Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Oscar Wilde

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Oscar Wilde
Scritor, dramaturgh e poeta an lenga anglèisa.
**Oscar Fingal O'Flaherty Wills Wilde** a l'era nassù a Dublin ai 16 d'otòber dël 1854 e a l'é mòrt a Paris ai 30 ëd novèmber del 1900.
Euvre prinsipaj
Poesìa
* *Ravenna* (1878)
* *Poems* (1881)
* *The Sphinx* (1894)
* *The Ballad of Reading Gaol* (1898)

Teatro
* *Vera or The Nihilists* (1880)
* *The Duchess of Padua* (1883)
* *Lady Windermere's Fan* (1892)
* *Salomé* (an fransèis 1893; an anglèis 1894)
* *A Woman of No Importance* (1893)
* *An Ideal Husband* (1895)
* *The Importance of Being Earnest* (1895)

Pròsa
* *The Canterville Ghost* (1887)
* *The Happy Prince and Other Stories* (1888)
* *Lord Arthur Savile's Crime and Other Stories* (1891)
* *The Picture of Dorian Gray* (1891)
* *A House of Pomegranates* (1891)
* *The Soul of Man under Socialism* (1891)
* *De Profundis* (1905)
* *The Rise of Historical Criticism* (1905-1908)
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Govern

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Un **govern** a l'é na partìa ëd përson-e che a l'ha ël podèj ëd governé ant un teritòri, scond la lèj. Sto teritòri a peul esse na nassion, në stat o na provinsa drinta na nassion, o na region.
* un Govern a fà le lèj, ij regolament, a ciapa le taje e a stampa moneda.
* un Govern a l'ha un sistem ëd giustissia che a lista j'at o j'atività ch'a son contra la lèj e a descriv le punission për ch'i ch'a rispeta pa la lèj.
* un Govern a l'ha na fòrsa ëd polissìa për siguré che la gent a rispeta la lèj.
* un Govern a l'ha dij diplomàtich ch'a parlo con ij govern d'àutr nassion. Ij diplomàtich a preuvo a arzòlve ij problem tra doe nassion, a peulo giuté le nassion a evité dle guère, a fan dj'acord comersiaj, scambi culturaj, esperiense sociaj o conossense.
* un Govern a l'ha na fòrsa militar com n'esércit ch'a protegg la nassion se àutre nassion a atachèisso, o ch'a peul ataché e anvade àutre nassion.
* Ël cap dël govern e ij sò ministr a son ciamà l'aministrassion.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Andalusìa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L' **Andalusìa** (*Andalucía* an ëspagneul) a l'é un-a dle 17 Comunità autònome ch'a formo ël Regn dë Spagna.
A l'ha na surfassa ëd 87.268 kmq e a conta anviron 8.059.000 abitant.
La capital a l'é Sivija.
Geografìa
L'Andalusìa as treuva al sud dla Spagna e a confin-a a òvest con ël Portugal, a nòrd con l'Estremadura e la comunità 'd Castija-La Mancha, a est con la Region ëd Murcia e a sud con Gibiltèra; a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich a sud-òvest e dal Mar Mediterani a sud-est.

Lenga
Ël drapò dla Comunità Autònoma dl'Andalusìa
La lenga ufissial a l'é lë spagneul. A l'é motobin dovrà ël dialèt andalus, ch'a l'é un-a 'd soe varietà.
Anliure esterne
* Sit istitussional
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Bacon (pansëtta)

Bacon fricassà
**Bacon** (an piemontèis ëdcò *pansëtta afumicà* o *lard a bindej*) a l'é 'n prodot dle carn ëd crin, otnù dzortut da la pansa dël crin (*pansëtta*), ch'a ven salà, afumicà e peuj tajà a fëtte . A l'é diferent da la pansëtta italian-a përchè a l'é sempe afumicà e a ven ëdcò da d'àutri taj, com la lonza o la gola .

## Stòria

Ël bacon a l'é 'n prodòt motobin antich: ij Roman a consumavo già na version ëd pansëtta salà (*petaso*) . Sò nòm a ven da l'anglo-normand *bacon* e da l'àut tedesch *bahho*, ch'a veul dì "daré dël crin" (giambon) . La tradission dl'afumicadura për deje savor a l'é dësvlupasse dzortut ant ij Pais Anglosàsson.

## Sòrt ëd Bacon

* **Bacon American** (*Streaky Bacon*): fàit con la pansa dël crin, motobin grass, afumicà e tajà a fëtte .
* **Bacon Canadeis** (*Back Bacon*): fàit con la lonza (part dël dòss), pi màgher, a smija al giambon cheuit .
* **Bacon Anglèis** (*Rasher*): fàit con la schin-a dël crin (*back bacon*), pi màgher dël bacon american, a l'é 'l pì dovrà ant la colassion anglèisa .
* **Speck**: bacon tirolèis fàit con la cheussa dël crin, afumicà a frèid e stagionà .

## Produssion

Për fé 'l bacon as deuvra la pansa dël crin (ma ëdcò la lonza e la gola). La carn a ven salà a sech (*dry cure*) o an salameuja (*brine*) con sùcher, sal e spessie (peiver, zenèiver) . Dòp la saladura (5-10 di), a l'é afumicà a frèid (20-30°C) o a càud (50-80°C) con bòsch ëd fò. La stagionadura a dura da 1 a 6 mèis. A la fin a ven afetà e cheuit (fricassà, al fornel, o al vapor) .

## Diferense antra Bacon e Pansëtta

* **Taj**: ël bacon a peul ven-e ëdcò da lonza e gola; la pansëtta italian-a mach da la pansa .
* **Cotura**: ël bacon a l'é **sempre cheuit** (fricassà o al fornel) prima d'esse mangià; la pansëtta a peul esse mangià **crùa** (tajà) .
* **Savor**: ël bacon a l'é **afumicà** e pì savorì; la pansëtta a l'ha un savor pì **doss** e **delicà** .
* **Grass**: ël bacon american a l'ha pi grass, col canadèis e anglèis a l'ha men .

## Usagi an Cusin-a

Ël bacon a l'é dovrà dzortut për:

* **Colassion anglèisa** (*Full English Breakfast*): con euv, faseuj, tomàtiche, pan .
* **Panin**: cheeseburger, club sandwich .
* **Piat ëd pasta**: carbonara (al pòst dël guancial) .
* **Bacon-wrapped**: për anvlupé carn, pess o vërdure .

## Bacon an Piemont

An Piemont ël bacon a l'é 'n prodot comersial ch'as treuva ant ij supermercà, ma a esist ëdcò na produssion local artisanal ant le valade piemontèise, com ël **bacon dle Val ëd Lan-a** e la **pansëtta afumicà dël Canavèis** . As peul trové 'dcò ant le feste e sagre 'd montagna.

## Anliure

* Crin
# Carolin-a dël Sud

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Posission dlë Stat
La **Carolin-a dël Sud** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa d'82.965 km² e na popolassion ëd 4.321.249 abitant.
As treuva ant la macroregion ciamà comunement **South**. A confin-a a nòrd con la Carolin-a dël Nòrd, a òvest e a sud con la Geòrgia, a est con l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Columbia (116.278 abitant), ch'a l'é ëdcò la sità pì popolà dlë stat. L'ùnica àutra sità con pì che 100.000 abitant a l'é Charleston.

|  |  |
| --- | --- |
| Drapò dlë Stat | Ansëgna dlë Stat |

Stòria
La separassion antra Carolin-a dël Nòrd e Carolin-a dël Sud a l'é avnùita ant ël 1729.
Dël 1740 ant la colònia a-i é staje n'arvira djë s-ciav, guidà da un ciamà Cato, ma a l'é stàita strompà tòst.
Ël midem ann, la sità 'd Charleston a l'é brusà; a n'han tirane su un-a neuva.
Le tère ëd campagna a l'anterior a son ëstàite ëd propietà dij Cherokee fin-a al 1755, cand costi-sì a l'han lassaje a la coron-a con un tratà.
Vers ël 1760 la popolassion a l'era, a stim, ëd 150.000 përson-e, dont ij tre quart a j'ero dë s-ciav.
La secession
Ai 20 dë dzèmber dël 1860, la Carolin-a dël Sud a l'é separasse da l'Union.
Conomìa
Ël prodot anterior ëspòrch an Carolin-a dël Sud a l'é ëd 136 miliard ëd dòlar.
Organisassion polìtica
La Carolin-a dël Sud a contribuiss con 8 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Abram

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Partensa d'Abram
**Abram** a l'é un përsonagi dla Bibia e dël Coran e a l'é ël prim patriarch ëd l'ebraism, dël cristianésim e dl'islamism.
L'ùnica testimoniansa stòrica dla figura d'Abram a l'é ant ël lìber ëd la *Génesi*. Se a l'é esistù com përson-a stòrica, soa esistensa as piassa tra ël sécol ch'a fà XX e col ch'a fà XIX prima ëd Nosgnor.
La stòria a veul che a sia partì da Ur dij Caldèj, a sia rivà a Carran an Mesopotamia, e peui da lì an Canaan, la tèra di'Israel.
La tradission a veul che fij d'Abram a sio stàit Ismael e Isach. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |