Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ética

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'ética a l'é la part ëd la filosofìa ch'a trata dël bin e dël mal. L'ética a preuva a arsponde a chëstion com:
* Che assion a son bon-e? Che assion a son mal?
* Com i podoma vëdde le diferense?
* Bin e mal a son ij midem për tùit?
* Com i podoma pijé decision malfé ch'a peulo giuté o frapé dj'àutr?
* Nòste assion com a toco j'àutr?

Cheich filòsof a ciamo l'ética la *siensa dla moralità*.
La *moralità* a l'é lòn che un a pensa o a sent ch'a sia bin o mal.
A-i son vàire moralità diferente, ma a condivido cheicòs.
Për esempi tante përson-e a penso che massé a sia mal.
Cheich filòsof a l'han sperà ëd trové cheicòs che le moralità a condivido.
A penso che l'ética a dovrìa dovré ël métod sientìfich për studié le còse che la gent a pensa a sia bin o mal.
Ij sò travaj a peulo esse dovrà për prové la giustëssa ëd na situassion, për esempi com che le përson-e a dovrìo tratesse l'un l'autra.
N'esempi dë sta manera ëd pensé a l'é l'imperativ categòrich; tanti paìs a l'han le lej basà dzor st'ideja.
Autri filòsof a penso che l'ética a sia separà da la moralità.
Lor a penso che l'ética a peussa pa esse studià con ël métod sientìfich e a penso ch'a sia pi vzin a la metafìsica. A l'é un pòch com l'ideja platònica dël bin e dël mal.
N'àutra partìa ëd filòsof a chërd che l'ética a sia sogetiva. Sòn a veul dì che a penso che lòn ch'a l'é giust për mi a l'é lòn che mi i diso ch'a l'é giust. Sòn a veul dì che l'ética a l'é la moralità ëd na përson-a. Sti filòsof a penso che l'ética a sia pa la midema për tute le përson-e. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Metaética

La **Metaética** a l'é na rama dl'ética ch'a studia la natura, l'orìgin e 'l significà dij giudissi moraj. Anvece d'esse interessà a còsa a l'é bon o gram (ética normativa), la metaética as ciama lòn ch'a veul dì dì che quaicòs a l'é "bon", da andoa a ven-o ij valor moraj, e s'a-i son ëd vrità moraj assolùe.

## Tichëtte prinsipaj

La metaética as concentra an sij problema fondamentaj dl'ética:

* La semàntica dël lengagi moral (lòn ch'a veulo dì le paròle "bon", "mal", "giust", etc.)
* L'epistemologìa moral (com a peulo esse conossùe le vrità moraj)
* La metafìsica dij fàit moraj (s'a-i esisto 'd proprietà moraj ant ël mond)
* La psicologìa moral (com a formo le përson-e soe concession moraj)

## Sòrt ëd metaética

### Realism moral

A fortiss che le proprietà moraj a esisto realment e indipendentement da nòstre opinion.

* **Realism naturalista**: Le proprietà moraj a son proprietà naturaj (es. "bon" a l'é lòn ch'a massimisa la felicità)
* **Realism nen-naturalista**: Le proprietà moraj a esisto ma a son nen arduvìbij a proprietà naturaj (G.E. Moore e sò argument dla question duverta)

### Antirealism moral

A fortiss che le proprietà moraj a esisto nen an manera real.

* **Emotivism**: Ij giudissi moraj a son mach espression ëd sentiment (A.J. Ayer)
* **Prescritivism**: Ij giudissi moraj a son 'd prescrission o 'd comand (R.M. Hare)
* **Relativism moral**: Ij valor moraj a dipendo da la coltura o da le përson-e
* **Nihilism moral**: A-i é gnun-a vrità moral

### Cognitivism

A fortiss che le proposission moraj a peulo esse vere o fàusse.

### Nen-cognitivism

A fortiss che le proposission moraj a esprimo mach sentiment o prescrission e a peulo nen esse vere o fàusse.

## Problema sentraj

### Ël problema dl'esse e dël deje l'agìt

Për David Hume, as peul pa deduve 'd conclusion normatìve ("lòn ch'a dovrìa esse") da 'd premise descritive ("lòn ch'a l'é"). Cost "sàut" dal descritiv al normativ a l'é un dij problema sentraj dla metaética.

### L'argument dla question duverta

G.E. Moore a fortiss che le definission naturaj dij termo moraj a son sempe "duverte" a discussion. Për esempi, as peul sempe ciamé: "A l'é vera che lòn ch'a massimisa la felicità a l'é bon?".

### L'obietività dij valor

Ij metaeticista a dibato s'a-i son ëd valor moraj ogetiv o s'a son mach sogetiv.

## Stòria

Ij problema metaétich a son ëstàit present ant la filosofìa fin da l'antichità, ma la metaética moderna a l'é dësvlupasse specialman ant ël sécol ch'a fa XX con:

* G.E. Moore e sò "Principia Ethica" (1903)
* L'emotivism d'A.J. Ayer
* Ël prescritivism d'R.M. Hare
* Jë studi dël positivism lògich an sla natura dël lengagi moral

## Amportansa

La metaética a l'é amportanta përchè:

* A fonda l'ética normativa
* A ciairiss la natura dël dissensi moral
* A analisa la strutura dël rasonament moral
* A dà na base teòrica për l'ética aplicà

## Vos corelà

* Ética
* Ética normativa
* Ética aplicà
* Relativism moral
* Realism moral
* G.E. Moore
* David Hume

## Arferiment
# Desert

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Distribussion dîj desert ant ël Mònd.
Ël **desert** a l'é un paisagi che a arsèive 'na media ëd men che 250 mm ëd precipitassion a l'agn o un'area che a perd pì eva ëd cola che a l'arsèive për lë precipitassion.
Ij desert a peulo esse desert caud o desert freid. Ij desert caud a son caraterisà për la granda oscilassion tèrmica antrames ël dì e la neuit (variassion ëdcò ëd 50 °C), l'incidensa granda dij ragg solar, la mancansa ëd vegetassion e lë poch precipitassion.
La parola desert a ven dal latin *desere* ("abandonà").  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |