018). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# IBM

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Introdussion
**IBM** a l'è la sigla ëd **International Business Machines**.

Sede
La sede ufissial dla IBM a l'è Armonk, ant lë stat ëd New York, USA.

Stòria
La **IBM** a l'è stàita fondà ant ël 1888 con ël nòm ëd Computing-Tabulating-Recording Company,
e dal 1916 a l'è quotà a la Borsa ëd New York (New York Stock Exchange).
Ant j'agn '60, con soa linea ëd computer IBM 360, a l'è dventà ël pì gròss produtor mondial ëd computer.

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Sit ufissial dl'IBM** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Angegnerìa agrìcola

Robòt agrìcol
L'**angegnerìa agrìcola** a l'é la branca dl'angegnerìa ch'a àplica ij prinsipi sientìfich e técnich për la progetassion, la costrussion e la gestion dij sistema e dle màchine dovrà ant l'agricoltura. Sò but a l'é ëd mijoré l'eficensa e la sostenibilità dj'atività agrìcole, an garantend la produssion d'aliment e d'àutri prodot.

## Sot-dissiplin-e e aplicassion

L'angegnerìa agrìcola a l'ha vàire branche prinsipaj:

* Màchine agrìcole: a progeta e a dësvlupa ij trator, le mietitrebia, ij sistema d'irigassion e j'àutri utiss che a giuto ant ij travaj dij camp.
* Idràulica agrìcola: a studia la gestion dj'arsorse ìdriche për l'agricoltura, com ij sistema d'irigassion e ël drenagi dij teren.
* Costrussion ruraj: a progeta j'edifissi për le fatorìe (stabi, grané, sère).
* Eletrotécnica agrìcola: a àplica l'eletricità e l'eletrònica për controlé ij process agrìcoj.
* Energìa an agricoltura: a studia l'usagi dle sorgiss d'energìa rinnovàbij ant j'asiende agrìcole.

## Amportansa

L'angegnerìa agrìcola a l'ha n'amportansa ciav për:

* Aumenté la produtività e la qualità dle coltivassion.
* Ridùe ij cost e la fatiga uman-a ant ij travaj agrìcoj.
* Mijoré la conservassion dj'arsorse naturaj.
* Dësvlupé 'd tecnologìe pì sostenìbij e rispetose dl'ambient.
# Pretoria

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  **Pretoria**  |
| --- |
|        |
| Stat: |  Sudàfrica |
| Coordinà: | Latitùdin: 25° 43′ 0′′ S Longitùdin: 28° 17′ 0′′ E  |
| Autëssa: | 1.271 m s.l.m. |
| Surfassa: | 1.644 km² |
| Abitant: | 2.472.612 (2018) |
| Comun dj'anviron: | Johannesburg |
| CAP: | 0001 • 0002 |
| Prefiss tel.: | 012 |
| Figura:Pretoria in ZA.png, Pretoriamunsipaliteit.jpg |
| **Sit istitussional** |

Pretoria
**Pretoria** a l'é la capital aministrativa dël Sudàfrica.
A conta 1.884.046 abitant (2005). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Ludwig van Beethoven

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ludwig van Beethoven
**Ludwig van Beethoven** a l'era nassù a Bonn ël 16 dë dzèmber dël 1770 e a l'é mòrt a Vien-a ël 26 ëd mars dël 1827. A l'é stàit un dij pi grand compositor dla stòria dla mùsica. Sò stil a l'é stàit ël trat d'union antra 'l Classicism (con Haydn e Mozart) e 'l Romanticism .
Biografìa
Fieul ëd Johann van Beethoven (musicista) e 'd Maria Magdalena Keverich, Beethoven a l'ha mostrà 'n talent pì che natural da cit. Sò prim mèistr a l'é stàit sò pare, ch'a l'ha anterpretà mal soa educassion . A 7 agn a l'ha fàit sò prim concert pùblich. Dël 1792 as trasferiss a Vien-a për studié con Joseph Haydn. Ambelessì a l'é dventà famos com pianista e compositor . Da j'agn 30 a l'ha comensà a perde l'udì. A la fin dla vita a l'era del tut ciòrgn. Tutun a l'ha seguità a compon-e, an dovrand la memòria e l'imaginassion .
Euvre prinsipaj
Mùsica orchestral
* 9 sinfonìe (Sinfonìa n.5 an dò minor, Sinfonìa n.6 "Pastoral", Sinfonìa n.9 "Corale").
* 5 consert për pianofòrt e orchestra (l' "Imperador" n.5).
* 1 consert për violin e orchestra (op. 61).
* *Le Creature ëd Prometé* (balet).

Mùsica da cambra
* 16 quartèt d'arch (ij Quartèt op. 59 "Rasumovsky").
* 10 sonade për pianofòrt e violin (op. 47 "Kreutzer").
* 5 sonade për pianofòrt e violonsel.
* 1 sonada për pianofòrt e còrn.

Mùsica për pianofòrt
* 32 sonade për pianofòrt (*L'Adiù*, *La Passion*, *Clar de lun-a*, *Waldstein*, *Appassionata*, *Hammerklavier*).
* Varietà: *Für Elise* (op. 39), *Rondò a caprissi "Rabia për un sòld perdù"* .

Mùsica vocal
* *Fidelio* (única òpera lìrica).
* *Crist an sël Mont dj'Uliv* (oratòri).
* *Missa Solemnis* (op. 123), fàita për la nominà dl'Archiduca Rodolfo.
* Cantà *Moment ëd la pas*.

Arconossiment
A l'ha arseivù 'd numbros arconossiment da 'n vita. Al dì d'ancheuj, a l'é considerà un dij pì grand geni dla mùsica ossidental. L'UNESCO a l'ha diciarà la Sinfonìa n.9 "Sinfonìa dël Mond" (2002). Un crater su Mercuri a l'ha sò nòm.
Anliure
* Joseph Haydn
* Wolfgang Amadeus Mozart
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga kanauji

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga kanauji** ò **Kanauji** a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà specialment an India.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Kanauji** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe indoarian-e
		- lenghe indoarian-e sentraj
			* lenghe hindi ossidentaj
				+ **lenga kanauji**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BJJ**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Aishwarya Rai

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Aishwarya Rai
**Aishwarya Rai** a l'é n'atris indian nassùa a Mangalore ël 1 ëd novèmber dël 1973.
Film prinsipaj
* *Hum Dil De Chuke Sanam* (1999)
* *Taal* (1999)
* *Mohabbatein* (2000)
* *Devdas* (2001)
* *The Last Legion* (2007)
* *Jodhaa Akbar* (2008)
* *The Pink Panther 2* (2010)
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga créola hindi andaman

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais andoa a l'é parlà
La **lenga créola hindi andaman** o **hindi créol Andaman** a fa part ëd le lenghe créole e a l'é parlà dzortut an India.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **hindi créol Andaman** a peul esse:
* lenghe créole
	+ lenghe créole basà an sl'Hindi
		- **lenga créola hindi andaman**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **hca**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Automassion

Automassion ant l'arserca
L'**automassion** a l'é l'usagi ëd sistema ëd contròl e tecnologìa për automatisé dij process e machinari. Sò but a l'é ëd ridùe l'antërvent uman, d'aumenté la produtività e la qualità, e ëd mijoré la precision.

## Stòria

Ij prim esperiment d'automassion a armonto a l'antichità, con dispositiv idràulich e mecànich. La Rivolussion industrial a l'ha anandià l'automassion moderna con l'anvension dël regolator centrìfugh ëd James Watt për le màchine a vapor (1788). Ant ël sécol XIX a son ëspantiasse ij tlé automàtich e le caden-e ëd montagi.

L'época dl'automassion moderna a l'é ancaminà con l'introdussion dij controlor lògich programàbij (PLC) ant j'agn 1960, ch'a l'han përmëttù d'automatisé ij process industrial an manera flessìbil. D'apress, con l'ariv dij computer e dl'inteligensa artifissial, l'automassion a l'é spantiasse an tuti ij setor.

## Sòrt d'automassion

L'automassion as peul classifichesse an vàire manere:

* **Automassion industrial**: a l'é la pì comun-a, e a comprend l'usagi ëd robòt, controlor lògich programàbij (PLC) e sistema ëd supervision për gestì linie ëd produssion, caden-e e impiant. J'esempi a son le màchine a contròl numérich e le caden-e ëd montagi dj'automòbij.
* **Automassion dij process**: a l'é dovrà ant l'industria ch'a trasforma materia prima an continuassion, com le rafinerìe e j'impiant chìmich. A deuvra sistema ëd contròl a ansa duverta e sistema a ansa sarà për gestì temperadura, pression, fluss e livel.
* **Automassion d'ufissi**: a comprend l'usagi ëd programa për automatisé j'atività ripetitive (contabilità, gestion, comunicassion).
* **Automassion doméstica** (o ca inteligenta): a comprend ij dispositiv ch'a contròlo l'iluminassion, ël clima, la sicurëssa e j'eletrodoméstich.

## Component e tecnologìe

Le componente base ëd n'impiant d'automassion a son:

* **Sensor**: a misuro le variàbij fìsiche (temperadura, pression, posission, etc.).
* **Controlor**: a elàboro ij dat dij sensor e a pijo decision. A peulo esse PLC, PC industrial o sistema embedded.
* **Atuator**: a agisso an sël process (motor, vàlvole, relé).
* **HMI** (antërfacia òm-màchina): a përmëtt a j'operator ëd controlé e modifiché ël process.

L'automassion moderna a deuvra 'dcò rej ëd comunicassion (com PROFINET, EtherNet/IP) e sistema ëd supervision (SCADA).

## Amportansa e aplicassion

L'automassion a l'ha n'amportansa ciav për:

* Aumenté la produtività e l'eficensa.
* Garantì na qualità costanta e precisa.
* Ridùe ij cost ëd maneuvra.
* Mijoré la sicurëssa an ambient pericolos.
* Liberé j'uman da atività ripetitive e stressante.

A l'é dovrà an vàire setor: manifatura (automòbil, eletrònica), energìa, traspòrt (ferovìe automàtiche), agricoltura, servissi, medzin-a (robòt chirùrgich), e ca.
# Metropolitan-a ëd Delhi

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Logo.
Mapa.
La **metropolitan-a ëd Delhi** (ciamà en hindi *दिल्ली मेट्रो; Dillī Meṭro*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dle sità ëd Delhi, New Delhi e Noida, an India.
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 24 dzèmber 2002. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 10 linie ëd metropolitan-a pesant longhe an total 347,66 km con 253 stassion.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |