# Moschèt

Part d'un moschèt
Ël **moschèt** a l'é stàit n'arma da feu portàbil con la cana longa, dovrà dai soldà a pé (moscheté) da la mità dël sécol ch'a fa XVI a la mità dël sécol ch'a fa XIX. A l'ha sostituì l**archibus** pì curt e pì leger, e a l'é stàit l'antenà dël fusil modern. Ël moschèt a l'era l'arma caraterìstica dle fanterìe europenghe e coloniaj ant l'Età dle Guère Napoleòniche.

## Stòria

Ël moschèt a l'é comparì vers ël 1550 an Spagna (an spagneul: *mosquete*). Ël nòm a riva dal moschet, në sparvel, për analogìa con ël pì cit archibus (da *archibugio*, che a vorìa dì "arch da feu").

Ij prim moschèt a l'avìo 'd cane motobin longhe (fina a 1.8 méter) e a j'ero pesant (10-12 kg), tant che për tiré a ventava apogesse an sna forca portàbila (*furcheon*). Soa munission a l'era na bala 'd piomb motobin gròssa (18-22 mm ëd diàmetr), ch'a l'avìa un bon podèj ëd penetrassion contra le corasse dij soldà a caval e dle fanterìe armà.

Con lë svilup dla tècnica militar, ël moschèt a l'é fasse pì leger e manegèivol. Ant ël sécol ch'a fa XVII, l'antrodussion ëd la **bajonëtta** a l'ha përmëttù ai moscheté 'd difend-se dapress a 'n tìr, trasformandje an soldà polivalent.

L'apogé dël moschèt a l'é stàit ant ël sécol ch'a fa XVIII e a l'inissi dël sécol ch'a fa XIX, con le gran bataje 'd linia dle guère napoleòniche. A l'é stàit peui sostituì dal **fusil a retrocaria** ant la sconda mità dl'Eutsent, për via ëd soa velocità 'd feu motobin pì granda.

## Caraterìstiche tècniche

* **Cana**: Longa, lissa (sens'ànima), fabricà an fer o an bronz. A l'era carià për la bòca.
* **Càliber**: Gròss, dai 17 ai 20 mm (sirca .65-.80 pòles).
* **Mecanism dë spar**: A pera focaja (*flintlock*) dal sécol ch'a fa XVII an peui, prima a mëccia (*matchlock*) o a rodea (*wheellock*). Ël sistema a pera focaja a l'é stàit ël pì spantià.
* **Munission**: Bala 'd piomb sférica, anvlupà con na carta che a servìa 'dcò da tacon. La pover a l'era portà ant na bujëtta separà.
* **Gità e precision**: Bon-a a curte distanse (50-100 méter). La precision a l'era limità, ma l'efet a l'era garantì dal feu 'd grup e da la densità dle linie 'd fanterìa.

## Tàtiche 'd combatiment

Ij moscheté a combatìo an linie sarà, ëd sòlit a tre rangh. La tàtica prinsipal a l'era ël **feu a rangh**: ël prim rangh a tirava, peui a calava për ricarié antramentre che 'l second e 'l ters rangh a tiravo. Sòn a l'ha përmëttù 'd manten-e un feu continuà contra 'l nemis. Dòp ij tìr, as podìa passé a la cària con la baionëtta piantà.

La dissiplin-a e l'órdin a j'ero essensiaj për l'eficassa dë st'arme, pì che la precision dël sìngol soldà.

## Impat ant la stòria

Ël moschèt a l'ha arvolussionà la guèra:

* A l'ha rendù le armadure pesante inùtij.
* A l'ha dàit a la fanterìa 'l mojen ëd bate la cavalerìa.
* A l'ha cissà la centralisassion djë stat e la formassion d'arme stàndard.
* A l'ha giutà l'espansion colonial europea, essend superior a j'arme locaj an vàire part dël mond.

## Variassion regionaj

* **Moschèt Brown Bess**: Ël moschèt anglèis standard dal 1722 al 1838, dovrà an tute le colònie britàniche.
* **Moschèt Charleville**: Ël moschèt fransèis dovrà ant la Guèra 'd Coron-e e da j'american ant la Rivolussion.
* **Moschèt Springfield**: La version american-a dël Brown Bess, dovrà ant la Guèra 'd Coron-e.
* **Moschèt a mëccia giaponèis (Tanegashima)**: Adatà da modèj portogèis ant ël sécol ch'a fa XVI.

## Eredità

Ël moschèt a l'é l'antenà dirit dël fusil militar modern. Sò nòm a l'é restà ant la lenga për denoté d'arme veje a caria për la bòca.

## Vëdde 'dcò

* Archibus
* Fusil
* Bajonëtta
* Feu a rangh
* Fanterìa