Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Océan Indian

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Na carta dl'Océan Indian
L'**Océan Indian** as treuva an tra l'Asia a setentrion, l'Australia e l'Océan Passìfich a orient, l'Àfrica e l'Océan Atlàntich a l' ossident e anfin l'Océan Antàrtich a meridion. Con 'na surfassa ëd 73 556 000 km² a l'é ël ters pì gròss ëd j'Océan dòp ël Passìfich e l'Atlàntich.
As colega con l'Océan Atlàntich a sud dël Cap ëd Bon-a Speransa, la ponta meridional ëd l'Àfrica, ma a-i é ëdcò ël Canal ëd Suez, ch'a constituiss un colegament artifissial.

|  |
| --- |
| **Ij Sinch Océan** |
|  Océan Antàrtich |  Océan Àrtich |  Océan Atlàntich |  Océan Indian |  Océan Passìfich |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Coréa dël Nòrd

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **Corea dël Nòrd** (an corean: 조선민주주의인민공화국, *Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk*) a l'é un pais dl'Asia oriental.
A confin-a a nòrd con la Federassion Russa e la Cin-a, a sud con la Corea dël Sud, e a l'é bagnà a òvest dal Mar Giàun e a est dal Mar dël Giapon. La capital a l'é Pyongyang.
A l'ha na surfassa ëd 120.540 km² e a conta anviron 25 milion d'abitant (stima 2023).
Anté ch'as treuva

Demografìa
La popolassion a l'é omogenia, con na minoransa cinèisa. Ël 24% ëd la popolassion a l'ha men che 15 agn; l'8,7% pì che 65. La mortalità anfantil a l'é dël 19,3 për mila. La lenga ofissial a l'é ël corean. La religion a l'é ofissialment l'ateism, ma a-i son chèiche pratiche tradissionaj e 'd comunità cristian-e sot-tèra.
Stòria
La Corea dël Nòrd a l'é stàita fondà dël 1948 da Kim Il-sung, dòp la division dla penìsola corean-a an séguit a la Seconda Guèra Mondial. A l'ha travajà a la Guèra 'd Corea (1950-1953), finìa con n'armistissi ma gnun-a pas ofissial. Dal 1948 a l'é governà dal Partì dij Lavoreur ëd Corea, conform a l'ideologìa dla *Juche* (auto-suficensa). Dël 2011, Kim Jong-il a l'é mòrt e a l'é stàit sucedù da sò fieul Kim Jong-un.
Economìa
L'economìa a l'é pianificà e isolà. A l'é basà an sla industria pesanta, l'agricoltura e lë strass militar. A l'ha problema crònich ëd mancansa 'd mangé. 4,4 milion d'abitant a travajo ant ël setor dl'agricoltura e dla pësca. A l'ha 'd risorse minerarie (carbon, fer) e a svilupa program nuclear e missilìstich, sogèt a 'd sansion antërnassionaj.
Organisassion polìtica
La capital, Pyongyang, a smon në stil motobin soviétich
La Corea dël Nòrd a l'é na ditatura dë stamp stalinista, ofissialment na **Repùblica Popolar Democràtica ëd Corea**. Ël podèj a l'é concentrà ant le man dla famija Kim e dël Partì dij Lavoreur. Ël president dël *Comità ëd Difèisa Nassional* (*de facto*, lìder dël pais) a l'é Kim Jong-un, ch'a l'ha pijà 'l podèj dël 2011. Soa polìtica a l'é ciamà "byungjin", ch'a buta ansema lë svilup nuclear e l'economìa. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Johannesburg

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  **Johannesburg**  |
| --- |
|        |
| Stat: |  Sudàfrica |
| Coordinà: | Latitùdin: ° ′ ′′ N Longitùdin: ° ′ ′′ E  |
| Autëssa: | 1.753 m s.l.m. |
| Surfassa: | 1.654 km² |
| Abitant: | 5.635.127 (2019) |
| Comun dj'anviron: | Pretoria |
| CAP: | 2001, 2000 |
| Prefiss tel.: | 2711 |
| Figura:Map of Gauteng with Johannesburg highlighted (2016).svg, Map of South Africa with Johannesburg highlighted (2016).svg |
| **Sit istitussional** |

Panorama
**Johannesburg** (*eGoli*, an lenga zulu e xhosa ch'a veul dì *"leugh d'or"*) a l'é la pì granda sità dël Sudàfrica.
A conta 5.635.127 abitant (2019). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Banca Mondial

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| La Banca Mondial a Washington
Ël Grup ëd la **Banca Mondial** a l'é na partìa ëd sinch *organisassion antërnassionaj*. Ël Grup ëd la Banca Mondial a dà apògg e a finansia le nassion mèmber për ël dësvilup econòmich e për riduve la povertà. A l'é n'organisassion antërnassional sensa profit, dont i padron a son jë stat mèmber. Ël Grup a l'é basà an Washington. A l'ha ëdcò d'ufissi an 124 àutre nassion mèmber.
Ël Grup ëd la Banca Mondial a l'é nassù a Bretton Woods. Là vàire nassion a l'avìo decidù dë stabilì n'organisassion antërnassional për finansié le nassion mèmber. La Banca a l'é nassùa ai 27 dë dzèmber dël 1945. Sò nòm a l'era Banca Antërnassional për la Ricostrussion e ël Dësvilup. Ël prim préstit ëd la Banca a l'é stàit a la Fransa. Ël préstit a l'era ëd 250 milion ëd Dòlar USA. Ël but a l'era col ëd giuté la Fransa a torna costrùe l'industria e àutre còse dësblà ant la Sconda guèra mondial. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Bòr

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

Ël **Bòr** (sìmbol *B*) a l'é ël quint element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 10.811 g/mol e soa densità a l'é ëd 2,46 g/cm3.
Ël Bòr a l'é stàit dëscuvert dël 1808 dal chìmich anglèis Sir Humphry Davy e dal chìmich fransèis Joseph Louis Gay-Lussac. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Pont ëd Brooklyn

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

Ël **Pont ëd Brooklyn** a l'é un pont an assel e ciman longh 1.825 m. edificà an sël fium East River (Stat Unì), për coleghé doe part ëd la sità ëd New York: l'ìsola ëd *Manhattan* e ël quarté ëd *Brooklyn*.
Stòria
Ij travaj për la costrussion dël pont a son durà dal 1869 al 1883. Ël proget a l'era ëd l'Ingegné John Augustus Roebling, mòrt dël 1869 për un assident. Apress, ij travaj a son stàit coordinà da so fieul, l'Ingegné Washington Roebling ch'a l'ha avù un autr assident dël 1872 an restand grevment inàbil. La fomna ëd Washington Roebling, Emily Warren Roebling, alora, a l'ha pijà an so man la coordinassiòn dj travaj fin a la fin. L'inaugurassion a l'é stàita dël 24 ëd magg 1983.
Fòto
* Ël Pont ëd Brooklyn.
*
* Ël Pont ëd Brooklyn da Manhattan
* Ël Pont ëd Brooklyn vust da l'avion
*
*
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Pèis

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **pèis** d'un còrp ant un pont qualsëssìa ëd lë spassi a peul esse definì tanme la fòrsa gravitassional arzultanta che a agiss an sël còrp, dovùa a tuti j'àutri còrp ant lë spassi.
Për un còrp davzin a la surfassa dla Tèra, le fòrse gravitassionaj dovùe a dij còrp estern a son bele che trascuràbij rëspet a cola dovùa a la Tèra: l'ùnica fòrsa gravitassional ch'a-i fà damanca ëd consideré a l'é cola dovùa a la Tèra, e costa fòrsa a l'é ël pèis.
As trata donca 'd na quantità vetorial.
La diression d'ës vetor a l'é vers ël sènter ëd la Tèra e sò mòdol a l'é esprimù an unità ëd fòrsa, tanme ël chilo-pèis o ël newton.
Massa e pèis
Cand as lassa robaté lìber un còrp ëd massa *m*, soa acelerassion a l'é WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , l'acelerassion ëd gravità, e la fòrsa ch'a j'agiss ansima a l'é WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 , sò pèis.
La sconda laj ëd Newton aplicà a 'n còrp an robatament lìber a forniss WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .
Donca un a l'ha ëdcò
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ,
anté che *P* e *g* a son ij mòdoj dij vetor pèis e acelerassion.
Dagià che WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 a varia da 'n pont a n'àutr an sla Tèra, ël pèis WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 d'un còrp ëd massa *m* a l'é diferent an località diferente.
Donca, a diferensa d'la massa, ch'a l'é na propietà antrìnseca d'un còrp, sò pèis a dipend da soa posission rispet al sènter ëd la Tèra. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Percy Williams Bridgman

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Fìsich.
**Percy Williams Bridgman** a l'era nà dël 1882 a Cambridge, ant ël Massachusetts.
Bridgman a l'é stàit professor ëd Matemàtica e filosofìa natural a l'Università ëd Harvard.
Dël 1946 a l'ha vagnà ël premi Nobel ëd fìsica për soe anvestigassion an sj'efet fìsich dj'àute pression.
A l'é mòrt dël 1961. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Urani

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Urani industrial
L’ **Urani** (dal grech οὐρανός, uranós, "cel") (sìmbol *U*) a l'é col ch’a fa novantedoi ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 238,0289 g/mol e soa densità a l'é 'd 19.050 kg/m³.
L’urani a l'é stàit dëscoatà dël 1789 da l’òm ëd siensa alman Martin Heinrich Klaproth. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenghe hmong-mien

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Distribussion: Hmong an ross, Mien an verd
La famija dle **lenghe hmong-mien** (ëdcò ciamà **Miao-Yao**) a son na cita famija ëd lenghe parlà an Cin-a meridional e ant l'Asia sud-oriental. Coj che a parlo coste lenghe a son ciamà la *gent ëd le colin-e*.
Jë studios a son bastansa d'acòrdi ant ël pensé che costa famija lenghìstica a sia consolidà. Cheich teòrich a propon-o la super-famija dle *lenghe àustriche*, fàita da le lenghe Austro-Asiàtiche, le lenghe tai-kadai e le lenghe hmong-mien.

Le lenghe hmong-mien a son:
* lenghe hmongic
	+ lenghe bunu
		- lenga bunu, younuo
		- lenga bunu, wunai
		- lenga bunu, bu-nao
		- lenga bunu, jiongnai
	+ lenghe chuanqiandian
		- lenga hmong njua
		- lenga hmong, mashan meridional
		- lenga hmong, huishui sentral
		- lenga hmong, dian nòrd oriental
		- lenga hmong, huishui oriental
		- lenga hmong don
		- lenga hmong, guiyang sud ossidental
		- lenga hmong, huishui sud ossidental
		- lenga hmong, huishui setentrional
		- lenga hmong, chonganjiang
		- lenga hmong, luopohe
		- lenga hmong, mashan sentral
		- lenga hmong, mashan setentrional
		- lenga hmong dô
		- lenga hmong, mashan ossidental
		- lenga hmong, guiyang meridional
		- lenga hmong shua
		- lenga hmong, guiyang setentrional
		- lenga hmong daw
	+ lenghe pa-hng
		- lenga pa-hng
	+ lenghe quiandong
		- lenga hmong, quiandong setentrional
		- lenga hmong, quiandong oriental
		- lenga hmong, quiandong meridional
	+ lenghe xiangxi
		- lenga hmong, xiangxi ossidental
		- lenga hmong, xiangxi oriental
* lenghe ho nte
	+ lenga she
* lenghe mienic
	+ lenghe biao-jiao
		- lenga biao-jiao mien
	+ lenghe mian-jin
		- lenga biao mon
		- lenga iu mien
		- lenga kim mun
	+ lenghe zaomin
		- lenga dzao min

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Dinastìa Han

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Imper cinèis dij Han, anviron dël 87 a.C.
La **Dinastìa Han** (漢朝, 汉朝, Hàncháo) a l'é stàita 'na dinastìa che a l'ha regnà an Cin-a, dal 206 a.C. al 220 d.C., apress a la dinastìa Qin.
La dinastìa a l'é comensà con ël general Xiang Yu che a da a Liu Bang ël podej e a l'é finia dël 220 d.C. con ël period dij Tre Regn. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |