# Morté (arma)

Antich morté russ
Un **morté** a l'é n'arma d'artijerìa motobin sempia e portàtil, ch'a tira 'd projétij (generalment ciamà "bombe") an na cùrva motobin àuta, con n'àngol ëd tir motobin gròss (da 45° a 85°). A l'é dovrà për tiré contra 'd bersaj ch'as peulo nen vëdde da la posission dël tir, coma 'd trincee, d'edifissi, o 'd trupe s-ciassà daré d'ostàcoj.

## Caraterìstiche

Un morté a l'é formà da:

* **Na càna lissa**: Senza rigadura, motobin curta.
* **Na piataforma 'd base**: Për ampedì che 'l morté a intra ant la tèra quand a tira.
* **Un biped**: Ch'a ten la cana e ch'a përmet ëd regolé l'àngol e la diression.
* **Projétil a coa** (la "bomba"): Ch'as caria da la boca dla cana (*muzzle-loaded*). La bomba a l'ha d'ale stabilisatris e na caria esplosiva secondaria ch'a s-ciòpa quand a bat a tèra.

## Stòria

Ij prim morté a son comparì ant ël sécol XV coma evolussion dle *bombarde*. A j'ero motobin gròss e a servìo për tiré dzora a le muraje durant j'assedi. La version moderna e portàtil a l'é stàita dësvlupà ant la **Prima Guèra Mondial** dal capitan anglèis **Sir Frederick Wilfrid Scott Stokes** (*Stokes mortar*). A l'é dventà n'arma fondamental ant la **guèra 'd trincea** për la soa capacità 'd colpì drit ant le trincee nemise.

## Utilisassion

Ël morté a l'é n'arma motobin **flessìbil** e **ràpida**:

* A peul esse montà e tiré an pòche minute.
* A peul cambié posission an pressa.
* A tira 'd bombe ch'a s-ciòpo an ëslansand dë schege (letaj contra la fanterìa).
* A l'é bon për ël **combatiment an sità** e ant le **montagne**, andova l'artijerìa tradissional a peul nen rivé.

Ij morté a son dovrà da la **fanterìa** për deje suport ëd feu ai sò soldà, sensa ciamé l'artijerìa greva.

## Sòrt ëd morté

### Për càlibr

* **Morté leger**: 60 mm (es. M224 american) - portà da un soldà.
* **Morté medi**: 81 mm (es. L16 britannich) - për echip.
* **Morté pesant**: 120 mm (es. M120 american, 2B11 russ) - për compagnìe.
* **Morté motobin pesant**: 240 mm (soviétich) - pì nen dovrà.

### Për mòbilità

* **Portàtij**: A tòch, portà dai soldà.
* **Montà su veicol**: An sna piataforma 'd camion o ëd veicoj blindà.
* **Autopropulsà**: Integrà an veicoj spessìfich.

## Procedura 'd tir

1. As posa la base a tèra.
2. As monta la cana e 'l bipede.
3. As régola l'àngol e la diression.
4. As caria la bomba da la boca dla cana.
5. La bomba a cala e, quand a riva al fond, na càrga esplosiva a la spara e a la manda fòra.
6. La caria prinsipal dla bomba a s-ciòpa a l'ancrosiesse col teren.

## Vantagi

* **Semplissità**: Pòche part, a l'é fàcil d'usé e da mantnì.
* **Cost bass**.
* **Portàtil**.
* **Rapidità 'd feu**.
* **Efet psicològich**: Ël s-ciòp a l'é motobin àut e caraterìstich.

## Dësvantagi

* **Precision limità**: Men che l'artijerìa tradissional.
* **Portà limità** (an general fin a 5-7 km për ij morté medi).
* **Vulnerabilità**: La posission a peul esse localisà dal nemis e contra-colpìa.

## Morté modern

Ij morté d'ancheuj a peulo:

* Esse **guidà da 'd computer** për mijoré la precision.
* Tiré **munission guidà**.
* Esse **operà da lontan** (robotisà).

## Morté ant la coltura 'd massa

Ël s-ciòp motobin àut e distintiv dël morté a l'é motobin arpresentà ant ij film ëd guèra. L'espression "**mortar attack**" a l'é dventà sinònim d'atach imprevedìbil e devastant.

## Vos corelà

* Artijerìa
* Obusié
* Guèra 'd trincea
* Fanterìa
* Bombardament

## Arferiment