Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Film venerà

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Un **film venerà** (da 'nt l'anglèis *cult movie*) a l'é un film ch'a l'é fasse un sò cit pùblich ëd gent ch'a në fa bele che na maladìa. Soèns ij film venerà a son mai rivà a esse conossù fòra da sta partìa ëd malavi, contut ch'a-i sio vàire ecession. Vàire film venerà ant në scond temp a son peui rivà a esse considerà dij clàssich, dj'àutri a-i intro ant la categorìa ëd coj che "*a fa talment ëscheur a vardelo ch'as peul nen manchelo*", e sò destin a l'é dë pa bogesse d'ambelelì. Ij film venerà soèns a son ëstàit la sorgiss ëd gran sot-culture ch'a l'han fane bele che dj'ossession, e la definission ëd *venerà* da sòn a riva. Comsëssìa, a l'é nen ch'a basta avej na partìa ëd malavì për esse ciamà *venerà*, sòn a dipend pitòst da l'anfluss che sta cita partìa ëd person-e a-i la fa ëd avej ansima a la cultura pì general. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Sànscrit

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Sànscrit** o **Sànscrit** a l'é na lenga mòrta che a fasìa part dle lenghe indoarian-e e a l'era parlà specialment an India. Ël **Sànscrit** a l'é avosà parèj dël latin e dël grech e a l'é stàit motobin dovrà për la ricostrussion dle lenghe indoeuropenghe.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Sànscrit** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe indoarian-e
		- **lenga Sànscrit**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **SA Còdes ISO 639-2: **SAN**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga Kurumba, Mullu

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Kurumba, Mullu** o **Kurumba, Mullu** a fa part dle lenghe dravìdiche e a l'é parlà specialment an India.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Kurumba, Mullu** a peul esse:

* lenghe dravìdiche
	+ lenghe meridionaj
		- lenghe Tamil-Kannada
			* lenghe Tamil-Kodagu
				+ lenghe Kodagu
					- **lenga Kurumba, Mullu**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **KPB**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga Kudiya

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Kudiya** o **Kudiya** a fa part dle lenghe dravìdiche e a l'é parlà specialment an India.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Kudiya** a peul esse:

* lenghe dravìdiche
	+ lenghe meridionaj
		- lenghe Tulu
			* **lenga Kudiya**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **KFG**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga Waddar

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Waddar** o **Waddar** a fa part dle lenghe dravìdiche e a l'é parlà specialment an India.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Waddar** a peul esse:

* lenghe dravìdiche
	+ lenghe sentro meridionaj
		- lenghe Telugu
			* **lenga Waddar**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **WBQ**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga Pardhan

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Pardhan** o **Pardhan** a fa part dle lenghe dravìdiche e a l'é parlà specialment an India.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Pardhan** a peul esse:

* lenghe dravìdiche
	+ lenghe sentro meridionaj
		- lenghe Gondi-Kui
			* lenghe Gondi
				+ **lenga Pardhan**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **PCH**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga Duruwa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Duruwa** o **Duruwa** a fa part dle lenghe dravìdiche e a l'é parlà specialment an India.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Duruwa** a peul esse:

* lenghe dravìdiche
	+ lenghe sentraj
		- lenghe Parji-Gadaba
			* **lenga Duruwa**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **PCI**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga oriya

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga oriya** ò **Oriya** a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an India.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dl'**Oriya** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe indoarian-e
		- lenghe indoarian-e orientaj
			* lenghe oriya
				+ **lenga oriya**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **OR Còdes ISO 639-2: **ORI**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga Minangkabau

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Minangkabau** o **Minangkabau** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Indonesia (Sumatra).

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Minangkabau** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
	+ lenghe Malayo-Polynesian
		- lenghe Malayic
			* lenghe Malayan
				+ lenghe Para-Malay
					- **lenga Minangkabau**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **MIN**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga Aranadan

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Aranadan** o **Aranadan** a fa part dle lenghe dravìdiche e a l'é parlà specialment an India.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Aranadan** a peul esse:

* lenghe dravìdiche
	+ lenghe meridionaj
		- lenghe Tamil-Kannada
			* lenghe Tamil-Kodagu
				+ lenghe Tamil-Malayalam
					- lenghe Malayalam
						* **lenga Aranadan**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **AAF**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga semelai

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga semelai** o **Semelai** a fa part ëd le lenghe Austro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut ant la penìsola dla Malaysia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Semelai** a peul esse:
* lenghe austro-asiàtiche
	+ lenghe mon-khmer
		- lenghe aslian
			* lenghe sud aslian
				+ **lenga semelai**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **sza**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga gana

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga gana** ò **Gana** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant Malaysia (Sabah).
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Gana** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
	+ lenghe malayo-polynesian-e
		- lenghe malayo-polynesian-e nòrd-ossidentaj
			* lenghe sabahan
				+ lenghe dusunic
					- lenghe dusun
						* **lenga gana**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **gnq**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga sa'ban

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga sa'ban** ò **Sa'ban** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant Malaysia (Sarawak).
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Sa'ban** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
	+ lenghe malayo-polynesian-e
		- lenghe malayo-polynesian-e nòrd-ossidentaj
			* lenghe nòrd sarawakan
				+ lenghe dayic
					- lenghe kelabitic
						* lenga sa'ban

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: snv

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga timugon murut

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga timugon murut** ò **Timugon Murut** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant Malaysia (Sabah).
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Timugon Murut** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
	+ lenghe malayo-polynesian-e
		- lenghe malayo-polynesian-e nòrd-ossidentaj
			* lenghe nòrd sarawakan
				+ lenghe dayic
					- lenghe murutic
						* lenghe murut
							+ **lenga timugon murut**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **tih**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Diabete

Ël **diabete** a l'é na maladìa crònica caraterisà da në **àut livel ëd glucòsi ant ël sangh** (iperglicemìa), causà da un dësrangg ant la produssion o l'usagi ëd l'**insulin-a**, n'ormon ch'a régola la glicemìa. As distingo doi tip prinsipaj: **diabete tipo 1** e **diabete tipo 2**, con conseguense grave s'a l'é nen controlà.

## Stòria

Ël diabete a l'é conossù già da l'antichità: j'Egissian a lo ciamavo "la maladìa dla pipì motobin". Ant ël sécol I, ël mèdich grech **Areta ëd Cappadòcia** a l'ha dàit ël nòm "diabetes" (ch'a veul dì "passé travers"). Dël 1921, ij canadèis **Frederick Banting** e **Charles Best** a l'han isolà l'insulin-a, salvand milion ëd vite. Ant j'agn 1980, a son ëspantiasse ij glicòmetr për controlé la glicemìa a ca.

## Tipo

1. **Diabete tipo 1** (10% dij cas):

* Causa: **Dëstrussion autoimun** dle célule beta dël pàncreas (cole ch'a produvo l'insulin-a).
* A colpiss dzortut ij cit e ij giovnòt.
* Tratament: **Insulin-a** inietàbil për la vita.

2. **Diabete tipo 2** (90% dij cas):

* Causa: **Resistensa a l'insulin-a** o produssion insuficienta. Associà a **obesità**, sedentarietà, e ereditarietà.
* Pì comun ant j'adult, ma a peul colpì ij cit.
* Tratament: Dieta, esercissi, meisin-e (es. Metformina), insulin-a s'a-i é damanca.

3. **Diabete gestassionaj**:

* As dësvlupa durant la **gravidansa** e a peul aumenté l'arzigh ëd diabete tipo 2 për la mare.

## Sìntom

* Sej ës-ciassà e pipì frequenta.
* Fam ës-ciassà.
* Pèrdita ëd pèis (tipo 1).
* Vision ësbalià.
* Fiachëssa e formicolì ant le man e ij pé.
* Cicatrisassion lenta.

**Atension**: Ël diabete tipo 2 a peul esse **asintomàtich** për agn.

## Diagòstich

* **Glicemìa a digiun**: ≥ 126 mg/dL (doi test).
* **Emoglobina glicà** (HbA1c): ≥ 6.5%.
* **Test ëd toleransa al glucòsi**: Glicemìa ≥ 200 mg/dL doe ore dòp avèj beivù ëd glucòs.

## Tratament

* **Diabete tipo 1**:
	+ **Insulin-a** (inission o pompa), control ëd la glicemìa 4-6 vire al di.
	+ Cont dij carboidrà ant la dieta.

* **Diabete tipo 2**:
	+ **Meisin-e**: Metformina, sulfoniluree, SGLT2 inibitor.
	+ **Modìfiche dë stil ëd vita**: Dieta equilibrà (pòch sùcher, fibre), esercissi regolar.
	+ **Insulin-a** s'a-i é progression dël mal.

## Complicanse

* **Cardiovascolar**: Infart, ictus, ipertension.
* **Neuropatìa**: Dolor o pèrdita ëd sensibilità ant le estremità.
* **Nefropatìa**: Dësrang dij rej.
* **Retinopatìa**: Pèrdita ëd la vision.
* **Pé diabetich**: Ulcere ch'a san-o nen, arzigh d'amputassion.

## Prevension

* **Contròl dël pèis**: Evité l'obesità.
* **Dieta san-a**: Fruta, verdure, gran antregh, pòch grass saturà.
* **Esercissi**: Almanch 30 minut al di.
* **Screening regolar** për chi a l'ha fator d'arzigh (famija con diabete, pression àuta).

## Riferiment

*(EN) Zaccardi, F. (2016). "The evolution of diabetes treatment". \*The Lancet Diabetes & Endocrinology\*.*
# Lenga Tami

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Tami** o **Tami** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment ant le Papua Neuva Guinea.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Tami** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
	+ lenghe Malayo-Polynesian
		- lenghe sentro-orientaj
			* lenghe Malayo-Polinesian orientaj
				+ lenghe osseàniche
					- lenghe osseàniche ossidentaj
						* lenghe Neuva Guinea setentrional
							+ lenghe Ngero-Vitiaz
								- lenghe Vitiaz
									* lenghe Tami
										+ **lenga Tami**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **TMY**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Kuala Lumpur

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Kuala Lumpur
**Kuala Lumpur** a l'é la capital constitussional dla Malaysia.
A conta 1.800.674 abitant (2004).
Leu anteressant
* La catedral ëd Santa Marìa
* La moschea Masjid Jamek
* Ël Musé nassional dë stòria
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Zappos

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| J'offisi dla Zappos a Henderson
**Zappos** a l'é n'asienda 'd vèndita dë scarpe an sla Ragnà, fondà dël 1999.
A l'é arnomà për consigné a gràtis sò material e a fortiss d'avèj a disposission n'arzerva 'd pì 'd tre milion ëd prodot.
Soa sede a l'é a Henderson an Nevada.
Ëd luj 2009 a l'é stàita catà da Amazon për 928 milion ëd dòlar. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |