Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 2006

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Aveniment an Piemont
* **10-26 ëd fërvé**
	+ Ij XX Gieugh Olìmpich Invernaj a s'han a Turin, e ant le val dël Piemont.
* **19 ëd mars**
	+ La squadra ëd basketbal dla Juventus Casal Piemont a vagna la Copa ULEB, la prima coppa antërnassional për na squadra piemontèisa ëd basket.
* **19-24 d'ost**
	+ S'han a Turin ij Gieugh Paralìmpich Invernaj.
* **18 ëd novèmber**
	+ Giuspin-a Bòsch, la “Fiòca ‘d Biela”, a meuir a 111 agn, a l'é stàita un-a dle përson-e pi veje d'Italia.

Aveniment ant ël mond
* **25 ëd gené**
	+ Elession legislative an Palestin-a. Hamas a oten la magioransa dël parlament.
* **31 ëd luj**
	+ A Cuba, Fidel Castro a passa temporaneament ël podèj a sò frel Raul Castro për na grav operassion.
* **10 dë stèmber**
	+ Michael Schumacher, ël pilòta ëd Fòrmula 1, a dà l’adieu a le corse.
* **19 dë stèmber**
	+ Colp dë stat militar an Thailandia.
* **9 d’otóber**
	+ La Corea dël Nòrd a fa soa prima preuva nuclear.
* **14 d’otóber**
	+ Google a cata YouTube.
* **5 ëd novèmber**
	+ Saddam Hussein a l'é condanà a mòrt për crìmin contra l’umanità.
* **30 dë dzèmber**
	+ Saddam Hussein a l'é giustissià an Iraq.

Nàssite
* **4 ëd fërvé**: Micheal Ward, ator anglèis.
* **26 d'ost**: Casper Ruud, tenista norvegèis.

Mòrt
* **22 ëd gené**: Gianrens P. Clivi, scritor e lenghista piemontèis.
* **11 ëd mars**: Slobodan Milosevic, ex-pressident ëd la Jugoslavia, ant un càrich an Olanda.
* **7 d'otóber**: Anna Politkovskaya, giornalista russa, assassinà a Mosca.
* **24 d'otóber**: Bruno Lauzi, cantautor genovèis.
* **1 ëd novèmber**: Leon Albert Henkin, matemàtich american.
* **21 ëd novèmber**: Pierre Gemayel, polìtich libanèis, massà.
* **10 dë dzèmber**: Augusto Pinochet, ex-ditator dël Cile.
* **26 dë dzèmber**: Gerald Ford, ex-pressident djë Stat Unì.
* **30 dë dzèmber**: Saddam Hussein, ex-pressident ëd l'Iraq, giustissià.

Premi Nobel
Ij premi Nobel
* Premi Nobel dla conomìa: Edmund Phelps.
* Premi Nobel dla fìsica: John C. Mather, George F. Smoot.
* Premi Nobel dla chìmica: Roger D. Kornberg.
* Premi Nobel dla literatura: Orhan Pamuk.
* Premi Nobel dla pas: Muhammad Yunus e la Banca Grameen.

Art e cultura
* A l'é l'agn ëd surtìa dla pelìcola *The Departed*, ëd Martin Scorsese.
* Elton John e Tim Rice a dan al mond l'òpera musical *Billy Elliot the Musical* a Londra.
* La serie TV *Heroes* a fa sò debut ant la television american-a.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Roger Bacon

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Roger Bacon
**Roger Bacon** (Ilchester, anviron 1214 - Oxford, anviron 1292) stranomà *Doctor mirabilis* a l'é stàit un sensià, teologh e filosof angleis.

  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Tycho Brahe

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tycho Brahe
Astrònom.
**Tycho Brahe** a l'era nassù a Knutstorp (al di d'ancheuj an Svessia) ël 14 dë dzèmber dël 1546 e a l'é mòrt a Praga ël 24 d'otóber dël 1601.
A vnisìa da na famija d'àut livel sossial.
Ancor giovo, a l'ha osservà n'ecliss ëd Sol e, fassinà, a l'ha tacà a studié l'astronomìa.
Re Federich II a l'ha lassaje dovré l'ìsola ëd Hveen, anté che Brahe a l'é fasse fabriché n'osservatòri; ambelelà a l'ha passà vintun agn a mné dj'osservassion.
A l'ha compilà un catàlogh ëd mila stèile e a l'ha fàit ëd milen-e dë mzurassion dle posission dij pianeta, an particolar ëd Mart.
Vers la fin ëd soa vita, a l'ha tramudà a Praga, anté ch'a l'ha rancontrà Kepler.
Kepler a l'ha dovrà j'osservassion ëd Brahe për formolé le laj ch'a descrivo ij moviment dij pianeta.
La stòria ëd sò nas
Ai 29 dë dzèmber 1566, durant un duel contra n'àutr nòbil, Brahe a l'ha përdù un tòch ëd sò nas, ch'a l'é stàit tajà via e rampiassà con un d'argent. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Li Bai

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Li Bai** or **Li Po** (李白 Lǐ Bái / Lǐ Bó), nassù a Sui Ye dël 701 e mòrt a Dan Tu del 762 a l'é stàit un poeta cinèis.
Sò amis e poeta Du Fu a l'ha anserilo ant la partìa dë studios cinèis che chiel a ciamavà ant un poem "*J'eut Imortaj dla Copa ëd Vin*". Li Bai a l'é soens considerà, ansema a Du Fu, com un dij doi pi avosà poeta dla stòria literaria dla Cin-a. As conòsso pi o men 1.100 soe poesìe.
La prima tradussion ëd soe poesìe ant na lenga ossidental a l'é stàita publicà dël 1862 dal marchèis d'Hervey de Saint-Denys ant soe *Poésies de l'Époque des Thang*. An anglèis ij travaj ëd Li Bai a son stàit voltà da Herbert Allen Giles ant soa publicassion *History of Chinese Literature* (1901). Peui a son stàit voltà liberament, ma poeticament an manera anfluenta, da Ezra Pound che a l'ha voltà la vërsion giaponèisa dij travaj ëd Li Bai.
Li Bai a l'é conossù për soa imaginassion stravaganta e për l'usagi ëd figure dël Taoism ant soe poesìe, e për soa passion për ij licor. A l'ha passà motobin ëd sò temp ant ij viagi. As conta la storia che a l'é drocà da soa barca quand a l'avià provà a ambrassé la lun-a arflessa ant l'eva, e donca a l'é nià ant lë Yangtze.
Anfluensa
Li Bai a l'é stàit anfluent ant l'Ossident mersì a la vërsion d'Ezra Pound ëd quaich soe poesìe ant la colession *Cathay*, An Orient a l'ha anfluensà dij poeta com Mi Fei ant la Dinastìa Song.
Un crater dël pianet Mercuri a l'ha avù sò nòm. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |