Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Normandìa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël blason ëd la region
La **Normandìa** (*Normandie* an fransèis, *Normaundie* an norman) a l'é un-a dle 13 Region ch'a formo la Fransa metropolitan-a.
A l'é partagià an 5 dipartiment:
* 14 Calvados
* 27 Eure
* 50 Mania
* 61 Orne
* 76 Sen-a Marìtima

La capital a l'é Rouen.

Geografìa
La Normandìa a confin-a a est con le region ëd l'Àuta Fransa e dl'Ìsola ëd Fransa, a nòrd e a òvest con ël Canal ëd la Mània, a sud con le region ëd la Brëtagna, dij Pais ëd la Lòira e dël Sènter-Val ëd la Lòira.
Stòria
La region a nass an séguit a la riorganisassion aministrativa dël 2016, da l'union ëd le doi region ëd l'Àuta Normandìa e dla Bassa Normandìa.

|  |
| --- |
| **Region fransèise** |
| Region ëd la Fransa Metropolitan-a (2016) |
| Alvernia-Ròno-Alp • Àuta Fransa • Borgògna-Franca Contà • Brëtagna • Còrsica • Grand Est • Ìsola ëd Fransa • Neuva Aquitania • Normandìa • Ocitània • Pais ëd la Lòira • Provensa-Alp-Còsta Asura • Sènter-Val ëd la Lòira |
| Region ëd la Fransa Metropolitan-a (1982-2015) |
| Alsassia • Alvernia • Aquitania • Àuta Normandìa • Bassa Normandìa • Borgògna • Brëtagna • Champagne-Ardënne • Còrsica • Franca Contà • Ìsola ëd Fransa • Lengadòca-Rossijon • Limosin • Loren-a • Mesdì-Pirené • Nòrd-Pass ëd Calais • Pais ëd la Lòira • Picardìa • Poitou-Charentes • Provensa-Alp-Còsta Asura • Ròno-Alp • Sènter |
| Region d'Oltramar |
| Guadalupa • Gujan-a Fransèisa • Martinica • Mayotte • Réunion |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Metropolitan-a ëd Londra

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Logo.
Mapa.
La **metropolitan-a ëd Londra** (an anglèis: *London Underground*) conossùa ëdcò 'me *The Tube*, a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Londra, ant ël Regn Unì.
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 10 géné 1863. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 11 linie longhe an total 402 km con 272 stassion.
La metropolitan-a ëd Londra a l'é la pì veja dël mond. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Raj X

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| La prima radiografìa
Vers la fin dël 1895 Roentgen, professor ëd fìsica a l'Università ëd Würzburg, a l'ha constatà che un tubo ëd Crookes ativ, sarà an na scàtol ëd cartron tut afàit tërbola, a podìa spantié dij raj ch'a provocavo la fluoressensa ëd në scren ël platincianur ëd bario postà andrinta a la scàtola.
A l'ha ciamà costi raj, invisìbij, **raj X**, për marché l'incògnita ëd soa natura.
Costi raj as produvo minca vira che un fassi catòdich a l'é blocà 'd colp da na parèj sòlida.
Ant l'esperiensa ëd Roentgen a j'ero produvù da l'assion d'ës fassi an sël véder ëd l'àmola.
Propietà dij raj X
Sota l'assion dij raj X, ël véder dl'àmola a dventa fluoressent e a pija na colorassion vërda s'a l'é a base ëd sòdio o potassi, bleu-siel s'a l'é a base ëd piomb.
Ëdcò vàire d'àutre sostanse a son fluoressente, për esempi ël tungstat ëd càuss e ël platincianur ëd bario.
Ij raj X a ampression-o le plance fotogràfiche.
La propietà pì frapanta dij raj X a l'é ch'a traverso djë spessor considerèivoj ëd còrp tërboj a la lus ordinaria.
Për le materie ch'a conten-o mach dj'element ëd massa atòmica cita, la trasparensa a l'é granda; le sostanse con d'element pì pesant, tanme ël sorfo, ël fòsfor, ël càuss, a smon-o na tërbolensa pì granda e ansima a sòn a l'é basà la radiografìa.
La tërbolensa ai raj X a l'é ancor pì gròssa për d'element tanme l'arsénich, l'argent, lë stagn; fin-a al piomb ch'a fërma dël tut ij raj e ch'a l'é dovrà tanme mojen ëd protession.
La propagassion
Ij raj X as progago an linia drita, con l'andi dla lus.
Parèj dla lus, a pròvoco la jonisassion dij gas ch'a traverso.
J'aplicassion
Antra j'aplicassion pràtiche dij raj X a-i son la radiografìa e la radioscopìa. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Ciad

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Ciad** (*تشاد* an àrab, *Tchad* an fransèis) a l'é un pais dl'Àfrica central, sensa surtìa al mar.
A confin-a a nòrd con la Libia, a est con ël Sudan, a sud con la Repùblica Centrafrican-a, a sud-òvest con Cameron e Nigeria, e a òvest con ël Nìger.
La capital a l'é N'Djamena.
A l'ha na surfassa d'1.284.000 km² e a conta anviron 18,5 milion d'abitant (stima 2024).
Anté ch'as treuva

Stòria moderna
Ël Ciad a l'é stàit un possediment dla Fransa (part ëd l'Àfrica Equatorial Fransèisa) dal 1900 al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa sota ël pressident François Tombalbaye. Dòp l'indipendensa a l'ha patì na longa guèra sivil (1965-1979) e 'd conflit regionaj, con intervent djë Stat Unì, dla Fransa e dla Libia. Dal 1990 al 2021 a l'é stàit governà da Idriss Déby, ch'a l'é mòrt an combatiment. So fieul Mahamat Idriss Déby a l'ha pijà 'l podèj.
Organisassion polìtica
Ël Ciad (nòm ofissial: **جمهورية تشاد / République du Tchad**) a l'é na repùblica, ma an pràtica a l'é governà da na giunta militar (Consèj Militar ëd Transission) dal 2021.
Ël pressident a l'é Mahamat Idriss Déby (dal 2021).
Ël prim ministr a l'é Succès Masra (dal 2024), líder d'oposission, ch'a l'ha acetà 'l ròl an na coalission dë transission. Le condission polìtiche a son deble e militarisà.
Geografìa e econòmìa
Ël pais a passa da 'n desert al nòrd (Sahara) a na savan-a tropical al sud. Ël Lagh Ciad (che a condivid con Nìger, Nigeria e Cameron) a l'é n'arzorsa vital ma a l'é an ridussion për via dël cambiament climàtich. L'economìa a dipend dal petròli (trovà dël 2003) e da l'agricoltura ëd sussistensa. A l'é un dij pais pì pòver dël mond, con dë sfide amportante 'd sigurëssa alimentar e sanitaria.
Coltura
Le lenghe ofissiaj a son l'àrab e 'l fransèis, con vàire lenghe nassionaj (sara, kanembu, tubu). La popolassion a l'é spartìa an tra 'n nòrd àrab-musulman e 'n sud cristian-animista, càusa 'd tension stòriche. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Bernardo Bertolucci

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Bernardo Bertolucci dël 2012
**Bernardo Bertolucci** (Parma, 16 mars 1941 – Roma, 26 novémber 2018) a l'é stàit un regista ëd cine italian.
Ij film pi avosà
* *Ultimo tango a Parigi* (1972)
* *Novecento* (1976)
* *La luna* (1979)
* *La tragedia di un uomo ridicolo* (1981)
* *L'ultimo imperatore* (*The Last Emperor*) (1987)
* *Il tè nel deserto* (*The Sheltering Sky*) (1990)
* *Piccolo Buddha* (*Little Buddha*) (1993)
* *Io ballo da sola* (*Stealing Beauty*) (1996)
* *L'assedio* (1998)
* *The Dreamers - I sognatori* (*The Dreamers*) (2003)
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Mùsica

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Na pitura greca ch'a figura na lession ëd mùsica.
La **mùsica** a l'é na forma d'art e d'atività coltural dont ël mojen a l'é ël son. J'element sentraj ch'a definisso la mùsica a son l'autëssa, la cadensa, la dinàmica e ël tìmber dël son; i diferent géner ëd mùsica a peusso enfatisé o dësenfatisé costi element. La mùsica a peul esse eseguìa da na granda quantità dë strument e 'd técniche vocaj, e a peul combiné dj'element strumentaj a dj'element vocaj. La paròla "mùsica" a deriva dal grech μουσική (mosiché), visadì "l'art ëd le Muse". |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# 1920

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Eveniment an Piemont
Eveniment an Euròpa
Eveniment ant ël mond
Nàssite
* **1m ëd luj:** Henri Amouroux.
* **9 d'otóber**: Yusef Lateef.

Mòrt
Premi Nobel
Premi Nobel dla fìsica: Charles-Édouard Guillaume. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Russia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Drapò dla Russia

La **Federassion Russa** (*Росси́йская Федера́ция / Rossíjskaja Federácija* o mach *Россия / Rossíja* an russ) a l'é un pais dl'Euròpa e dl’Asia.
A confin-a con Norvegia, Finlandia, Estònia, Letònia, Bielorussia, Lituania, Polònia, Ucrain-a, Geòrgia, Aserbaigian, Kazakistan, Cin-a, Mongòlia e Corea dël Nòrd.
La capital a l'é Mosca.
A l'é 'l pì grand stat dël mond, con na surfassa ëd 17.075.200 km², e a conta 142.470.272 abitant.
La speransa ëd vita a l'é dë 70 agn.
Anté ch'as treuva

Conomìa
La Russia a goerna ël 6,4% dj'arserve mondiaj ëd petreuli e ël 25% dj'arsorse an gas.
Ël 34,4% ëd j'esportassion dla Russia a l'é arpresentà dal petreuli (258,4 tonelà dël 2007).
La strutura conòmica anterna dla Russia a l'é
* ël setor dij servissi (comersi, traspòrt, ristorant, obergi, comunicassion, atività finansiarie, imòbij, aministrassion statal, sigurëssa, istrussion, sanità e via fòrt) con pì che 'l 56,7 % d'anvestiment dël 2007 (PAL - 48,6 %);
* j'atività ëd trasformassion (mangé, téssil e veste, andustria dla pel, caussadure, produssion ëd bòsch, papé e celulòsa, editorìa, poligrafìa, carbon coke e derivà dël petreuli, chìmica, resne e plàstica, àutri prodot nen-metàlich, metalurgìa, machinari e atressadure, componentìstica elétrica, eletrònica e òtica, mojen ëd traspòrt e àutri): 19,1 % d'anvestiment (16,4 % PAL);
* estrassion (petreuli, gas e mineraj): 10,4 % d'anvestiment (9,0 % PAL);
* costrussion: 5,9 % d'anvestiment (5,1 % PAL);
* agricoltura, pësca e produssion forestal: 4,5% d'anvestiment (4,5 % PAL);
* produssion e distribussion d'energìa elétrica, gas e eva: 3,1 % d'anvestiment (2,7 % PAL).

Ël càrich fiscal a monta al 14,2% dël PAL.
Organisassion polìtica
La Federassion Russa (nòm ofissial: **Российская Федерация**) a l'é na repùblica federal.
Ël president a l'é Vladimir Vladimirovič Putin (Владимир Путин) (Russia unìa, dai 7 ëd maj 2012).
Ël prim ministr a l'é Mikhail Vladimirovič Mišustin (Михаил Мишустин) (dal 2020).
Anliure esterne
Altri progetti* Wikimedia Commons

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Russia**
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# George Washington

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| George Washington
**George Washington**, nassù ai 22 ëd fërvé dël 1732, mòrt ai 14 dë dzèmber dël 1799, a l'é stàit ël 1m Pressident djë Stat Unì dal 1789 al 1797. A l'é ëdcò stàit ël comandant ëd tute le fòrse american-e an mentre dla Rivolussion American-a.
Washington a rivava da na famija ëd coltivator ëd la Virginia, ma a l'ha ancaminà la cariera militar e a 23 agn a l'era colonel. Dël 1775 a l'é stàit nominà comandant an cap, ancàrich ch'a l'ha tnù fin a la fin dla guèra, dël 1783.
Dël 1789 a l'é stàit nominà Pressident sensa gnun-e votassion, ancàrich ch'a l'ha tnù për doi mandà. A la fin dij mandà, dël 1797, a l'é artirasse a vita privà. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |