Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Guèra dël Vietnam

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **guèra dël Vietnam** (conossùa an Vietnam 'me *Chiến tranh Việt Nam*) a l'é stàit un conflit militar dël sécol ch'a fa 20. A l'é stàit un dij episòdi pì pericolos dla Guèra frèida.
La guèra dël Vietnam l'é durà dal 1º novémber 1955 al 30 avril 1975 e a l'ha provocà anviron 1.500.000 ëd mòrt antrames ij soldà e 2.000.000 antrames i sivil vienameis.
Stòria
La guèra a l'é stàit un conflit antrames ël Vietnam dël Nòrd comunista, sostenù da l'Union Soviética, dla Cin-a e da autr Stat comunist, e 'l Vietnam dël Sud capitalista, sostenù dzortut da jë Stat Unì.
La guèra a l'é finia con la vitòria dël Vietnam dël Nòrd, mnà dal leader Ho Chi Minh e la riunificassion dël Vietnam sota un unich goern comunista.
Anliure esterne

Ansima a Wikimedia Commons a-i é d'archivi multimojen ch'a-i intro con
l'argoment: Guèra dël Vietnam
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Artijerìa

Bombarda otoman-a
L'**artijerìa** (o **artijarìa**) a l'é l'ansem dj'**arme da feu motobin gròsse** ch'a sparo projétij a na distansa motobin longa e motobin àuta, generalment nen mzurabij a euj da la posission dël tir. A l'é la branca militar ch'a s'òcupa dla produssion e dl'utilisassion ëd coste arme (canon, obusié, lanciamìssil, e coj ch'a-j dovro).

## Stòria

### Orìgin

Ij prim canon a son comparì an Cin-a vers ël sécol XII (pover nèira). An Euròpa a son dësvlupasse ant ël Medi ev (prima testimoniansa an bataja a Crécy, 1346).

### Età Moderna

Con le guère 'd set agn e le campagne napoleòniche, l'artijerìa a dventa na part essensial dj'esércit. A son dësvlupasse canon pì leger e mòbij.

### Sécol XIX-XX

La rivolussion andustrial a pòrta: rigadura dël canon, projétij esplosiv, sistema 'd recul e artijerìa a tir ràpid. Ant la Prima Guèra Mondial, l'artijerìa a l'é stàita l'arma ch'a l'ha fàit pì mòrt.

### Modernità

Ancheuj l'artijerìa a comprend: sistema autopropulsà, mìssil guidà, e sistema a tir pì lest.

## Sòrt d'artijerìa

### Për pèis

* **artijerìa lègera**: Canon portàtij (es. morté).
* **artijerìa campagnin-a**: Canon tirà da cavaj o da trator.
* **artijerìa pesanta**: Për l'assedi o për tir lontan.

### Për mobilità

* **artijerìa tirà** (*towed artillery*): Canon tirà da 'n veicol.
* **artijerìa autopropulsà** (*self-propelled artillery*): Con motor ëd soa përson-a (tanme un tanch).
* **artijerìa da assedi**: Fiss o motobin pèis.

### Për sòrt dël bersaj

* **artijerìa contra-aerea**.
* **artijerìa contra-tanch**.
* **artijerìa da costa** (contra le nav).

### Për sòrt 'd projétil

* **Canon a bala** (diret).
* **Obusié** (tira 'n curva).
* **Fusëtte** e mìssil.
* **Morté** (tira motobin an àut).

## Component d'un sistema d'artijerìa

* **La piataforma 'd tir** (la boca 'd feu).
* **Ël sistema 'd pontament** (visor, giroscòpi, computer).
* **Ël sistema 'd caria** (a man o automàtich).
* **La munission** (projétij e caria esplosiva).
* **Ël sistema ëd traspòrt**.

## Artijé

Col ch'a deuvra l'artijerìa as ciama **artijé** o **bombardé**. A l'ha damanca 'd formassion técnica an matemàtica, fìsica, e geologìa për calcolé la trajetòria.

## Utilisassion an bataja

L'artijerìa a serv për:

* **Dëstrùe** le posission nemise.
* **Dësblé** le linie 'd comunicassion.
* **Creé 'd cortin-e 'd feu** për protege l'avansà.
* **Sgomenté** le trupe nemise.
* **Dësblé** l'artijerìa nemisa (contra-baterìa).

## Artijerìa moderna

* **Sistema a tir mùltipl** (MLRS): Ch'a lansa vàire fusëtte an pòchi second.
* **artijerìa guidà**: Con projétij ch'as coregio ant ël vòl.
* **artijerìa naval e aerea**.
* **artijerìa sensa equipagi**: Sistema robotisà.

## Vos corelà

* Canon
* Obusié
* Mìssil
* Bombardament
* Prima guèra mondial
* Artijé

## Arferiment
# Car armà

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 25 stèmber 1916, un Mark I *Male* durant la bataja dla Somme
C1 Ariete, un car armà modern
Un **car armà** a l'é un veìcol militar armà e blindà e con un sistema ëd trassion tut teren.
Ij prim veìcoj a son ëstàit utilisà da l'Armada britànica durant la Prima guèra mondial‎ a la bataja dla Somme dël 1916.
Ël grand desvelup a l'é rivà durant e apress la Sconda guèra mondial‎. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |