Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Giapon

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

Ël **Giapon** (an giaponèis: 日本, *Nihon* o *Nippon*, "orìgin dël sol") a l'é un pais dl'Asia oriental, formà da n'arsipélagh ëd 6.852 ìsole ant l'Océan Passìfich. La capital a l'é Tokyo, la pì granda sità dël mond për popolassion. A l'ha na surfassa ëd 377.975 km² e a conta anviron 125 milion d'abitant (2023), ch'a lo rend l'11° pais pì popolà dël mond e un dij pì urbanisà.
Anté ch'as treuva

Ël Giapon as treuva a est dla penìsola corean-a e a l'é separà dal continent dai mar dël Giapon (a òvest) e dal mar ëd la Cin-a Oriental (a sud). Le quatr ìsole prinsipaj a son (da nòrd a sud): Hokkaidō, Honshū (andoa a-i son Tokyo, Osaka e Kyoto), Shikoku e Kyūshū.
Geografìa
Ël Giapon a l'é 'n pais montagnos (pì che 70% dël teritòri). La pian-a pì granda a l'é cola dël Kantō, anté a sta Tokyo. A l'é 'dcò un dij pais pì ativ da 'n pont ëd vista sìsmich dël mond, con anviron 1.500 teramòt a l'ann (për la pì part cit). Sìmboj nassionaj a son ël Mont Fuji (3.776 m) e le fior ëd sarissa (*sakura*).
Stòria
La prima dinastìa a l'é stàita cola dij Yamato, ch'a l'ha unificà 'l pais dël sécol ch'a fa III. Dël 1543 a son rivà ij portughèis e dël 1603 ël Tokugawa Ieyasu a l'ha fondà lë Shogunà Tokugawa ch'a l'ha isolà 'l Giapon dal rest dël mond për 250 agn. Dël 1868 a l'é ancaminà l'Arvolussion Meiji (restaurassion dël podèj imperial) e l'industrialisassion. Dòp la Sconda guèra mondial (andoa 'l Giapon a fasìa part dl'Asse), a l'é stàit ocupà da jë Stat Unì e a l'ha adotà na costitussion passifista.
Economìa
Ël Giapon a l'é stàit për vàire agn la sconda economìa dël mond, grassie a 'd colòss com Toyota, Sony e Mitsubishi. Ancheuj a l'é la tersa (dòp Stat Unì e Cin-a). Moneda ufissial a l'é lë yen. Dël 2024, ël PIL a l'é stàit d'apopré 6.000 miliard ëd dòlar. La disocupassion a l'é anviron 2,5% (2023). La chërsùa econòmica a l'é stàita dël 2,1% dël 2007; dël 2023 a l'é stàita d'anviron 1,9%. La part dël PIL dedicà a l'arserca e dësvlup a l'é stàita dël 3,3% dël 2012.
Coltura
Ël Giapon a l'é avosà për la cusin-a (sushi, tempura), le art marsiaj (judo, kendo, karate), l'architetura, ij giardin e la cultura pop (manga, anime, videogieugh).
Organisassion polìtica
Ël Giapon a l'é na monarchìa costitussional. L'imperator a l'é Naruhito (dal 2019). Ël prim ministr a l'é Shigeru Ishiba (dal 2024). La capital a l'é Tokyo.
Anliure esterne
Altri progetti* Wikimedia Commons

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Giapon**
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Alfabet fonétich intërnassional

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L' **Alfabet fonétich intërnassional** (**AFI** ò **IPA** da l'anglèis *International Phonetic Alphabet*) a l'é n'alfabet dovrà për trascrive qualsëssia lenga, an dovrand un sìmbol, e mach un, për minca son, për evité 'd confusion. Cost alfabet-sì a deuvra ij sìmboj dj'alfabet latin e grech e 'dcò d'àutri sìmboj speciaj.
Anliure esterne
* Pàgina ufissial ëd l'IPA
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Caràter cinèis

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| "Caràter cinèis" an cinèis tradissional e an cinèis semplifià
Ij **carater cinèis** a son sìmboj dovrà për scrive ël cinèis e ël giaponèis. Ant ël passà, ëdcò ël corean e ël giaponèis a-j dovravo. Ij prim dë sti caràter a l'han almanch 4000 agn e a son ël pi vej sistem dë scritura (dovrà an continuassion) dël mond.
An cinèis a son ciamà Hanzi (汉字/漢字), ch'a veul dì "caràter Han". An giaponèis a son ciamà "Kanji".
A-i son desen-e ëd mila caràter cinèis, dont tanti a son mach pòch diferent l'un da l'àutr e mach present an antich test. Jë studi an Cin-a a mosto che normalment as dòvro giornalment da tre a quatr mila caràter.
A-i son anco' tanti caràter cinèis ch'a son dovrà an giaponèis e an corean. Generalment ël livel d'istrussion d'un giaponèis a l'é valutà da vàire caràter cinèis a riess a lese.
Ij caràter cinèis a son *logogram*: a rapresento dzortut *paròle* nopà che *son*. Tanti vèj caràter cinèis a j'ero *pitogram*, visadì disegn dovrà për rapresenté dle paròle, ma pòchi caràter modern a son pitogram. Tanti caràter cinèis modern a son na combinassion ëd doi o ëd pi caràter pi sempi.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Scritura

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Litra dzor taulëtta ëd tèra
La **scritura** a l'é l'assion ëd registré un lengagi dzor un material, dovrand n'ansem ëd sìmboj. Ij sìmboj a deuvo esse conossù da quaidun àutr, an manera che ël test a peussa esse lesù.
La scritura a l'é diferenta dal parlé, përché *ij letor a peulo esse pa present contemporaneament*. Noi i podoma lese lòn ch'a l'é stàit scrivù motobin temp fà, e an diferente part dël mond. La scritura a funsion-a travers al temp e a lë spassi, a memorisa e a trasmëtt la conossensa.
La scritura a l'é un-a dle pi gran anvension ëd l'umanità. A l'é stàita anventà quand che la gent a l'é riunisse an sità, e d'apress dj'inissi dl'agricoltura. Ij prim scrit a son pi o men datà dël 3.300 prima ëd Nosgnor, ant ël Medi Orient.
A son stàit anventà vàire materiaj për scrive, prima dla carta: *tèra*, *papir*, *pera*, *bòsch* e via fòrt. A la fin la *carta* a l'é stàita anventà an Cin-a. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Restaurassion Meiji

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| L'imperator Matsuhito.
La **Restaurassion Meiji**, ciamà ëdcò **Revolussion Meiji** a l'é stàit un cambiamen radical dla polìtica giaponèisa antrames ël 1866 e ël 1869, con la restaurassion dla potensa imperial apress secoj ëd domini djë shōgun (shogunà Tokugawa).
La restaurassion a l'é comenensà d'apress l'inissiativa dl' imperator Matsuhito che, apress soa mòrt, a l'ha pijà ël nòm Meiji. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |