Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Paraìba

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Posission dlë Stat
Drapò dlë Stat
La **Paraìba** a l'é në stat federal ch'as treuva ant ël nòrd-est dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 56.440 km² e na popolassion ëd 3.595.886 abitant.
A confin-a a nòrd con lë stat brasilian ëd Rio Grande do Norte, a òvest con col ëd Cearà, a sud con col ëd Pernamboch e a est con l'Océan Atlàntich.
La capital a l'è João Pessoa. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Partì polìtich

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Un **partì polìtich** a l'é n'associassion tra përson-e ch'a l'han na midema finalità polìtica o ch'a l'han na vision comun-a dzor a j'argoment fondamentaj dla gestion dlë stat e dla società opurament mach dzor a argoment specìfich e particolar.
L'atività dël partì polìtich a dovrìa esse andirissà a l'anteress nassional, a l'é fàita ant lë spassi dla vita pùblica e, ant le *democrassìe rapresentative* dël di d'ancheuj, a l'é andirissà dzortut a j'elession.
Ij partì a nasso ant ël moment ëd l'afermassion ëd la democrassìa e donca quand ël govern e ven responsàbil vers ël vot ëd j'eletor.
A esisto doe anàlisi prinsipaj dla stòria dij partì, a scond ëd com ch'as varda:
* n'anàlisi a varda com ch'a son nassù ij partì;
* n'àutra anàlisi a varda com ch'a son struturà.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Millard Fillmore

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Millard Fillmore
**Millard Fillmore** (Locke, 7 ëd gené 1800, Buffalo, 8 ëd mars 1874) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1850 al 1853. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Nebraska

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Posission dlë Stat
Ël **Nebraska** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 200.520 km² e na popolassion d' 1.747.214 abitant.
A resta ant la macroregion ciamà comunement **Mid West**. A confin-a a nòrd col Dakota dël Sud, a òvest col Colorado e col Wyoming, a sud col Colorado e col Kansas, a est col Missouri e con l'Iowa.
La capital a l'é Lincoln (225.581 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Omaha (390.007 abitant).

|  |  |
| --- | --- |
| Drapò dlë Stat | Ansëgna dlë Stat |

Stòria
Ël Nebraska a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1867.
Organisassion polìtica
Ël Nebraska a contribuiss con 5 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# San Vincens e Grenadin-e

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**San Vincens e Grenadin-e** (*Saint Vincent and the Grenadines* an anglèis) a l'é un pais dij Caràib.
La capital a l'é Kingstown.
A l'ha na surfassa ëd 389 km² e a conta anviron 110.000 abitant.
Anté ch'as treuva

Stòria
San Vincens e Grenadin-e a l'é stàit un possediment dël Regn Unì fin al 1979, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Organisassion polìtica
San Vincens e Grenadin-e a l'é un regn dël Commonwealth e l'argina a l'é Elisabeta II dël Regn Unì.
Ël prim ministr a l'é Ralph Gonsalves (dal 2001). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Clonassion

**Clonassion** a l'é ël process ëd creé un organism o na part d'organism (es. célula, tessù) ch'a l'ha un genòma idéntich a col ëd l'organism original. La clonassion a peul esse natural (es. gemej idèntich) o artifissial, realisà con técniche sientìfiche. A l'é un camp controvers ant la biologìa moderna, con aplicassion ant la medzin-a, l'agricoltura e la conservassion ëd specie.

## Stòria

La clonassion artifissial a l'ha soe orìgin ant jë studi dël premi Nobel Hans Spemann, ch'a l'ha realisà d'esperiment dzora d'embrion d'anfibi ant j'agn 1920. Dël 1996, ël mond a l'é restà sbalucà con la nàssita ëd Dolly, la prima bèra clonà da na célula somàtica d'adult, creà da l'Institut Roslin an Scòssia. Ant j'agn apress, a son ëstàit clonà d'àutri animal, coma ij crin (Prometea, 2003), ij can (Snuppy, 2005) e ij primat (Macaco Zhong Zhong e Hua Hua, 2018).

## Prinsipi

* **Clonassion riprodutiva**: A men-a a la creassion ëd n'organism antregh. La técnica pì dovrà a l'é ël trasferiment nuclear ëd célula somàtica (TNCS), anté che ël nucleo ëd na célula somàtica a l'é butà ant n'ovul sensa nucleo, peui stimolà a dësvlupesse.
* **Clonassion terapéutica**: A l'é dovrà për produve célule staminal embrionàrie compatìbij con ël passient, për traté maladìe coma ël diabet o ël Parkinson.
* **Clonassion naturaj**: Minca vira che na pianta as riproduv për talea o stolon (es. le fròle), as trata ëd clonassion.

## Esempi

* **Dolly**: Simbol dël podèj dla clonassion, ma a l'ha vivù mach 6 agn (la vita media d'una bera a l'é 11-12 agn).
* **Cavaj e can clonà**: Utilisà ant la ricerca médica o për serne ij mej esemplar d'anlevament.
* **Piante clonà**: La coltivassion ëd vis e pomé a deuvra técniche ëd clonassion për manten-e le caraterìstiche dle varietà.

## Sfide e crìtiche

* **Etica**: La posibilità ëd clonassion uman-a a l'é condanà da vàire organisassion (es. Nassion Unìe), për motiv religios e sossiaj.
* **Salute dij clon**: J'animaj clonà a l'han ëd sòlit problema ëd salute (anfession, virolongheur ridovù).
* **Biodiversità**: La clonassion a riduv la variabilità genética, aumentand ël arzigh d'estinsion.

## Futur

Le possibilità dla clonassion a son vast:

* **Medzin-a rigenerativa**: Produssion ëd tessù compatìbij sensa arzigh ëd riget.
* **Conservassion ëd specie**: Clonassion d'animaj an perìcol, coma ël ghepard o ël rinoceront bianch.
* **Agricoltura**: Creassion ëd piante resistente a maladìe o suitin-a.

Tutun, la tecnològìa a dev esse controlà për evité abus e dann a l'ecosistema.

## Vardé ëdcò

* Genética
* Dolly (bera)
* Célule staminal
* Biotecnologìa

## Colegament estern

* Organisassion Mondial dla Sanità - Position an sla clonassion uman-a.
* Nature - Arserche recente an sla clonassion.