# Arma da feu

N'**arma da feu** a l'é n'arma ch'a dòvra la fòrsa generà da na esplosion për tiré un proiétil, ëd sòlit prodovù da na reassion chìmica ant na càmera sigurà. A son dovrà ant la guèra, la difèisa përsonal, la cassa, e lë sport. J'arme da feu a l'han revolussionà la stòria militar e social, anfluensand ëdcò la coltura e l'economìa piemontèisa.

## Composission e produssion

Le arme da feu a son fabricà con:

* Metal (assel, alumini): Për can, percussor, e component struturaj.
* Polìmer sintétich: Për l'impugnadura e part dël càuss.
* Component eletrònich: Ant j'arme moderne për sistema ëd mira o sicurëssa.

La produssion a peul esse artisanal (es. ij frè d'arme stòrich piemontèis) o andustrial (serie an caden-a com ant la fàbrica Beretta, ch'a forniss ëdcò l'esèrcit italian). An Piemont, le fàbriche d'arme stòriche ëd Turin e Coni a produvìo fusij e pistòle për le guère d'unificassion.

## Stòria

Le prime arme da feu a armonto a la Cin-a dël sécol X, ma a son dësvlupasse an Euròpa ant ël sécol XIV con ij prim canon a póver nèira. Ant ël Piemont medieval, coste neuve tecnologie a son ëstàite dovrà ant j'assedi dij castel (es. ël Castel ëd Verzeul) e ant la protession dle sità.

Ant ël Rinassiment, ël Ducà ëd Savòja a l'ha modernisà soe fòrse con moschet e archibus, dont cheich esempi as peulo vëdde al Musé Stòrich ëd Turin. Ant ël 1706, durant l'Assedi ëd Turin, le arme da feu piemontèise a l'han giugà un ròl decisiv për responde j'atach fransèis.

Con la Rivolussion Andustrial dël sécol XIX, la produssion a l'é dventà massissa, e ël Piemont a l'ha fabricà fusij për l'esèrcit dël Regn ëd Sardëgna, contribuend a l'unificassion italian-a.

## Sòrt d'arme da feu

Pistòle: Curte e manegiàbile, dovrà për la difèisa përsonal.

Fusij: Longh e precis, për cassa o tir a segn.

Arme automàtiche (es. mitralia): Për feu ràpid ant ël contest militar.

Canon: Arma pesanta për bataje campaj o assedi.

Arm ëd cassa tradissionaj (es. s-ciòp da cass a doe cane): Part dl'artisanà piemontèis.

## Utilissassion

Militar e polissìa: Difèisa e manteniment ëd la lege.

Cassa: Tradission ant le valade alpine për ël contròl ëd la fauna.

Spòrt: Gare ëd tir a segn (es. al Polìgon ëd Tir ëd Coni).

Colessionism: Arme stòriche conservà ant ij musé o privà.

## Impat ambientaj e sfide

Le arme da feu a peulo causé:

* Contaminassion da piomb e sostanse chìmiche ant ël teren e l'eva.
* Arzigh për la fauna për via dle balë perdùe.

An Piemont, a son aplicà regole strèite për ël riciclagi dle munission e la bonìfica dle zòne ëd tir.

## Arma da feu e cultura piemontèisa

Musé: Ël Musé Stòrich Nassional d'Artijerìa a Turin a òspita na colession d'arme da feu dal Medi Ev al di d'ancheuj.

Manifestassion: Reconstrussion stòriche coma la Bataja ëd Marengh, anté ch'as dòvro répliche d'arme àntiche.

Artisanà: J'antich armajeuj piemontèis a j'ero famos për fusij decorà e còrp a còrp.

Literatura: Le geste dij soldà piemontèis a son descrivùe ant ij romanz ëd Guido Gozzano.

## Avnì dle arme da feu

Le tendense moderne a ancludo:

* Arme inteligente ch'a riconòsso mach l'utent autorisà.
* Material pì leger për ridùe ël pèis.
* Norme pì severe për limité l'acess e prevnì j'abus.