Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dwight D. Eisenhower

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Dwight D. Eisenhower
**Dwight D. Eisenhower** (Denison, 14 otóber 1890 – Washington, 28 ëd mars 1969) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1953 al 1961.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Boeing B-52 Stratofortress

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Boeing B-52 Stratofortress** a l'é n'avion bombardié a reassion fabricà ant jë Stat Unì a parte da j'inissi dj'agn '50.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 15 avril 1952 e a l'é intrà an servissi dal fërvè 1955 .
Soa produssion a l'é stàita ëd 744 esemplar e a l'é an servissi màch an jë Stat Unì.
Soa lëstessa màsima a l'é ëd 958 km/h e so ragg d'assion a l'é ëd 16.000 km.
Un Boeing B-52 Stratofortress an vol |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Vostok 1

Juri Gagarin
La **Vostok 1** (an russ: *Восток-1*, ch'a veul dì "Orient") a l'é stàita la prima navissela spassial a porté n'òm ant lë spassi. La mission, dël programa Vostok dl'Union Soviética, a l'é volà ai 12 d'avril dël 1961 con a bòrd ël cosmonàuta Jurii Gagarin, ch'a l'é dventà 'l prim esse uman a fé n'òrbita d'antorn a la Tèra .

## La mission

La Vostok 1 a l'é stàita lansà dal Cosmodrom ëd Baikonur (ancheuj an Kazakistan) a le 6:07 UTC. La navissela a l'era formà da doi part prinsipaj: un mòdul ëd rientr sférich (ch'a contenìa Gagarin) e un mòdul ëd servissi con ij motor e j'equipagiament . Gagarin a l'ha passà 108 minute ant lë spassi, an completand na sola òrbita d'antorn a la Tèra, con na durà total dal decòl a l'ateragi d'1 ora e 48 minute .

Durant ël vòl, ël contròl a l'era completament automàtich, dagià che ij médich a savìo nen coma n'òm a l'avrìa reagì a l'assensa 'd pèis. Gagarin a l'avìa un còdes segret për podèj pijé 'l contròl manual an cas d'emergensa .

## L'ateragi

Dòp n'òrbita, ij motor ëd fren a son ëstàit ativà për fé torné la navissela an atmosfera. Durant la fase ëd rientr, la Vostok 1 a l'ha avù 'n problema: ël mòdul ëd servissi as dëstacava nen, e për chèiche minute la càpsula a l'é stàita bolversà. Për boneur, le tëmperadure àute a l'han brusà ij cav e la separassion a l'é riessùa .

A 7 km d'autëssa, Gagarin a l'é stàit slansà fòra dla càpsula con un sedil ejetàbil e a l'é calà con sò paracadute an sla region ëd Saratov, an Russia. Le prime përson-e ch'a l'han vëddulo a son ëstàite na paisan-a e soa novoda, ch'a l'avìo tëmma 'd col òm vestì con na tuta arancion .

Për vàire agn, ij Soviétich a l'han tenù secret ël fàit che Gagarin a fussa aterà separà, përchè la FAI a ciamava che ël pilòt a fussa restà ant la navissela fin-a a tèra për ch'ël primà a fussa validà. D'apress, le régole a son ëstàite cambià e 'l primà a l'é stàit arconossù .

## Amportansa stòrica

La mission Vostok 1 a l'ha marcà na vitòria decisiva dl'Union Soviética ant la corsa a lë spassi contra jë Stat Unì. Gagarin a l'é dventà n'eroe mondial e 'l sò vol a l'ha duvertà la stra a l'esplorassion uman-a dël còsm.
# T-72

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Un T-72 B3 (2018).
Ël **T-72** a l'é un car armà pesant soviétich e peui russ prodovù a partir dla fin dj'agn '60 da la *Uralvagonzavod* o *"UVZ"*. A l'é armà con un canon 2A46M5 da 125 mm., da 'na mitraja coassial da 7,62 mm. e da 'na mitraja da 12,7 mm.
La produssion a l'era comensà dël 1967 e a l'é entrà an sevissi dal 1973 con le forse ëd tèra dl'Armà soviética e a resta, fin al dì d'ancheuj, an servissi an motobin armà dël Mònd.
A l'é stàit prodovù an vaire version an anviron 30.000 esemplar.

  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Balista

Anlustrassion dla balista
La balista a l'era na gròssa machina d'assedi, anventà dai Grech e motobin dovrà dai Roman, ch'a podìa campé dle pere o dle gròsse sajëtte.

## Fonsionament

La balista a funsiona 'me na giganta balestra, an espluatand la torzùa 'd potent còrde artorte (fàite 'd nerv o crin ëd caval) për tiré projétil (sajëtte o pere) con gròssa fòrza e precision, an dovrand l'angign ëd càrica a leva e un grilet për liberé l'energìa ambaronà. L'angign as fonda dzora a l'elasticità dij fass ëd fibre che, na vira tirà, a libero l'energìa an fasson drit, an diferensiandse da la catapulta ch'a campava ròch con òrbita parabòlica.

## Stòria

### Grech

La balista a l'é nàita an era greca, 'me evolussion dla *gastraphetes,* na balestra da ten-e a l'autëssa dla bëddra e dl'*oxybeles* un gròs arch fissà a tera.

Ant ël secol ch'a fa -3, sèmper ij Grech a l'han giontaje ël sistem a torzùa e a l'ha dovravo për dësblé mur e fortificassion.

### Roman

Apress la conquista dla Grecia da part dij Roman, costi ùltim a l'han batì na version con le roe da dovré sël camp pi che ant j'assedi ciamà *scorpio* e na version tacà al chèr, ciamà *chèrbalista*.

Donch durant l'era roman-a, la balista avia funsion d'assedi ma 'dcò ëd sostegn për l'armà.

### Età ëd Mes

Ant l'età ëd mes, a-i é stàita n'involussion dla conossensa e dl'angignerìa, donch le baliste medievaj a funsionavo për prinsipi 'd tension e nen për torzùa. Apress dl'ariv dla pòver nèira, dal ël secol ch'a fa 14, la balista a l'é stàita butà da cant con ël temp.

### Rinassiment

Riprodussion ëd na balista
Ant ël secol ch'a fa 16, Leonard da Vinci a l'avia batì 4 tìpo 'd balista ant ël Còdes Atlantich.
# Les Invalides

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| La capela des Invalides

L'**Hôtel des Invalides** a l'é un compless monumental d'edifissi ëd Paris ch'a formo un quadrilàter largh 390 méter e longh 540.
A l'era n'ospidal militar e a l'é stàit costruì për órdin ëd Luis XIV antra 'l 1671 e 'l 1676, su proget ëd Libéral Bruant, l'architet ëd la Salpêtrière.
Parèj dla Salpêtrière a l'é n'edifissi sever, articolà an tante ale ch'a formo vàire cort a l'anterior.
L'Hôtel des Invalides a òspita ël Musé dl'armada e ël Musé dle machëtte dj'arcostrussion ëstòriche.
L'ala a nòrd
La fassada dël còrp prinsipal, ch'a dà a nòrd, a smon quatr órdin dë fnestre e as duverta al sènter con un grand portal jònich a arcade, con dëdzora un riliev ëd Guillaume Coustou dël 1735, arfàit torna ant ël 1815, ch'a arpresenta Luis XIV a caval trames a le statue dla Prudensa e dla Giustissia.
L'ala a sud
L'ala sud a serv da fassada a la cesa ëd San Luis des Invalides, a tre navà con ëd tribun-e an sle navatele, ch'a goerna vàire testimonianse an arcòrd dij grand soldà dl'amper.
Sò còro a resta tacà a col dël Dôme des Invalides, na ciadeuvra baròca, ëd sigura l'euvra pì amportanta ëd tut ël compless.
Costruì da Jules Hardouin Mansart antra 'l 1679 e ël 1706, ël Dôme a l'é n'edifissi a pianta quadra, con fassada severa a doi órdin, l'un dzora l'àutr, ëd colòne dòriche e corinse, fronton triangolar e cùpola, andorà 'd recent, ampostà ansima a 'n tamborn àut a colòne cobià.
A l'é àut 107 méter.
L'antern, a cros greca con capele ai canton ch'a goerno vàire monument funerari a d'òm avosà (tanme ël marchèis ëd Vauban e ël viscont ëd Turenne) a l'é faussà ant le proporsion për avèj përdù sò sènter focal: an efet an sël paviment, pròpe sota la cùpola, Louis Visconti a l'ha fàit duverté la nicia ch'a òspita la tomba an pòrfid ross ëd Napoleon Bon-a-part, con dódes *Vitòrie* monumentaj ch'a-j fan la vijà scurpìe da James Pradier e ch'a simboliso le prinsipaj vitòrie napoleòniche.
Ël còrp ëd Napoleon a l'é stàit trasportà dël 1840 da l'ìsola ëd Sant Élena. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |

‎
# Lenga ebréa antica

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Pais andoa a l'é parlà
La **lenga ebréa antica** o **ebréo antich** a l'é na lenga mòrta an vers ël quart sécol prima ëd Nosgnor, a fasìa part dle lenghe semìtiche e a l'era parlà specialment an Israel.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dl' **ebréo antich** a peul esse:

* lenghe afro-asiàtiche
	+ lenghe semìtiche
		- lenghe semìtiche sentraj
			* lenghe aràbiche
				+ **lenga ebràica antica**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **HBO**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
*
* Zuckermann, Ghil'ad, 2003. *Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew*. Palgrave Macmillan. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695)
* Lingua Mosaica o Lingua-Mosaico?: La Genetica dell'Israeliano
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# H.G. Wells

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| H.G. Wells dël 1920
**H.G. Wells** pseudònim ëd **Herbert George Wells** a l'é stàit në scritor ëd fantassiensa an lenga anglèisa.
A l'era nassù a Bromley ël 21 ëd stèmber dël 1866 e a l'é mòrt a Londra ël 13 d'òst dël 1946.
A l'é considerà un dij pare dla fantassiensa moderna. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Corent elétrica

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Na **corent** a l'é n'ansem ëd carie elétriche an moviment.
Esempi ëd corent elétriche a son ij jon an n'acelerator ëd qualsëssìa sòrt, coj an na solussion eletrolìtica, coj ant un gas jonisà o j'eletron ant un condutor metàlich.
L'*antensità* ëd na corent elétrica a l'é definìa tanme la caria ch'a passa për unità ëd temp a travers na session ëd la region andoa la corent a scor, për esempi la session dël tubo ëd n'acelerator o d'un fil metàlich.
Donca, si ant un temp *t* a-i son *N* partissele carià, mincadun-a con na caria *q*, ch'a passo a travers na session dël mojen condutor, dagià che la caria total ch'a passa a l'é Q=Nq, l'antensità dla corent a resta
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .
Cost'espression a smon an efet la corent media ant un temp *t*; la corent anstantania a l'é
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 .
La corent elétrica a l'é smonùa an Cs-1, n'unità ciamà ampère.
Për ël vers ëd na corent as pija col dël moviment ëd le carie positive: a l'é l'istess che col dël camp elétrich aplicà o dël robaton ëd potensial ch'a produv ël moviment ëd le carie.
Parèj, si la corent a l'é dovùa al moviment ëd carie negative, tanme dj'eletron, sò vers a l'é l'opòst ëd col dël moviment efetiv ëd le partissele. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# OF-40

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**OF-40** a l'é un car armà mojen italian prodovù da la OTO Melara e dla FIAT 'me derivà ëd ël Leopard 1. A l'era armà con un canon OTO da 105 mm., da doe mitraje da 7,62 mm o da 12,7 mm.
A l'é entrà an sevissi a la fin dj'an '70 e vendù a le forse ëd tèra dj'Emirà Àrabo Unì e prodovù màch an 39 esemplar.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Nieuport 11

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Un Nieuport 11
Ël **Nieuport 11** o **Nieuport XI** a l'é n'avion da cassa a un pòst franseis ëd la Prima guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 1915 e a l'é intrà an servissi dal 1916.
A l'é stait dovrà da l'Aviation militaire franseisa e da motobin autri pais, dont l'Italia, durant la guèra. A l'é stait prodovù an 7.100 esemplar e soa lestëssa màssima a l'era ëd 156 km/h.. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Bomba a rapa

Esempi 'd bomba a rapa
Na **bomba a rapa** (an italian *bomba a grappolo*, an anglèis *cluster bomb*) a l'é n'arma esplosiva ch'a lansa o a lìbera vàire bombe cite (càmole o sota-munission) an s'un bersaj për quaté na surfassa motobin gròssa. A l'é arma considerà motobin controversa përchè vàire 'd coste càmole a esplodo nen a l'ancamin e a resto ative tanme min-e, butand an perìcol la popolassion sivila apress la fin ëd j'ostilità.

## Funsionament

Na bomba a rapa a l'é formà da:

* Un **contenitor** (o dispenser) estern.
* Desen-e o senten-e 'd **sota-munission** (o càmole) butà andrinta.
* Un sistema ëd **librassion** ch'a duverta 'l contenitor a n'autëssa stabilìa, spantiand le bombe cite.

Ël contenitor as duverta an ària e a lìbera le bombe cite, ch'a tombo a tèra an quatand na surfassa motobin estèisa. Le bombe cite a son fàite për s-ciopé a l'ancamin, ma 'n përsentual significativ (dal 5% a 'l 40%) a l'é che a s-ciòpo nen e a resto ative, dësblà.

## Stòria

Le prime bombe a rapa a son ëstàite dësvlupà durant la Sconda guèra mondial (l'alman *Streubombe* e l'american *Butterfly Bomb*). A son ëstàite dovrà motobin ant la Guèra dël Vietnam, ant la Guèra dël Golf, e an vàire àutri conflit recent.

## Sota-munission (càmole)

A-i son vàire sòrt ëd sota-munission:

* **Anti-përsona**: Con vàire schegge për ferì ij soldà.
* **Contra-blindà**: Con na caria cava për penetré ij veìcoj.
* **Contra-materiaj**: Për dëstrùe mojen e struture.
* **Miste**: Ch'a buto a tèra 'd min-e.

Vàire 'd coste bombe cite a l'han na forma 'd bola o 'd cit silinder, e a son colorà viv për atiré le masnà, rendendje pì pericolose.

## Controvèrsia e tratà internassionaj

Le bombe a rapa a son motobin criticà për:

1. **Sensa precission**: A colpisso na surfassa motobin gròssa, sensa distinsion antra bersaj militar e sivil.
2. **Tass dësblà àut**: Vàire càmole a esplodo nen e a resto 'd min-e.
3. **Efet a longh tèrmin**: A continuo a massé e mnussé dòp la guèra, dzortut ij civij e le masnà.

Për sòn, dël **2008** a l'é stàit adotà la **Convension ëd Dublin** për proibì le bombe a rapa. Pi 'd 100 nassion a l'han sotscritlo e ratificalo, ma vàire nassion militarment potente (Stat Unì, Russia, Cin-a, Israel) a l'han nen aderì o a l'han dovrà 'd clàusole.

## Neutralisassion e deminament

Dësblé le bombe a rapa ch'a l'han falì a l'é motobin pericolos e a còsta motobin car. Ël travaj a l'é fàit da deminator espert e a peul duré d'agn apress la fin dle bataje.

## Alternative

Le nassion ch'a l'han sot-scrit ël tratà a deuvro adess d'arme a precission pì granda, coma le bombe guidà (JDAM) o le bombe a surfassa estèisa (*fuel-air explosive*) ch'a lasso nen ëd sota-munission nen esplodùe.

## Stat giurìdich al di d'ancheuj

An Italia, l'usagi, la produssion, l'arseta e 'l comersi dle bombe a rapa a son proibì dal 2011 (lege 95/2011).

## Vos corelà

* Bomba
* Min-a
* Deminament
* Dirit antërnassional umanitari
* Esplosiv
* Convenssion ëd Dublin

## Arferiment
# Realism american

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| George Bellows, *Abitant ëd Cliff*, 1913
Ël **realism american** a l'é stàit un moviment artìstich ch'a l'ha marcà l'art american-a për squasi un sècol antrames j'agn 1870-1960.
Ël realism a l'é nait dl'arserca d'un stil artistich tipicamen american an contraposission djë stil artistich ëd proveniensa europenga.
Grand scritor e artist 'me Mark Twain e Edward Hopper, a j'han esprimu 'na neuva fasson ëd vëdde la vita dël pais, an butand an evidensa j'element d'atualità, lë sità, ij cambiament derivant dla modernità.
Artista ch'a fasìo arferiment a 's moviment a son ëstàit George Bellows, Robert Henri, Everett Shinn, George Benjamin Luks, William Glackens, John Sloan e Edward Hopper. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# George Benjamin Luks

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| George Luks
**George Benjamin Luks** (Williamsport, 13 d'òst 1867 – New York, 29 otòber 1933) a l'é stàit un pitor american esponent dla corente artistica dël realism american.
Biografìa
George Luks "Armistice Night"
George Benjamin Luks: *Seated Nude* (A peul esse la so fomna: Mercedes Luks)
George Benjamin Luks a l'era fieul ëd un medich e spëssiari e ëd 'na pitriss e artista.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Jack Levine

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Pitor.
**Jack Levine** a l'era nà ai 3 ëd gené 1915 an na bariera ëd Boston.
A l'era ël pì cit d'eut masnà an na famija d'emigrant ebreo lituan.
Scolé, a dëscoata l'art al musé dla sità; as anandia a la pitura e a l'é notà da 'n colessionista.
Dal 1929 al 1933 a l'é a Harvard e ant ël 1936 a l'é un dij tanti artista giutà da le comande ëd la Works Progress Administration.
Dël 1959 soa presensa a na mostra an sla coltura merican-a a Mosca a fa s-ciopé na polémica e Levine as treuva bolà coma cripto-comunista.
Cost aveniment a contribuiss a fé 'd chiel na selebrità, ël pitor contra-corent për ecelensa.
Jack Levine a l'é mòrt a j'8 ëd novèmber 2010.
Euvre prinsipaj
* **La festa dla rason pura** (1937)

N'ufissial ëd polissìa, un capitalista e n'òm polìtich as complimento l'un l'àutr ëd fasson sìnica, con ël drapò merican daré 'd lor.
* **Bin ëvnù a ca** (1946)

A denonsia la complissità dj'ambient dj'afé e dij generaj.
La tèila a l'ha fàit ëscàndol.
* *La neuit ëd j'elession* (1954)
* **La përzon ëspagneula** (1959-1962)

N'alusion al franchism.
* **Panethnikon** (1978)

A descriv na ciambrea dël consèj ëd sicurëssa ëd l'Organisassion dle Nassion Unìe tanme na bisabòsa d'anrabià, dont Leonid Brejnev e Idi Amin Dada.
* *Sepoltura d'un bandì*
* **Birmingham 63**

A mostra dij can polissiòt mandà contra dij négher.
Jack Levine a l'ha ëdcò consacrà dj'euvre al Vej Testament. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |