Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lenga tai mène

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais andoa a l'é parlà
La **lenga tai mène** o **Tai Mène** a fa part ëd le lenghe tai-kadai e a l'é parlà dzortut an Làos.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Tai Mène** a peul esse:
* lenghe tai-kadai
	+ lenghe kam-tai
		- lenghe be-tai
			* lenghe tai-sek
				+ lenghe tai
					- lenghe tai setentrional
						* **lenga tai mène**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **tmp**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenghe slave

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Lenghe slave
Le **lenghe slave** a son na famija ëd lenghe indoeuropenghe, parlà an Euròpa oriental e ant la Russia asiatica.
Le lenghe slave a son:
* lenghe slave orientaj
	+ lenga bielorussa
	+ lenga Rusyn
	+ lenga russa
	+ lenga ucrain-a
* lenghe slave meridionaj
	+ lenga bùlgara
	+ lenga antich slav ëd Gesia
	+ lenga masédone
	+ lenga bosnian-a
	+ lenga croata
	+ lenga montneigrin-a
	+ lenga sloven-a
	+ lenga serba
* lenghe slave ossidentaj
	+ lenga ceca
	+ lenga Knaanic
	+ lenga slovaca
	+ lenga Kashubian
	+ lenga polonèisa
	+ lenga Polabian
	+ lenga Sorbian bass
	+ lenga Sorbian àut

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga ceca

**Lenga ceca**

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga ceca** o **cech** a fa part dle lenghe slave e a l'é parlà specialment ant la Repùblica Ceca.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **cech** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe slave
		- lenghe slave ossidentaj
			* **lenga ceca**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **CS Còdes ISO 639-2: **CES*/'*CZE'**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Candèila

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **candèila** a l'é l'unità dë mzura dl'antensità luminosa ant ël sistema antërnassional.
Sò sìmbol a l'é cd.
A l'é stàita definìa dël 1967 da la Conferensa general dij pèis e dle mzure tanme l'antensità luminosa an diression perpendicolar ëd la surfassa d' WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 d'un còrp a la temperadura ëd solidificassion dël plàtin sot-ponù a na pression ëd 101325 Pa. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga bugan

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga bugan** o **Bugan** a fa part ëd le lenghe Austro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Cin-a.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Bugan** a peul esse:
* lenghe austro-asiàtiche
	+ lenghe mon-khmer
		- lenghe mon-khmer non classifià
			* **lenga bugan**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **bbh**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga yugur ossidental

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Yugur ossidental** o **Yugur ossidental** a fa part dle lenghe altàiche e a l'é parlà specialment an Cin-a.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Yugur ossidental** a peul esse:

* lenghe altàiche
	+ lenghe Turkic
		- lenghe orientaj
			* **lenga Yugur ossidental**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **YBE**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Biblioteca

Na **biblioteca** a l'é n'istitussion ch'a colession-a, a organisa e a condivid l'acess a d'euvre stampà, manuscrit, multimedia o digitaj. Soa mission prinsipal a l'é cola d'archivié la conossensa, përmëtte la letura, lë studi e la consultassion, e ëd promòve la coltura ant la comunità.

## Stòria dle biblioteche

Le prime biblioteche a nasso ant le siviltà mesorientaj, com cola d'Ebla (Siria, 2500 a.C.) e dël templi sumer. La Biblioteca d'Alessandria (Egit, sécol III a.C.) a l'é stàita la pì famosa dl'antichità, con senten-e ëd mila papir. Ant ël Medi Ev, le biblioteche monàstiche a son ëstàite sentr dë studi, conservand ij test clàssich e religios.

Con l'anvension ëd la stampa (Gutenberg, 1440), le biblioteche a pòrto a esse pì acessìbij, grassie a la produssion ëd lìber an sèrie. Ant l'Era Moderna, cole pùbliche e universitarie a spantio la conossensa sientìfica e literaria. Al di d'ancheuj, le biblioteche digitaj (come Internet Archive) a consento d'archivié milen-e ëd document an manera virtual.

## Sòrt ëd biblioteche

Biblioteche pùbliche: Doverte a tuti, con prestit ëd lìber, film e servissi educativ.

Biblioteche universitarie: Specialisà an test académich për student e ricercator.

Biblioteche nassionaj: Conservo ël patrimoni editorial d'un pais (esempi: Biblioteca Nassional ëd Turin).

Biblioteche specialisà: Focalisà su temàtiche specìfiche (mùsica, arte, medicina).

Biblioteche scolàstiche: Ant le scòle, për sosten-e jë scolé.

Biblioteche digitaj: Archivi an linia con e-lìber, arserche e colession scanerisà.

## Part prinsipaj d'una biblioteca

Colession: Lìber, giornaj, DVD, mape, manoscrit.

Sistema ëd classificassion: Come ël sistema Dewey për organisé ij lìber.

Spassi ëd letura: Tàule e cadreghe për studié.

Archivi stòrich: Document rair o ëd valor.

Session multimedia: Për consulté material sonor o visiv.

## Aplicassion e servissi

Le biblioteche a eufro:

* Préstit ëd material.
* Acess a internet e a risorse digitaj.
* Atività culturaj (conferense, mostre, laboratori për masnà).
* Guida a la ricerca bibliogràfica.
* Conservassion ëd document stòrich e locaj.

## Ròl ant la società

Oltra a preservé la memòria coletiva, le biblioteche a son pont d'incontr për la comunità, a lòto contra l'analfabetism, e a garantisso l'acess democràtich a l'anformassion. Ant l'era digital, a contribuisso a riduve ël digital divide an butand a disposission strument tecnològich.
# Lenga Liv

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Liv** o **Liv** a fa part dle lenghe uràliche e a l'é parlà specialment an Letònia.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Liv** a peul esse:

* lenghe uràliche
	+ lenghe Finnic
		- **lenga Liv**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **LIV**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Colonialism

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mapa dël colonialism dël 1945
Ël **colonialism** a l'é quand che na nassion a pija ël contròl d'àutre tère, region o teritòri fòra dij sò confin, trasformand ste àutre tère, region o teritòri ant na *colònia*. Normalment a l'é na nassion pi potenta e pi rica ch'a pija ël contròl ëd na region o teritòri pi cit o men potent. Dle vire la paròla imperialism a l'é dovrà për riferisse al *colonialism*.
Dël 1700 e 1800, vàire dle pi riche e potente nassion Euròpee (com Regn Unì, Fransa, Spagna e Olanda) a l'avìo stabilì colonie ant ij continent ëd l'Àfrica e ëd l'América dël Sud.
Cheiche nassion a l'avìo dovrà ël colonialism për avèj pi ëd tèra për soa gent. La gent ch'a vivìa an cole tère a l'era forsà a tramudesse con la fòrsa dj'esércit. Për protegi ij colon, le nassion colonialiste a dovìo buté an pé n'esercit colonial e na fòrsa ëd polissìa colonial.
Àutre nassion a l'avìo dovrà ël colonialism për avèj pi ëd tère për gavé d'arzòrse com bòsch, carbon, o metaj.
Ant ël passà, le colonie a j'ero ëdcò dovrà com fornitris ëd travajador, o fin-a dë s-ciav. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Rivolussion Industrial

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Màchina a vapor ëd Watt
La **Rivolussion Industrial** a l'é stàit un process ëd industrialisassion che a l'é incaminasse ant ël Regn Unì a la metà dël secol ch'a fà XVIII e che apress a l'é dessvelupasse ant apopré tut ël Mònd.
La definission ëd *rivolussion Industrial* a l'é nàita apoprè dël 1820, 'me paragon con la rivolussion fransèisa. La definission a l'é stàita utilisà ëdcò da ij filòsof polìtich 'me Karl Marx e Friedrich Engels.

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Mar Cinèis Meridional

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Na carta dël Mar Cinèis Meridional.
Ël **Mar Cinèis Meridional** (an cinèis: 南海, 南洋, Nán Hǎi) as treuva an Asia e a l'é 'na pàrt dl'Océan Passìfich. A l'ha un bassin ëd 3.500.000 km2, soa profondeur màsima a l'é ëd 5.016 m., cola mojen-a ëd 1.060 m.. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |