Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ditatura

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Na **ditatura** a l'é un paìs anté na përson-a o un partì polìtich a l'ha ël podèj ëd fé lòn ch'a veul. La përson-a dominanta a l'é ciamà *ditator*. Ant na ditatura, le përson-e normalment a l'han pòchi drit e pòca libertà.
Na ditatura ch'a l'é governà da ëd militar a l'é ciamà ditatura militar o gionta. Na monarchìa assoluta (ël sistem anté a-i son un re e n'argin-a ch'a l'han ël podèj total dzor un paìs) a peul esse considrà na ditatura, ma normalment ij regnat a son pa ciamà ditator. Na ditatura normalment a-j pias pa al pòpol, përchè quase a gnun a-j pias esse comandà a bachëtta.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Carl Friedrich Gauss

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Carl Friedrich Gauss
Stranomà ël *prinsi dij matemàtich*, **Carl Friedrich Gauss** a l'era nassù a Braunschweig ël 30 d'avril dël 1777 da na famija modesta.
Fin da motobin giovo a l'é fasse armarché për soa anteligensa.
Mersì a l'anteressament dël duca ëd Brunswick a l'ha podù andé anans a studié: dël 1792 a l'é intrà al colege Carolin e dël 1795 a l'é anscrivusse a l'Università ëd Göttingen, peui a l'Università ëd Helmstädt andoa a l'ha arseivù ël dotorà dël 1798.
Dël 1807 a l'é stàit nominà diretor dl'osservatòri ëd Göttingen.
A l'é mòrt a Göttingen ël 23 ëd fërvé dël 1855.
Soe contribussion
Për chiel, l'aritmética a l'era l'argin-a dla matemàtica.
A disneuv agn a l'ha dimostrà che ël polìgon regolar ëd 17 bande as peul costruisse con riga e compass.
An soa tesi dël 1799 a l'ha smonù la prima dimostrassion rigorosa dël teorema fondamental ëd l'àlgebra, nonsià dël 1629 da Girard e dimostrà, an manera nen completa, da d'Alembert e peui da Euler.
Pì tard, Gauss a l'ha dàit d'àutre tre dimostrassion dël teorema.
A l'ha tratà la teorìa dij determinant.
Ant ij prim agn dël sécol ch'a fa XIX a l'é ocupasse d'astronomìa, an predisend, mach an fasend dij cont, l'esistensa dël pianeta Cérere, lòn ch'a l'é stàit peui confirmà ai 7 dë dzèmber 1801 da l'astrònom Zach.
A pòrto sò nòm
* Antregh ëd Gauss
* Curvadura gaussian-a
* Dëscomposission ëd Gauss
* Distribussion ëd Gauss
* Fórmola ëd Gauss-Bonnet
* Gauss (unità dë mzura)
* Lej ëd Laplace-Gauss
* Pian d'Argand-Gauss
* Serie ipergeométrica ëd Gauss
* Sistema d'unità dë mzura ëd Gauss
* Teorema ëd d'Alembert-Gauss
* Teorema ëd Gauss
* Teorema ëd Gauss-Jacobi

Euvre prinsipaj
* **Disquisitiones arithmeticae** (1801). Ciamà da Theodore Merz ël *gran lìber dij set sigij* e da Leopold Kronecker ël *lìber ëd tuti ij lìber*, cost test a l'é stàit n'arferiment për tut ël sécol ch'a fa XIX e ancor apress, tanme ideal d'esposission an materia ëd notassion, problema e métod.
* **Disquisitiones generales circa superficies curvas** (1827).
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Heilbronn

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

Ël munissipi
**Heilbronn** a l’é na sità dël Baden-Württemberg, an Gërmania.
A l'ha 'na surfassa ëd 99,88 km2, 126.592 abitant (31-12-2019) e n'autëssa ëd 157 m. s.l.m..
Geografìa
Heilbronn as treuva an sël fium Neckar.
Stòria
La sità a l'é stàita cità la prim-a vira dël 747 e a l'é vnùa sità dël 1371.
Aministrassion
Ël sìndich a l'é Harry Mergel (SPD).
Anliure esterne
* Sit istitussional
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Basilea

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Coordinà: **47° 33' N 7° 35' E**

|  SvìsseraBasilea |
| --- |
| Stemma dla comun-a ëd Basilea |
| {{{2}}}*Pont Mittlere dzor al Ren* |
| Canton | Basilea-Sità |
| Distret | Basilea-Sità a l'é pa dividù an distrèt |
| Lenghe ufissiaj | Alman |
| Coordinà | 47° 33' N 7° 35' E |
| Autëssa | 260 m an sël livel medi dël mar |
| Surfassa | 22,75 km² |
| Popolassion   - Densità | 169.560 ab. 7472 ab/km² |
| Frassion |  |
| Comun-e davzin-e |  |
| Còdes postal | 4000 |
| Sit an sl'aragnà |  |
| [[Figura:|center|300px|Comun-a ëd Basilea]] |

**Basilea** an (alman: *Basel*, fransèis: *Bâle*) a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Basilea-Sità, con sirca 170.000 abitant. A së stend për na surfassa ëd 22,75 km², con na densità ëd popolassion ëd 7472 ab/km².
La lenga ufissial an costa comun-a a l'é l'alman. A l'é considerà la capital cultural ëd la Svìssera. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Nicola Pietrangeli

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Nicola Pietrangeli dël 1996
**Nicola Chirinsky Pietrangeli** (Tùnis, 11 stèmber 1933 - Roma, 1 dzèmber 2025), a l'é stàit un giugador ëd ténis e atòr italian. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Arequipa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  **Arequipa**  |
| --- |
|        |
| Stat: |  Perù |
| Coordinà: | Latitùdin: ° ′ ′′ N Longitùdin: ° ′ ′′ E  |
| Autëssa: | 2.335 m s.l.m. |
| Surfassa: | 9.862,02 km² |
| Abitant: | 610.519 (2007) |
| CAP: | 04 |
| Prefiss tel.: | 054 |
|  |
| **[ Sit istitussional]** |

**Arequipa** a l'é 'na sità dël Perù, la scònda për abitant apress la capital Lima. A conta 610.519 abitant (2007).

Galerìa
*
*

Anliure esterne
* Sit istitussional
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Frut ëd mar

Un piat ëd frut ëd mar
**Frut ëd mar** a son n'ansem d'aliment d'orìgin animal, tuit invertebrà aquàtich, ch'a comprendo dzortut molusch e crostasse. A son ciamà parèj përché soa racòlta a smija pì a la cheuita dla fruta che a na pësca vera e pròpia .

## Sòrt prinsipaj

### Molusch

Ij molusch a son ëd sòlit provist ëd na cuchìa e as dìvido an:

* **Bivalv** (con doe valve): cuchìa, vòngola, canolich, capasanta, telin-a, òstrica .
* **Gasteròpod** (na cuchìa sola): lumassa 'd mar, patela .
* **Cefalòpod** (sensa cuchìa esterna): polp, calamar, moscardin, tòtan .

### Crostasse

Ij crostasse a l'han në schéletr estern (carapass) e a comprendo:

* Gàmber, scamp
* Aragosta, àstice
* granchi

### D'àutri frut ëd mar

* Ariss ëd mar (echinoderm)

## An Piemont

An Piemont, region sensa dë sboch al mar, ij frut ëd mar a son **sempre** congelà o conservà (sot sal, sot euli, o an salmòira) . La tradission culinaria a-j deuvra dzortut an saussa, supa 'd pess, o con la pasta (tajarin a le vòngole).

## Sicurëssa alimentar

Ij frut ëd mar a peulo esse portator ëd epatite A e d'àutre maladìe infetive . Për sòn, a l'é sconsijà mangeje crù, dzortut fòra da le zòne costiere . A venta:

* Cheuse bin (fin a duvertura dle cuchìe)
* Scarté coj ch'a resto sarà dòp la cotura
* Compré sempe da fornidor autorisà e controlé la caden-a dël frèid