# Mìssil

Mìssil anti-mìssil
Un **mìssil** a l'é un projétil autopropulsiv, guidà e dotà 'd na caria esplosiva o 'd na testa 'd guèra, lansà contra 'n bërsaj terestr, naval, avion o sot-marin. A l'é n'arma ch'a rapresenta na evolussion ëd le bombe e dj'artijarìa, con la possibilità 'd corege soa rota për ciapé 'l bersaj con precision.

## Part prinsipaj

* **Testa 'd guèra** (*warhead*): L'esplosiv o l'armament ch'a colpiss (convensional, nuclear, chìmich, ecc.).
* **Sistema 'd guida** (*guidance system*): Che a dëtèrmina la diression dël vòl e a fà le coression.
* **Sistema ëd propulsion** (*propulsion*): Un motor a reassion o a propelent sòlid ch'a lo possa.
* **Sistema 'd lansament** (*launcher*): La piataforma da andoa a part.

## Classificassion dij mìssij

### Për bersaj

* **Mìssil anti-avion** (SAM - Surface-to-Air Missile): Lansà da tèra o da nav contra avion.
* **Mìssil antinaval** (AShM - Anti-Ship Missile): Contra nav.
* **Mìssil anticher** (ATGM - Anti-Tank Guided Missile): Contra tanch e veìcoj blindà.
* **Mìssil tàtich** (contra bersaj a curt ragg).
* **Mìssil stratégich** (contra sità o instalassion a longh ragg, sovens con testa nuclear).
* **Mìssil balìstich**: Ch'a fa na cùrva balìstica àuta an aria, për ragg motobin longh.
* **Mìssil da crosiera**: Ch'a vòla bass e a longh ragg, guidà an manera precisa.

### Për pòst d'orìgin e bersaj (nòm NATO)

* **Tèra aria** (*Surface-to-Air*)
* **Aria aria** (*Air-to-Air*)
* **Tèra Tèra** (*Surface-to-Surface*)
* **Tèra aria** (*Surface-to-Air*)
* **Aria Tèra** (*Air-to-Surface*)

## Sistema 'd guida

A-i son vàire sistema, ancheuj sovens combinà:

* **A giroscòpi** (primitiv): Për manten-e la diression.
* **A comand** (*command guidance*): Un operator a lo guida për mojen ëd un fil o 'd na radio.
* **A rëscontr** (*homing*):
	+ **A infra-ross** (IR): A riva a 'l calor dël bërsaj (motor).
	+ **A radar** (*radar homing*): A riva a j'onde 'd radar mandà o arbatùe dal bërsaj.
	+ **A laser** (*laser guidance*): L'operator a "ilùmina" 'l bërsaj con un làser, ël mìssil a riva a costa lus.
* **Inersiaj** (*inertial*): Con giroscòpi e aceleròmetr ant na "piataforma inersiaj".
* **Astronavigassion** (*stellar*): Për mìssil balìstich intercontinental.
* **Satelitar** (GPS/GLONASS): Për corege la posission mentre ël vòl.

## Stòria

Ij prim mìssij a son ëstàit dësvlupà ant la Sconda guèra mondial:

* **Almagna**: V-1 (pilot automàtich) e V-2 (prim mìssil balìstich).
* **USA e URSS**: A pijo la tecnologìa alman-a e a la dësvlupo ant la Guèra frèida.

La tecnologìa a l'ha fàit d'arsàut gigantesch, con mìssil che a peulo rivé an tut ël mond e con testa mùltipla (MIRV).

## Mìssil avosà

* **V-2**: Prim mìssil balìstich operativ.
* **Scud**: Mìssil balìstich a curt ragg soviétich/russ, dovrà an vàire conflit.
* **Tomahawk**: Mìssil da crosiera american, guidà a satélit e a rëscontr ëd teren.
* **Exocet**: Mìssil antinaval fransèis, dovrà ant la Guèra dle Falkland.
* **Stinger**: Mìssil anti-avion portàtil american (a infra-ross).
* **Kalibr**: Famija 'd mìssil russ da crosiera e antinaval.
* **Javelin**: Mìssil antìcher american a "lansa e dësmèntia" (*fire-and-forget*).

## Contromisure

Le contromisure a comprendo:

* **Contromisure eletrònichhe** (ECM): Perturbassion dij signal 'd guida.
* **Contromisure infra-ross** (flare): Sorgiss ëd calor për angané ij mìssij a rëscontr ëd calor.
* **Sistema 'd difèisa ativa** (CIWS - *Close-In Weapon System*): Mitrajatris o làser ch'a ciapo ij mìssil ch'a rivo.
* **Muraja 'd mìssil** (*missile shield*): Sistema antimìssil (es. Patriot, Iron Dome, S-400).

## Mìssil e geopolìtica

Ij mìssij a son n'arma stratégica motobin amportanta. Soa proliferassion e 'l contròl dj'arme stratégice a l'han dàit nassensa a vàire tratà, coma:

* **Tratà ant ij mìssil balìstich a mes ragg** (INF)
* **Tratà START** për la ridussion dj'arme stratégice.

## Futur

Le tendense a son:

* **Ipersònich**: Mìssil ch'a van pì 'd 5 Mach, motobin dùr da ciapé.
* **Manovrabilità àuta**: Për evité le difèise.
* **Inteligensa artifissial**: Për serne ij bersaj e cambié tàtica an vòl.
* **Swarm** (strop): Mìssil ch'a travajo an grup.

## Vos corelà

* Bomba
* Mìssil balìstich
* Artijarìa
* Propulsion a arsàut
* Guèra frèida
* Mìssil da crosiera

## Arferiment