Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# The Guardian

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**The Guardian** a l'é un dij pi important giornaj progresista dël Regn Unì.
La redassion dë *The Guardian* a Londra
A l'é stàit fondà dël 1821 a Manchester e, fin al 1959, a l'é ciama-se *The Manchester Guardian*.
Dal 1964 a seurt a Londra e a stampa apopré 380.000 còpie al dì. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Federich II ëd Prussia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Federich ël Grand
**Federich II ëd Hohenzollern** dit *ël Grand* (an alman *Friedrich der Große*) (Berlin, 24 ëd gené 1712 - Potsdam, Castél ëd Sans-Souci, 17 d'ost 1786) a l'é stàit re ëd Prussia dal 1740 fin a soa mòrt.
Federich a l'era fieul ëd Federich Gulielm I e ëd Sofìa Dorotea ëd Hannover. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Charleston (Carolin-a dël Sud)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Marion square
**Charleston** a l'é 'na sità dla Carolin-a dël Sud ant jë Stat Unì d'América.
A l'ha 150.277 abitant (2020) e a l'é la sità pi granda dl'ëstat.
Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1670 'me *Charles Town*.
Conomia
Charleston a l'é arnomà për esse la sede dle multinassional Blackbaud, Greystar Real Estate Partners, Evening Post Industries, Le Creuset. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Bandar Seri Begawan

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| La moschèa dël Sultan Omar Ali Saifuddin
**Bandar Seri Begawan** a l'é la capital dël Brunei.
A conta 46.229 abitant (2001).
Anliure esterne
* Sit ofissial
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga Cinèisa, Xiang

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Cinèisa, Xiang** o **Cinèis, Xiang** a fa part dle lenghe sino-tibetan-e e a l'é parlà specialment an Cin-a.
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Cinèis, Xiang** a peul esse:
* lenghe sino-tibetan-e
	+ lenghe Cinèise
		- **lenga Cinèisa, Xiang**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **HSN**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
*
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Giava

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Giava** (*Jawa* an indonesian) a l'é una dlë ìsole dla Sonda; as treuva a sud-est ëd Sumatra, a òvest ëd Bali e a sud dël Bòrneo.
Politicament a fa part ëd l'Indonesia.
A l'ha na surfassa ëd 132.000 km² e a conta anviron 154 milion d'abitant. A l'è për sòn l'ìsola pi popolà dël mond.
La sità pi important a l'é Giacarta, ch' a l'é 'dcò la capital ëd l'Indonesia. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Italia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| L'Italia
Drapò dl'Italia
L’**Italia** a l'é un pais dl'Euròpa meridional, mèmber ëd l'Union Europenga.
A confin-a con Fransa, Svìssera, Àustria, Slovenia, Vatican e Repùblica ëd San Marin.
La capital a l'é Roma.
A l'ha na surfassa ëd 301.318 km² e a conta anviron 60,2 milion d' abitant (2019), l'11,7% dla popolassion dl'Union Europenga.
Stòria
L'inaugurassion dël prim parlament dël regn d'Italia a l'é tnusse a Palass Carignan a Turin ai 18 ëd fërvé dël 1861, con la proclamassion ëd Vitòrio Emanuel II tanme re.
Ai 27 ëd mars, ël parlament a l'ha proclamà Roma capital.
Ai 31 dë dzèmber 1861, ël parlament a anviara ël prim censiment dla nassion: as conto apopré 22 milion d'abitant.
Evolussion demogràfica
La popolassion a l'era ëd 57,9 milion d'abitant ant ël 2004 e ëd 60 milion ant ël 2009.
Spece vivente
A vivo ant l'Italia 57468 spece animaj e pì che 33700 spece vegetaj.
Organisassion polìtica
L'Italia (nòm ofissial: **Repubblica Italiana**) a l'é na repùblica.
Ël President dla Repùblica a l'é Sergio Mattarella (dal 31 ëd gené dël 2015).
La Prim Ministr-a a l'é Giorgia Meloni dal 22 otóber dël 2022.
Lë Stat a l'é formà da region, provinse e comun-e.
A-i son quìndes region a statù ordinari (Piemont, Liguria, Lombardìa, Véneto, Emilia-Romagna, Toscan-a, Umbria, Lassio, Marche, Abruss, Molise, Campania, Pulia, Basilicà, Calabria) e sinch region autònome a statù special (Val d'Osta, Trentin-Sud Tiròl, Friul-Venessia Giulia, Sicilia, Sardëgna).
Conomìa
L'anflassion a l'é al 1.9% (2025).
Moneda
2 euro: Dante Alighieri
Dël 1862, su propòsta dël ministr a le finanse Quintin Sela, ël parlament a decreta che la *lira piemontèisa* a dventa la *lira itàlica*, rampiassand tute j'àutre monede an sël teritòri dla nassion.
Dal 1m ëd gené dël 2002 l'Italia a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.
Lenghe
La lenga nassional a l'é l'italian.
Da banda 'd costa, a-i son tante lenghe locaj an tuta la nassion: vardé le vos dle region.
Anliure esterne
Altri progetti* Wikimedia Commons

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Italia**
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Àrgon

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Bombe d'àrgon
L' **Àrgon** (sìmbol *Ar*) a l'é col ch’a fa disdeut ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 39,948 g/mol e soa densità a l'é d'1,784 kg/m³ a 273 K.
L'àrgon a l'é stàit dëscuvert dël 1894 dai chimich anglèis Lord Rayleigh e Sir William Ramsay. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Caravaggio (pitor)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ottavio Leoni, Caravaggio (1621)
Pitor.
**Michelangelo Merisi**, stranomà ël **Caravaggio** a l'era nà vers ël 1571, probabilman a Caravaggio o a Milan.
Dal 1584 al 1588 a l'é stàit anlev ëd Simone Peterzano a Milan.
Dël 1592 a l'é andàit a travajé a Roma, trovand ant ël cardinal dal Monte un mecenà an Vatican.
Caravaggio a l'ha avù na vita aventurosa e violenta.
Dël 1604 a l'é stàit vàire vire an përzon e a l'ha finì soa cariera da fugitiv a Nàpoli, a Malta, an Sicilia.
A l'é mòrt ëd fasson tràgica an s'na riva ëd Porto Ercole, ant ël Lassio, dël 1610.
Lë stil
Ël realism dle figure e la potensa dij detaj a dòmino j'euvre ëd Caravaggio.
Euvre prinsipaj
* *Bach* (1596 anviron, euli su tèila, 95x85 centim; goernà a la Galarìa dj'Ufissi a Firense)

A pòrto sò nòm
* Caravagism
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Ìsole Svalbard

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Drapò dle Svalbard
Svalbard
J'ìsole **Svalbard** a son un possediment dla Norvegia, ant l'Océan Atlàntich con 'na surfassa total ëd 61.022 km².
A conto apopré 2.667 abitant.
La capital a l'é Longyearbyen.
Anté ch'as treuvo

Le Svalbard a fan part dl'Euròpa. As treuvo ant l'Océan Àrtich, anviron a mesa stra tra la Norvegia e ël pòl Nord.
Stòria
Le Svalbard a son stàite descuvrue da l'olandeis Willem Barentsz dël 1596. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Mòrt

La mòrt, dal pont ëd vista biològich, a l'é la fin dël process vital ëd n'organism. A marca la cessassion dël funsionament dël còrp, con l'ampossibilità ëd artorné a le fonsion base coma la respirassion, la sircolassion dël sangh, e l'atività cerebral.

## Definission

An medzin-a, la mòrt a peul esse determinà con doi criteri prinsipaj:

* Mòrt clìnica: Blocagi dël cheur e dël respir (assensa ëd pulsassion e pression).
* Mòrt biològica (o cerebral): Pèrdita ireversìbila ëd tute le fonsion dël servel, comprèis ël tronch cerebral. A l'é confermà con test neurològich e strumentaj (për esempi, eletroencefalograma).

## Process biològich

Apress la mòrt, ël còrp a passa për vàire stadi ëd degradassion:

* Autòlisi: Le sélule as dësbelo da lor midem për via dj'enzim intern.
* Rigor mortis: An 12-24 ore, ij mùscoj as contrajo e as fërmo.
* Livor mortis: Ël sangh as campa ant le part basse dël còrp, creand dle macie viòla.
* Dëscomposission: Ij bateri e j'organism dël teren a decompon-o ij tessù. A ancamin-o ij gas (fase dël gonfi), peui la carn as dëstruv (fase lìquida), fin-a a la scheletrisassion.

## Càuse

Le rason prinsipaj ëd mòrt biològica a peulo esse:

* Maladìe: Anfestassion, tumor, maladìe cardiovascolar.
* Trauma: Ferìe grave, incident, violensa.
* Veciaja: Lë scursament dij telòmer (estremità dij cromosoma) a men-a a la mòrt dle sélule e a l'indeboliment dël sistema.

A-i é ëdcò la mòrt programà (apoptosi), un process natural për eliminé le sélule danegià o veje.

## Conseguense

La mòrt a l'ha 'n reul ant l'ecosistema, përchè ij nutriment dël còrp a torno ant la tèra. An medzin-a, la conferma dla mòrt a l'é vital për la donassion d'organ e për ij protocoj d'eutanasìa, suget ëd debà étich.

## Bibliografìa

* *DeGrazia, D. (2008). "Defining Death". MIT Press*.
* *Carter, D. (2010). "Forensic Biology". Academic Press*.
# Età dël fer

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L’**Età dël fer** a l’é col perìod dël dësvlup dla siviltà quand la tecnologìa pì avansà an metalurgìa (almanch ant ël sens d’un dovré spantià e sistemàtich) ariva a dovré le técniche për la fusion dël fer.
L’Età dël fer a fa part dla scala dle tre età che as dòvra për classifiché ël period antrames la società preistòriche e il prinsipi dla stòria.
Ant sta scala (ma nen daspërtut) l'Età dël fer a-j ven dapress a l'Età dël bronz.
Prinsipi
L’**Età dël fer** a va da apopré ël scònd milenari prima ëd Crist a tut il prim milenari prima ëd Crist.

|  |
| --- |
| **Scala ëd temp ëd le tre età**: *Età dla pera* | *Età dël bronz* | *Età dël fer*
*Lista dj'età an archeologìa* |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Calendari gregorian

Ël **Calendari gregorian** a l'é ël sistema ëd calendari solar dovrà an manera ufissial an vàire pais dël mond, comprèis ël Piemont e l'Italia. A l'é stàit introdovù dël 1582 dal Papa Gregòri XIII con la bola papal Inter gravissimas për corege j'eror ëd càlcol dël calendari giulian, ch'a l'avìa acumulà në scart ëd 10 di rispet a l'ann solar.

## Stòria e riforma

Ël calendari giulian, creà da Giulio César dël 46 a.C., a calcolava l'ann solar an 365,25 di, con n'ann bisest minca 4 agn. Tutun, l'ann solar ver a l'é pì curt (anviron 365,2425 di), portand a n'eor ëd 1 di minca 128 agn. Dël sécol XVI, l'equinòssi 'd la prima a l'era spostasse andré ëd 10 di, creand problema për la determinassion ëd la Pasca cristian-a.

La riforma gregorian-a a l'ha:

Eliminà 10 di: Dòp ël 4 d'Otóber 1582, as passa diretament al 15 d'Otóber.

Modificà la régola dj'agn bisest: J'agn a son bisest s'a son divisìbij për 4, ma nen për 100, gavà s'a son divisìbij për 400 (esempi: 1600 e 2000 a son bisest, 1700 e 1900 nò).

## Strutura dël calendari

Ël calendari gregorian a l'ha 12 mèis, con na durà fissa o variàbil:

Gené (31 di)

Fërvé (28 di, 29 ant j'agn bisest)

Mars (31 di)

Avril (30 di)

Magg (31 di)

Giugn (30 di)

Luj (31 di)

Ost (31 di)

Stèmber (30 di)

Otóber (31 di)

Novèmber (30 di)

Dzèmber (31 di)

La sman-a a l'é organisà an 7 di, con la dumìnica come di ëd ripos an vàire pais.

## Adossion ant ël mond

Ij prim pais a adoté ël calendari gregorian a son ëstàit ij teritòri catòlich coma l'Italia, la Spagna, e la Polònia dël 1582. Jë stat protestant e ortodòss a l'han resistù për sécoj: la Gran Brëtagna e soe colònie a l'han adotà ël sistema dël 1752, la Russia dël 1918, e la Grecia dël 1923. Ancheuj, ël calendari gregorian a l'é lë standard anternassional për jë scambi comersiaj e polìtich.

## Usagi ant ël Piemont

An Piemont, ël calendari gregorian a l'é stàit adotà dal Ducà ëd Savòja (che a comprendìa ël teritòri) già dël 1582. Le festività locaj a son organisà conforma a cost sistema, combinà con tradission antiche:

Carlevé ëd Ivrea: Selebrà prima dël Merco scuròt, conforma al calendari litùrgich.

Fèra ëd San Giòrs: Festa popolar an Val d'Osta e Piemont, ël 23 d'Avril.

## Confront con àutri calendari

Giulian: A resta dovrà da chèiche Gesie ortodosse për le feste religiose.

Islàmich: Basà sla lun-a, as spòsta ëd 11 di minca ann rispet al gregorian.

Ebràich: Lunisolar, con agn ch'a peulo avèj da 353 a 385 di.

## Critiche e resistense

La riforma a l'ha provocà proteste an chèich pais, con ël pòpol ch'a ciamava «rend-ne ij nòstri 10 di!». Dle vire, jë stòrich a dovro ël sistema «dë stij» (vej e neuv) për marché le date prima e dòp la transission.

Ël calendari gregorian a l'é n'esempi ëd colaborassion antra siensa, religion e polìtica, e a resta fondamental për l'organisassion dla società global.
# Australia Meridional

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mapa.
L' **Australia Meridional** (*South Australia*, o *SA*), a l'é në stat dl'Australia e so capital a l'é Adelaide.
A l'ha 'na surfassa ëd 984.377 km² e a conta 1.751.693 abitant (2019). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga ungherèisa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga ungherèisa** o **ungherèis** a fa part dle lenghe uràliche e a l'é parlà specialment an Ungherìa.

Classificassion
Në schema ëd classificassion ëd l' **ungherèis** a peul esse:

* lenghe uràliche
	+ lenghe Finno-Ugric
		- lenghe Ugric
			* **lenga ungherèisa**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **HUN**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Mosambich

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Mosambich** (*Moçambique*  an portughèis) a l'é un pais dl'Àfrica oriental.
A confin-a con Sudàfrica, Eswatini, Zimbabwe, Zambia, Malawi e Tanzanìa e a l'é bagnà da l'Océan Indian.
La capital a l'é Maputo.
A l'ha na surfassa d'801.590 km² e a conta anviron 20 milion d'abitant.
Anté ch'as treuva

Stòria moderna
Ël Mosambich a l'é stàit un possediment dël Portugal fin al 1975, quand ch'a l'ha conquistà soa indipendensa dòp na longa guèra ëd liberassion.
Organisassion polìtica
Ël Mosambich (nòm ofissial: **República de Moçambique**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Filipe Nyusi (dal 2015).
Ël prim ministr a l'é Carlos Agostinho do Rosário (dal 2015). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Sionism

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **sionism** a l'é 'l moviment nassional ebréo, nassù ant l'Eutsent, che a l'ha mnà a la creassion dlë stat d'Israél. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |