# Famije lenghìstiche

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Introdussion
Carta dle famije lenghìstiche dël mond
L’òm a l’è sempe stàit antëressà, për ël dabzògn ëd capisse, a la varietà ëd lenghe che a esisto al mond, e a l’é sempe stàit stupì da la quantità e diversità ëd le lenghe.
La Bibia, për esempi, a spiega la diferensa ëd le lenghe con la stòria dla Tor ëd Babel. Ant la Génesi, as conta che la gent ëd la pianura ëd Sennaar a l’avìa ancaminà a fé la tor për rivé al siel, ma Nosgnor a l’avìa castigà cola superbia confondenje le lenghe e spatarandje. Lë stòrich grech Eròdot a conta che Psammétich I, faraon egissian dël sécol che a fa VII prima ëd Nosgnor, a l’avìa comandà ëd ten-e an isolament doe masnà, fin-a a quand a l’avèisso nen amparà a parlé. La prima paròla che le masnà a l’avìo dit a l’era stàita “bekos”. Jë scriba dël faraòn a l’avìo dëscurvì che a l’era na paròla frigia che a vorìa dì “pan”, e a l’avìo dessidù che ël frigio, na lenga anatòlica, a l’era la lenga originaria dla Tèra.
Prima ëd rivé aj nòsti temp, a-i è ancora Dante che, ant ël De Vulgari Eloquentia, a mosta d’avèj vist bastansa ciàira la parentela antra lenghe romanze.
Un pòch dë stòria
A venta rivé al 1786, quand che sir William H. Jones a marca l’inissi djë studi indoeuropeìstich, con un famos discors:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “ | Ël sànscrit, cola che a sia soa antichità, a l’è na strutura fiamenga, pì giusta dël grech, pì larga dël latin, e pì rafinà sia dl’un che ëd l’àutr; an pì, a l’ha sia ant le rèis dij verb che ant le forme gramaticaj na parentela sì streita che as peul nen consideresse un cas; sì s-ciassa che gnun filòlogh a podrìa esamineje tùit tre sensa pensé che a sio nassù da na sorziss comun-a che, miraco, a-i è giumai pì nen. A esisto l’istesse rason , ëdcò se nen s-ciasse parèj, che a fan pensé che sia ël gòtich che ël séltich, miraco mës-cià a na lenga diferenta, a l’abio ëdcò l’istessa sorziss dël sànscrit. A l’istessa famija a vent gionté ël përsian antich | ” |
|  |

Da lì a pòchi agn , la famija **indoeuropea** a l’è stàita arcostruìa an pien. Con l’istess método sientìfich a son stàite arcostruìe le famije **semìtica**, **uràlica**, **austronesian-a** e pòche àutre.
Da j’agn 50, Joseph H. Greenberg a l’ha ancaminà a travajé con ël métod dla “mass comparison”, confrontand nen doe lenghe, ma desen-e ëd lenghe che a peulo esse amparentà. Ant ël 1963 a l’ha publicà un travaj an dova a classificava tute le lenghe dl’Africa an quatr famije, **afro-asiàtica**, **nilo-saharian-a**, **nìger-kordofanian-a** e **khoisan**. Costa classificassion dle lenghe african-e a l’ha avù na bon-a acetassion.
D’apress, Greenberg e ij sò anlev, a son dicasse a le lenghe american-e, e a l’han classificà tute le lenghe dij nativ american an tut an tre famije: **amerindia**, **na-dene** e **eskimo-aleutina** (1993). Costa classificassion a l’è nen tant assetà, pì che àutr përché jë studios american a continuo a vëdde tante pì famije.
Lenghe isolà
Bele con tut ël travaj che a l'é stàit fàit për classifiché le lenghe an famije, a-i é ëd lenghe che a arzisto a jë sfòrs ëd classificassion. J'esempi pì amportant a peulo esse ël **Basch** e ël **Giaponèis**.
Famije lenghìstiche
Le famije lenghìstiche pì consolidà che jë studi a l'han individuà a son:
* **lenghe parlà an Euròpa e Asia**:
	+ lenghe indoeuropenghe;
	+ lenghe uràliche;
	+ lenghe basche;

* **lenghe parlà an Àfrica (e ëdcò an Asia)**:
	+ lenghe afro-asiàtiche;
	+ lenghe nilo-saharian-e;
	+ lenghe nìger-kordofanian-e;
	+ lenghe khoisan;

* **lenghe parlà an Asia**:
	+ lenghe caucàsiche, che as divido an lenghe kartvéliche e lenghe nòrd-caucàsiche;
	+ lenghe altàiche;
	+ paleo-siberian: lenghe chukotko-kamchatkan (o chukchi-kamchadal) e lenghe yeniseian;
	+ lenghe yukaghir
	+ lenghe dravìdiche;
	+ lenghe sino-tibetan-e;
	+ lenghe giaponèise;
	+ lenghe àustriche (ò dàiche), che as divido an lenghe Austro-Asiàtiche, lenghe tai-kadai e lenghe hmong-mien;

* **lenghe parlà an Osseania e isole osseàniche**:
	+ lenghe australian-e;
	+ indo-passìfich: lenghe papuan-e e lenghe andamanèise;
	+ lenghe austronesian-e;

* **lenghe parlà ant le Amériche**:
	+ lenghe eskimo-aleutin-e;
	+ lenghe na-dene;
	+ lenghe amerindie.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |