Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Albert Einstein

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Albert Einstein (1921)
Fìsich.
**Albert Einstein** a l'era nassù a Ulm (Gërmania) ël 14 ëd mars dël 1879 e a l'é mòrt a Princeton (Stat Unì) ël 18 d'avril dël 1955.
La formassion
A l'era fieul ëd n'eletricista.
A quìndes agn a l'ha viagià con soa famija a Milan, a Pavìa e an Véneto.
Passà an Svìssera, a l'ha fàit jë studi scondari ant ël colege cantonal d'Aarau, peui al Politécnich ëd Zurigh anté ch'a l'é laureasse an fìsica e matemàtica dël 1900.
Chèich agn apress a l'ha marià soa cusin-a Ilse.
J'ocupassion
Fin-a al 1909 a l'ha travajà 'me esaminator a l'ufissi dij brevet ëd Berna.
Peui fin-a al 1914 a l'ha mostrà fìsica e matemàtica superior a Zurigh, Praga e peui torna a Zurigh.
Dël 1914 a l'ha sot-signà na *Crija a j'europengh*, scrivùa dal fisiòlogh Georg F. Nicolai, ch'a sostnìa l'unità dl'Euròpa e a denonsiava la guèra.
A l'ha avù dle cadreghe a l'Academia prussian-a ëd Berlin e a l'Università ëd Lèida.
Ël premi Nobel
Dël 1921 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la fìsica për ij sò arzultà an fìsica matemàtica e specialman la dëscuverta dle laj dl'efet fotoelétrich.
La vìsita an Spagna
Ant ij mèis ëd fërvé e mars 1923 a l'ha visità la Spagna e, dai 22 ëd fërvé al 1m ëd mars, a l'é stàit a Barslon-a, anté ch'a l'ha tnù un cors curt a l'Institut d'Estudis Catalans.
Ës cors a l'é stàit peui arpetù a Madrid.
Prima ëd rintré a Berlin, a l'ha tnù doe conferense a Saragòssa.
Ël tramud ant jë Stat Unì
Dël 1933 Einstein a l'é vnùit mèmber ëd l'Anstitù për jë studi avansà ëd Princeton e a l'ha tramudà ëd fasson definitiva ant jë Stat Unì.
L'arvista Time a l'ha sernulo 'me l'òm dël sécol ch'a fa XX.
Sò travaj
Dël 1905, ant j'Annalen der Physik, Einstein a l'ha publicà tre artìcoj arnomà.
A tratavo dl'efet fotoelétrich, dël moviment brownian e dla teorìa dla relatività, che an costa prima fas a l'é dita special o limità, për fé la distinsion con sò compiment, la relatività *general*, dësvlupà da Einstein ant ël 1915-1916.
A pòrto sò nòm
* Causalità d'Einstein-Weyl
* Convension d'Einstein
* Equassion dël moviment d'Einstein
* Equassion ëd camp d'Einstein
* Equassion fotoelétrica d'Einstein
* Forma quadràtica d'Einstein-Minkowski
* Prinsipi ëd località d'Einstein
* Relassion d'Einstein

Euvre prinsipaj
La relassion an tra energìa, massa e andi dla lus
* Teorìa dla relatività (1916).
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Sità dël Vatican

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **Sità dël Vatican** (*Status Civitatis Vaticanæ* an latin; *Città del Vaticano* an italian) a l'é 'l pì cit ëstat indipendent dël mond për surfassa (0,44 km²) e për popolassion (anviron 800 abitant). A l'é la sede dël Papa, cap dla Cesa Catòlica, e a l'é n'enclave ant la sità ëd Roma.
Anté ch'as treuva

Stòria moderna
Ël Vatican a l'é stàit fondà con ij Pat Lateranens dël 1929, ch'a l'han arconossù la sovranità dla Santa Sede an sla sità. Prima 'd lolì, ël Papa a governava an slë Stat Pontifissi, përdù dël 1870. La Sità dël Vatican a l'é l'ùnica rimanensa temporal dël vej Stat.
Organisassion polìtica
Ël Vatican a l'é na monarchìa assolùa eletiva. Ël sovran a l'é 'l Papa, elegiù dal Conclave. Dël 2025 a l'é stàit elegiù Leon XIV (Robert Prevost). Ël govern a l'é delegà a la Pontifìcia Comission për lë Stat ëd la Sità dël Vatican, guidà dal Pressident dël Governatorà. La lenga ofissial a l'é l'italian, ma ij document ofissiaj a son an latin.
Ël Vatican a l'ha 'd relassion diplomàtiche con 177 pais e a l'é osservator përmanent a l'Organisassion dle Nassion Unìe dal 1964 (sensa drit ëd vot). A l'é mèmber ëd vàire agensie specialisà dl'ONU.
Moneda
Dal 1 ëd gené dël 2002 ël Vatican a deuvra l'Euro, con drit ëd bate soe monede (Euro dël Vatican), motobin sërcà dai colessionista. Prima as dovrava la Lira vatican-a, ancambiàbil con la lira italian-a.
Patrimòni e cultura
La Sità dël Vatican a l'é sede dla Basìlica 'd San Per, dla Capela Sistin-a (con j'afresch ëd Michelangelo), dij Musé Vatican e dla Biblioteca Apostòlica Vatican-a. A l'é un dij pì important patrimòni artìstich dël mond e a l'é Patrimòni dl'Umanità UNESCO dal 1984.
A l'ha sò sistema postal (ghëddo dël Vatican), soa stassion feroviaria (dovrà për le mërcansìe), e la Guardia Svìssera (fondà dël 1506), ch'a fa la protession dël Papa.
Demografìa e società
La popolassion a l'é compòsta da sìrich, religios, Guardie Svìssere e laich ch'a travajo për la Santa Sede. La sità a l'ha në spital, na farmacìa, na botega, e 'l Supermercà dël Vatican, un dij pì avansà d'Euròpa. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Quintana Roo

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Posission dlë Stat

Ël **Quintana Roo** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 42.535 km² e na popolassion d'1.134.000 abitant.
A confin-a a nòrd-òvest con lë stat dël Yucatán, a nòrd col Gòlf dël Méssich, a est col Mar dij Caràib, a sud col Belize e col Guatemala, a òvest con lë stat ëd Campeche.
La capital a l'é Chetumal (136.825 abitant) ma la sità pì popolà dlë stat a l'é Cancún (526.701 abitant). N'àutra sità con pì che 100.000 abitant a l'é Playa del Carmen.

  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |

Quintana Roo
# Bòsch

Ël **bòsch** a l'é un material natural orgànich otnù dai branch e dal bion (tronch) dle piante legnose, prinsipalman conìfere e latifeuje. Compòst da selulòsa, lignin-a, e d'àutri component, a l'é stàit dovrà da l'òm për mileni për costrussion, fabricassion d'utiss, produssion d'energìa, e art. An Piemont, le foreste a son na part essensial dl'ambient e dl'economìa local.

## Composission e produssion

Ël bòsch a l'é formà da fibre ëd selulòsa tenùe ansema da la lignin-a. Soa strutura a varia a sconda dla sòrt ëd pianta:

* Conìfere (bòsch tendr): Chërs lest, dovrà për costrussion e carta (es. sapin, pin).
* Latifeuje (bòsch dur): Pì dens e resistent, ideaj për mobilia (es. rol, fò).

La produssion a comprend ël taj dle piante, ël dissech dël bòsch, e soa trasformassion an travajà (legnam, tàule, panej). An Piemont, l'industrie dël bòsch a dòvro técniche moderne combinà a tradission antiche.

## Stòria

L'usagi dël bòsch a armonta a l'età ëd la pera, quand che j'òm a fabricavo utiss e soste. Ant ël Medi Ev, ij bòsch piemontèis a j'ero sfrutà për costrussion ëd cese, castej, e pais ëd vilage. Ant ël sécol XVIII, le valade alpin-e (es. Val Susa, Val Chison) a j'ero sènter ëd produssion ëd carbon vegetal e legnam për l'edilissia. Con la rivolussion andustrial, la domanda ëd bòsch për via ferà e minere a l'ha portà a na gestion pì organisà dle foreste.

## Sòrt ëd bòsch

Bòsch tendr: Da conìfere, facil da travajé (es. sapin, malëzzo).

Bòsch dur: Da latifeuje, durativ (es. rol, ninsòla).

Bòsch pressà: Otnù an aglutinand dë scart ëd bòsch (es. panej, OSB).

Bòsch tratà: Tratà con preservant contra j'inset e l'umidità.

## Utilisassion

Edilissia (trav, paviment, coperture).

Mobilia (tàule, cadreghe, armari).

Energìa (ligna da feu, pellet).

Art e artisanà (sculture, instrument musicaj).

Papé (grassie a la selulòsa).

## Riciclagi e sostenibilità

Ël bòsch a l'é rinovàbil s'a l'é gestì con responsabilità. Ël riciclagi a peul anclude:

* Riusagi dël bòsch vej për mobij neuv.
* Trasformassion an pellet o panej pressà.
* Compostagi dë scart naturaj.

An Piemont, ij programa ëd gestion forestal sostenìbil (es. certificassion FSC) a garantisso na racòlta equilibrà, protegend la biodiversità.

## Cultura piemontèisa e bòsch

Le foreste piemontèise, coma cole dël Parch Natural ëd la Val Troncea o dla Val Granda, a son fondamentaj për l'identità locaj. L'artisanà dël bòsch a l'é viv ant le valade alpine.
# Sereal

Ij **sereaj** a son piante erbose coltivà për ij sò gran, ch'a son dovrà për prodove farin-e, pan, pasta, ris, bèive (coma la bira), e aliment për j'animaj. Ant ël Piemont, la coltivassion dij sereaj a l'ha na tradission antica e a l'é fondamental për l'economìa agrìcola e la cultura alimentar local.

## Definission e tipo

Ij sereaj a aparten-o a la famija dle graminacee (Poaceae). Ij prinsipal a son:

* Frument (gran): Utilisà për fé pan, pasta, e doss.
* Ris: Coltivà ant le risere, base ëd la cusin-a piemontèisa.
* Mais (gran ëd Turkìa): Dovrà për la polenta e l'alimentassion dj'animaj.
* Sèil: Për pan ner e prodòt tradissionaj montagnin.
* Orzo: Për la bira, ël cafè d'òrzo, e le mnestre.
* Biava: Për l'aliment dël bestiàm.

## Stòria ant ël Piemont

La coltivassion dij sereaj an Piemont a armonta a l'época pre-roman-a, con tribù seltich-lìgur ch'a coltivavo sèil e òrzo. J'antich roman a l'han portà ël gran e migliorà le tècniche d'irigassion. Ant l'Età ëd Mes, ij sereaj a j'ero la base dl'alimentassion rural, con sistema ëd rotassion dle colture. Dël sécol XVIII, l'introdussion dël mais da l'América a l'ha rivolussionà l'agricoltura, mentr che ël ris a l'é dventà na coltura d'ecelensa ant la pianura ëd Vërsèj.

## Coltivassion an Piemont

Risicoltura: La pianura ëd Vërsèj e Noara a l'é ël sènter piemontèis dël ris, con varietà arnomà com Arborio, Carnaroli, e Baldo. Le risere a carateriso ël paisage con ij sò camp alagà.

Gran: Coltivà ant le colin-e e le zòne meno ùmide, dovrà për la farin-a ëd qualità.

Mais: Ant la pianura për la polenta e l'industria alimentar.

Sèil: Coltivà ant le valade alpine (es. Val Susa, Val d'Osta) për un pan rùstich e duràbil.

## Usagi ant la cusin-a piemontèisa

Ij sereaj a son la base ëd vàire piat tradissionaj:

Risòt: Preparà con ris Carnaroli, arnomà për ël risòt a la trìfola o ai bolè.

Polenta: Fàita con farin-a ëd mais, servìa con sautisse o formagg.

Pan neir: Con farin-a ëd sèil, tìpich dj'Alp.

Bagna càuda: Servìa con pan fresch o mica për pocié.

Orzo mondà: Ant le mnestre invernaj.

## Ecomomìa e sfide

Ij sereaj a son fondamentaj për l'export piemontèis, specialment ël ris, che l'Italia a l'é un dij prim produtor europengh. Le sfide moderne a comprendo:

Cambiament climàtich: Pì alt arzigh ëd sech o pieuve ecessive.

Globalisassion: Competission con produtor asiàtich e american.

Sostenibilità: Passagi a tècniche biològiche e risparm d'eva ant le risere.

## Feste e tradission

Fiera dël Riso (Vërsèj): Event otonal con degustassion, mostre, e concors ëd risòt.

Sagre dël Mais: An vàire pais, con dimostrassion ëd muliné la farin-a e preparé la polenta.

Festa dël Pan Neir: Ant le valade alpine, për selebré la sèil e ij prodòt locaj.

## Curiosità

Le risère piemontèise a son n'ambient important për j'osej migratòri e la biodiversità.

Ant ël Medi ev, ël pan ëd sèil a l'era ciamà «ël pan dij pòver», dacant al gran dij rich.

Ij sereaj a son pì che na sorgiss d'aliment: a son un pont ëd partensa për comprende la stòria, l'economìa, e le tradission d'un teritòri ch'a l'ha sempe vivù an simbiosi con la tèra.
# Salta (provinsa)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Salta** a l'é na provinsa dl'Argentin-a. La capital a l'é Salta.
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga Karelian

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Karelian** o **Karelian** a fa part dle lenghe uràliche e a l'é parlà specialment an Russia.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Karelian** a peul esse:

* lenghe uràliche
	+ lenghe Finnic
		- **lenga Karelian**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **KRL**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# 1989

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Riunificassion alman-a
Eveniment prinsipaj
* **9 ëd novèmber**: Berlin a l'é stàita unìa, an sël Canal ëd Kiel, a l'é stàit fornì 'l travaj për l'unificassion dla Gërmania.
* Giugno: Ël Partì Comunista Italian a dventa Partì Democràtich ëd la Snistra.

Eveniment an Euròpa
* **9 ëd novèmber**: cheur ëd la Guerà Frèida, ël mur ëd Berlin a l'é stàit duvertà. A l'é l'inissi dla riunificassion alman-a.
* 14 d'ost: Bush a propon n'acòrd ëd lìber comersi antra Stat Unì e Canadà.

Eveniment ant ël mond
* **22 dë dzèmber**: Dòp n'arvolussion ëd pòpol, ël president Nicolae Ceaușescu a l'é campà giù an Romanìa.

Nàssite
* **26 ëd giugn**: Leonor de Borbón, anfanta dë Spagna.
* **21 d'ost**: Hayden Panettiere, atris american-a.
* **27 d'ost**: Lorde, cantant neozelandèisa.

Mòrt
* **23 ëd gené**: Salvador Dalí, pitor dë Spagna (n. 1904).
* **26 d'avril**: Lucille Ball, atris e comediant american-a (n. 1911).
* **16 ëd magg**: Michele Sindona, banché italian (n. 1920).
* **3 ëd giugn**: Khomeini (n. 1900).
* **25 dë dzèmber**: Nicolae Ceaușescu (n. 1918) e soa fomna Elena Ceaușescu.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Prosa (literatura)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **prosa** a l'é na forma ëd literatura che as arferiss a la strutura gramatical ordinaria dël discors e a sò fluss natural, an contrast con la strutura rìtmica (com ant la poesìa tradissional).
Combin ch'a-i sio dij dibàtit crìtich an sla costrussion ëd la prosa, soa semplicità e soa strutura pòch definìa a l'ha favorì soa adossion për la pi part dij discors parlà, com ëdcò për la scritura dij test realìstich e fantàstich.
La prosa a l'é dovrà comunement për ij giornaj, j'arviste, j'ensicopedìe, le trasmission, ij film, la stòria, la filosofìa, ël drit e tante aàutre forme ëd comunicassion. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |