Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Videogieugh

Console Pong ëd prima generassion al Computerspielemuseum ëd Berlin
Ij **videogieugh** a son d'aplicassion interative ch'a consento a j'utent ëd controlé n'ambient virtual o na narassion për mojen ëd n'antërfacia (come joystick, tastadura, o screen tàtil). A son ësvilupà për piasì, educassion, o competission, e a peulo esse giugà an sël computer, console, smartphone, o àutri dispositiv.

## Stòria dij videogieugh

Ij prim videogieugh a nasso ant j'agn '50 e '60, con esperiment com Tennis for Two (1958) e Pong (1972). Ant j'agn '80, l'arcade e le console com Atari 2600 a porto ël fenomen ant le ca. Nintendo e Sega a dòmino j'agn '90 con franchise com Super Mario e Sonic.

Con l'avent dël 3D (PlayStation, 1994) e d'Internet, ij videogieugh a dvento pì compless e sociaj. Anviron dël 2000, ij gieugh an linia (MMORPG com World of Warcraft) e ij smartphone a spantio l'acess a un pùblich global. Ancheuj, l'andustria a l'é valutà miliard ëd dòlar, con event com l'E3 e ij torneo d'eSports.

## Sòrt ëd videogieugh

Acess: Gieugh basà su arfless e coordinassion (esempi: Call of Duty, Fortnite).

Aventura: Stòria e esplorassion (esempi: The Legend of Zelda, Uncharted).

RPG (Role-Playing Game): Creassion d'un personage e evolussion (esempi: Final Fantasy, The Witcher).

Strategìa: Pianificassion e gestion ëd risorse (esempi: Civilization, StarCraft).

Simulassion: Imitassion ëd vita real (esempi: The Sims, Microsoft Flight Simulator).

Sport: Gieugh ispirà a dissiplin-e sportive (esempi: FIFA, NBA 2K).

Educativ: Gieugh ch'a motro matemàtica, lenghe, o skill creativ.

## Aplicassion

Oltra a l'intrateniment, ij videogieugh a son dovrà për:

* Formassion: Simulassion për pilot, médich, o militar.
* Terapìa: Giuté contra l'ansietà o për arforgé la coordinassion.
* Art e narassion: Esempi com Journey o Gris a son considerà euvre artistìche.
* eSports: Competission professionàl ant ij gieugh com League of Legends o Counter-Strike.

## Impat sossial e crìtiche

Ij videogieugh a son ëstàit acusà ëd promeuve violensa o dipendensa, ma dë studi a mostro che a peulo mejoré l'atension e le capacità sossiaj. La comunità dij giugador a l'é vibrant, con live streaming (Twitch, YouTube) e fandom ch'a creo contnù amprendìbij.

L'andustria a deuv fé front a chestion com ël loot box (microtransassion) e la protession dij minoren.

## Futur dij videogieugh

Le tendense a comprendo:

* Realtà virtual e aumentà: Gieugh imergent com Half-Life: Alyx.
* Cloud gaming: Servissi com Xbox Cloud për giughé sensa hardware potent.
* Inteligensa Artifissial: Personage pì realist e stòrie dinàmiche.
* Acessibilità: Strument për giugador con disabilità.
# Circuit integrà

Un **circuit integrà** (IC, da l'anglèis **Integrated Circuit**) a l'é un circuit eletrònich miniaturisà fabricà ansima a na tàula ëd material semicondutor, ëd sòlit silissi. A l'é dovrà për creé sistema eletrònich complicà an manera compata e econòmica. Soa anvension a l'ha revolussionà l'elaborassion dij dat, la comunicassion, e l'automassion andustrial.

## Stòria

Ël prim circuit integrà a l'é stàit dësvlupà dal engigné american Jack Kilby ant ël 1958 antramentre ch'a travajava për la Texas Instruments. An paralel, Robert Noyce ëd Fairchild Semiconductor a l'ha creà ël prim IC "monolìtich" ant ël 1959, con la técnica planar ëd Jean Hoerni. Ant j'agn Sessanta, l'antrodussion ëd la lege ëd Moore (da Gordon Moore) a l'ha prevëddù che ël nùmer ëd transistor për chip a dovrìa rindobié minca 18-24 mèis. Ant ël 1971, Intel a l'ha fabricà ël prim microprocessor (Intel 4004), marcand l'inissi dl'era dij computer personaj.

## Classificassion

Ij circuit integrà as peulo classifiché për:

### Scala d'antëgrassion

* **SSI** (**Small-Scale Integration**): Fin a 100 transistor (es. pòrte lògiche).
* **MSI** (**Medium-Scale**): Fin a 1.000 transistor (contator, registrador).
* **LSI** (**Large-Scale**): Fin a 10.000 transistor (memòria RAM).
* **VLSI** (**Very Large-Scale**): Pi ëd 100.000 transistor (microprocessor modern).
* **ULSI** (**Ultra Large-Scale**): Miliard ëd transistor (chip për AI).

### Tipo ëd signal

* **Analògich**: Processa signal continuà (es. amplificator audio).
* **Digital**: Processa signal binari (es. microcontroller).
* **Mës-cià**: Combinassion d'analògich e digital (es. sensor ëd temperadura).

**Tàula d'esempi d'IC**| Tipo | Descrission | Aplicassion |
| --- | --- | --- |
| Microprocessor | UC central ëd elaborassion | Computer, smartphone |
| Memòria RAM | Memorisa dat temporani | PC, server |
| Sensor CMOS | Catura imàgin | Fotocàmere, telescòpi |

## Aplicassion

Ij circuit integrà a son dovrà ant:

* **Eletrònica ëd consum**: Smartphone, tablet, console ëd gieugh.
* **Traspòrt**: Sistema ëd navigassion, contròl motris.
* **Medzin-a**: Dispositiv ëd monitoragi, pacemaker.
* **Andustria**: Robòt, contròl ëd process.
* **Militar**: Sistema ëd guida, comunicassion sicura.

## Amportansa

Ij circuit integrà a l'han abilità la miniaturisassion dij dispositiv, ridovend cost e aumentand l'efissiensa. A l'han rendù possìbij l'Internet, ij smartphone, e l'inteligensa artifissial. Tutun, soa produssion a peul avèj n'ampat ambiental për via dij material tòssich dovrà, ma a contribuisso a tecnologie pì sostenìbij com le cèlule fotovoltaiche.

## Arferiment

* Kilby, J. S. (2000). *Nobel Lecture: Invention of the Integrated Circuit*.
* Moore, G. E. (1965). *Cramming more components onto integrated circuits*. Electronics Magazine.
* Horowitz, P., & Hill, W. (2015). *The Art of Electronics*. Cambridge University Press.

## Vos corelà

* Semicondutor
* Transistor
* Microprocessor
* Eletrònica
# Neuva Anghiltèra

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Drapò
Posission dla Neuva Anghiltèra
La **Neuva Anghiltèra** (an anglèis *New England*) a l'é 'na region djë Stat Unì.
A l'ha 'na surfassa ëd 186.458 km² e 'na popolassion ëd 14.810.001 abitant (2018).
Jë stat ch'a formo la Neuva Anghiltèra a son: Connecticut, Maine, Massachusetts, New Hampshire, Rhode Island e Vermont.
Ël capleugh a l'é Boston.
Stòria
La region a l'era abità da lë tribù dij Nativ american algonchin-e, dont j'Abenach, ij Penobscot, ij Wampanoag e a l'é stàita ciamà "New England" dal capitan John Smith dël 1614. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Islanda

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L' **Islanda** (*Ísland* an islandèis) a l'é un pais dl'Euròpa setentrional.
A l'é n'ìsola ant l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Reykjavík.
A l'ha na surfassa ëd 103.125 km² e a conta anviron 399.000 abitant.
Anté ch'as treuva

Organisassion polìtica
L'Islanda (nòm ofissial: **Lýðveldið Ísland**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Halla Tómasdóttir (dal 2024).
Ël Prim Ministr a l'é Bjarni Benediktsson (dal 2024).
Moneda
La moneda a l'é la coron-a islandèisa. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Ren

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Na cartin-a dël fium Ren
Ël fium **Ren** (*Rhein* an alman, *Rhin* an fransèis, *Rijn* an olandèis) a l'é un dij fium pì longh an Euròpa: a l'é longh 1.230 km, dont 883 km a son navigàbij.
Ël sò nòm a ven dal séltich "*renos*", ch'a vorìa dì "corent anrabià".
Ël Ren a l'é na via d'eva amportanta; motobin ëd marcansìe a son trasportà an sël Ren. La Val dël Ren a l'é ëdcò na region amportanta për la produssion dël vin.
Ël Ren a passa a travers dë Svìssera, Gërmania e Olanda. A bagna, antra j'àutre, le sità ëd Basilea, Bonn, Colònia e Duisburg.
Arlongh a-i son vàire castej, andova a vivìo ij Baron làder.
Ansema al Danubi a formava ël termo setentrional dl'Imperi Roman.
* Ël Ren a intra ant ël Lagh ëd Costansa
* Le cascade dël Ren a Schaffhausen
* Ël Ren as campa ant ël Mar dël Nòrd, vist da lë spassi

Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga asera

## Pais an dova a l'é parlà

La **lenga asera** ò **aser** a l'é parlà dzortut an Aserbaigian.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion ëd l'**asera** a peul esse:

* lenghe altàiche
	+ lenghe Turkic

		- lenghe meridionaj

			* lengha asera

## Còdes ISO

* Còdes ISO 639-1: **AZ Còdes ISO 639-2: **AZE**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
# Olocàust

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**Olocàust** dal grèch: *holos* "complet" e *kaustos* "feugh për sacrifissi"; (o **Shoa** (שואה) en ebréo) a designa ël genossidi ëd 17 milion ëd përson-e (dont pi ëd 5 milion d'Ebreo europèngh) durant la Sconda Guèra Mondial faìt da l'Almagna nasista.
Popolassion ebrea an Euròpa dël 1939 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |