Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Manama

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Manama** (*لمنامة* an àrab) a l’é la capital dël Bahrain.
A conta anviron 150.000 abitant.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Rej elétrica

**Rej elétrica** a l'é l'ansem ëd linie, stassion, e sistema ch'a përmëtto ëd trasmëtte e distribuì l'eletricità dai produtor (central elétriche) a j'utent final (ca, andustrie, servissi). Costa rej a l'é essensial për garantì n'alimentassion continuà e sicura d'energìa an tuta la società moderna.

## Stòria

La prima rej elétrica a l'é stàita realisà dël 1882 a New York da Thomas Edison, ch'a dovrava corent continua për alimenté le lampadin-e ëd Pearl Street. Ant ël 1886, Nikola Tesla e George Westinghouse a l'han dësvlupà ël sistema ëd corent auternà, ch'a l'ha përmëttù ëd trasmëtte l'eletricità a longhe distanse. Ant ël sécol XX, le rej a son ëspantiasse an tut ël mond, con l'adossion dë standard internassionaj për sincronisé le frequense (es. 50 Hz an Euròpa).

## Component prinsipaj

* **Generassion**: Central elétriche (idroelétriche, termoełétriche, eòliche, solar) ch'a produvo eletricità.
* **Trasmission**: Linie d'àuta tension (220-400 kV) ch'a porto l'eletricità a le stassion ëd trasformassion.
* **Distribussion**: Linie a tension pì bassa (20 kV, 400 V) ch'a colego le stassion a j'utent.
* **Stassion ëd trasformassion**: A basso la tension për rend-la adata a j'usagi sivil e andustriaj.
* **Sistema ëd contròl**: Tecnologìe ch'a bilanso domanda e oferta an temp real për evité blackout.

## Aplicassion

* **Alimentassion residensial**: Eletricità për lus, e aparà eletrònich.
* **Andustria**: Energìa për màchine, linie ëd produssion, e sistema ëd ventilassion.
* **Servissi pùblich**: Ospidal, scòle, e rej ëd telecomunicassion a dipendo da la rej.
* **Trasport**: Tren elétrich e stassion ëd caria për veicoj elétrich.

## Sfide

* **Stabilità**: Manten-e l'equilibri antra produssion e consum, dzortut con le renovàbij intermitente.
* **Manutension**: Sostituì le linie veje e preven-e ij dësrangament.
* **Sicurëssa sibernética**: Protege la rej da atach informàtich ch'a peulo causé dësrangament gròss.
* **Integrassion ëd renovàbij**: Gestì l'energìa variàbil d'eòlich e solar con baterìe o sistema ëd memorisassion.

## Futur ëd la rej elétrica

Le neuve tendense a ancludo:

* **Smart grid**: Rej inteligente ch'a deuvro sensor e AI për otimisé ël fluss d'energìa.
* **Microrej**: Sistema locaj autònom (es. paìs ò quartié) ch'a peulo operé indipendentement da la rej prinsipal.
* **Idrògen verd**: Memorisassion d'energìa an forma d'idrògen për deurbe ij moment d'àut consum.

## La rej elétrica ant ël Piemont

Ël Piemont a l'é colegà a la rej elétrica italian-a gestìa da Terna, ch'a garantiss na tension ëd 380 kV për la trasmission. Esempi notàbij a son:

* **Linia transfrontaliera con la Fransa**: Colegament ch'a përmët ël comersi d'eletricità ant l'Euròpa.
* **Proget ëd smart grid a Turin**: Sperimentassion ëd contator inteligent e gestion dinàmica ëd la domanda.
* **Integrassion dël solar**: Parch fotovoltàich ant la provincia ëd Coni colegà diretament a la rej.

## Vardé ëdcò

* Energìa elétrica
* Central elétrica
* Smart grid
* Terna

## Colegament estern

* Terna - Gestor dla rej eletrica italian-a.
* Red Elétrica ëd Spagna - Esempi ëd gestion ëd rej ant un pais latin.
# Zambia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Zambia** a l'é un pais dl'Àfrica centr-meridional.
A confin-a con Repùblica Democràtica dël Còngo, Angòla, Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mosambich, Malawi e Tanzania.
La capital a l'é Lusaka.
A l'ha na surfassa ëd 752.614 km² e a conta anviron 11.700.000 abitant.
Anté ch'as treuva

Stòria moderna
Ël Zambia a l'é stàit un possediment dla British South African Company dal 1890 al 1923 e dël Regn Unì (con ël nòm ëd *Rhodesia dël Nòrd*) fin al 1964, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Organisassion polìtica
Ël Zambia (nòm ofissial: **Republic of Zambia**) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Hakainde Hichilema (dal 2021).  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Arlington (Texas)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Panorama ëd Arlington
**Arlington** a l'é na sità djë Stat Unì, cola ch'a fa set dël Texas për popolassion.
A l'ha 396.394 abitant (2018).
Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1876. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Las Vegas

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| panorama dla sità
**Las Vegas** a l’é na sità djë Stat Unì d'América e sità pì popolà dël Nevada.
A conta na popolassion ëd 583.756 abitant (2010).
Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1855 'me fort e stassiòn ëd posta.
Geografìa
posission ëd Las Vegas
Anliure
Sit offissial |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Canson

Na **canson** a l'é na composission musical creà për esse cantà, ëd sòlit con na combinassion ëd vos e strument. Le canson a peulo avèj ëd forme e géner diferent, ma a condivido ël but ëd comuniché emossion, stòrie o ideje për mojen ëd la mùsica e ël test. Ant la cultura piemontèisa, le canson a l'han sempe avù un ròl central, tant ant le tradission popolar che ant la mùsica moderna.

## Strutura 'd na canson

La strutura clàssica d'na canson a comprend:

* Stròfa (o cobia): Part andoa a ven contà la stòria o ël messagi, con test che a cambio minca vira.
* Ritornel (o còr): Part ripetùa ch'a buta l'accent ansima al tema prinsipal.
* Pont (o bridge): Session ch'a porta na variassion ëd mùsica o paròle për gavé la monotonia.
* Introdussion e final: Part strumentaj ch'a duerto o a saro la canson.

## Stòria dle canson

Le canson a son ëstàite part ëd la cultura uman-a fin da l'antichità. Ant l'Europa medieval, ij trovador a componìo canson d'amor e geste eròiche. Ant ël Piemont, la tradission oral a l'ha conservà canson popolar com ël Brando o la Bela Ludron-a. Con ël temp, la mùsica a l'é evolusse ant ij gener clàssich, romàntich e modern, influensà da strument neuv e tecnologìa.

## Géner prinsipaj

Clàssich: Canson d'òpera o lìrich (es. compositor piemontèis com ël Vittorio Monti).

Pop e Rock: Canson com "Ij Brandé" ëd la band piemontèisa Tre Martelli.

Folk: Mùsica tradissional piemontèisa con strument com la ghironda o la fisarmònica.

Hip-hop e Moderne: Artista piemontèis ch'a deuvro ël dialèt për esprim-se.

## Amportansa cultural

Le canson a son ëstàite dovrà për:

* Unì le comunità: Com ël Cant dij òm ant le feste paisan-e.
* Esprim protesta: Canson polìtiche o sociaj ant ij moviment dij travajador.
* Arcordé stòrie: Canson stòriche com "La Battaglia di Marengo".

## Canson e Piemont

Ël Piemont a l'ha na richëssa ëd canson tradissionaj, com "La Canson ëd l'Oja" o ij cansoné dij sécol passà. Ël dialèt piemontèis a l'é stàit dovrà për creé mùsica ch'a manten vive le tradission locaj. Ant j'agn recent, ij grup piemontèis a fan vive cost patrimoni an fusionandlo con son modern.

## Evolussion moderna

Con l'ariv ëd l'antërnèt, le canson a son ëspantiasse an manera globaj. Artista piemontèis a deuvro pìatforme com YouTube o Spotify për fé conòsse soa mùsica. La possibilità ëd registré a ca a l'ha ëdcò democratisà la creassion ëd canson.

## Conclusion

La canson a l'é n'art universala ch'a traversa le frontiere. Ant ël Piemont, a l'é në strument ëd memòria e identità, ma ëdcò d'innovassion. Che a sio tradissionaj o moderne, le canson a resto na part essensial ëd la vita ëd minca un.
# Claude Lelouch

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Claude Lelouch (1966)
**Claude Barruck Joseph Lelouch** (Paris, 30 otòber 1937), a l'é un regista ëd cine franseis esponent dla *"Nouvelle vague"*.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |