# Traspòrt feroviari

Rej feroviaria mondial
Ël **traspòrt feroviari** (o **traspòrt an ferovìa**) a l'é 'n sistema 'd traspòrt ch'a deuvra 'd veicoj ch'as bogio an sij **binari**, ciamà tren. A l'é un-a dle pì veje e amportante forme 'd traspòrt ëd massa, dovrà për ël moviment ëd **passeger** e **mërcansìe** a distanse curte, mesan-e e longhe.

## Stòria

Ij prim sistema feroviari a son comparì ant l'Euròpa dël sécol ch'a fa XVI, con le "ferovìe ëd miniera" an bòsch për ël traspòrt ëd mineral. Ma a l'é con l'invension dël **motor a vapor** e con la costrussion dij prim binari an fer dël sécol ch'a fa XIX che le ferovìe a l'han vivù sò *boom*. La prima ferovìa pùblica a vapor a l'é stàita la **Stockton and Darlington Railway** an Anghiltèra (1825).

Ant ël cors dël sécol ch'a fa XIX, la rèj feroviaria a l'é slargasse an tut ël mond, contribuend a la Revolussion Andustrial, a la colonisassion dj'Amériche e a l'andiura dël commersi globaj. Ant ël sécol ch'a fa XX, a l'é comparìe la **trassion elétrica** e peui ij **tren diesel**, ch'a l'han gradualment sostituì 'la vapor.

Da la sconda mità dël sécol ch'a fa XX, con lë s-ciàir dij **tren a àuta velocità** (coma ël Shinkansen giaponèis dël 1964 e 'l TGV fransèis dël 1981), ël traspòrt feroviari a l'ha vivù na neuva evolussion an sia tecnològica che 'd rol social.

## Component técnich

Un sistema feroviari a comprend vàire element:

* **Binari**: doe sbarre 'd fer paralele fissà a 'd traversin-e, ch'a guido ij tren.
* **Stassion e pòste**: pont andoa ij tren a fermo për carié e dëscarié passeger o mërcansìe.
* **Veicoj**:
	+ **Locomotive**: màchine motris ch'a tiro ij vagon.
	+ **Vagon da passeger**: për ël traspòrt ëd gent.
	+ **Vagon da càrich**: për le mërcansìe.
	+ **Tren automotris (o unità multiple)**: con ël motor distribù ant ij vagon.
* **Sistema ëd segnaj e contròl**: për garantì la sicurëssa e organisé ël tràfich.
* **Anfrastruture d'energìa**: linie aérie për l'alimentassion elétrica, o depòsit ëd carburant për ij tren diesel.

## Tipologìa ëd servissi feroviari

### Traspòrt ëd passeger

* **Tren regionaj e suburban**: colega le sità a soe periferie e a le sità visin-e.
* **Tren intercity**: a colega sità a distansa mesan-e.
* **Tren a àuta velocità**: për distanse longhe a velocità motobin àute (>250 km/h).
* **Tren përcors longh (neuit)**: con cucëtte për ij viagi ëd neuit.
* **Metropolitane e tram**: për ël traspòrt urban.

### Traspòrt ëd mërcansìe

* **Tren da càrich**: specialisà për vàire tipo 'd mërcansìe (container, gran, petròli, automòbij).
* **Tren intermodal**: ch'a pòrto container ch'a peulo esse carià an sij camion.

## Vantagi

* **Capassità àuta**: un tren a peul trasporté milen-e 'd passeger o milen-e 'd tonelà 'd mërcansìe.
* **Efissiensa energética**: për unità trasportà, a deuvra motobin men energìa che l'automòbil o l'avion.
* **Sicurëssa**: statìstica pì sicur che 'l traspòrt stradal.
* **Sotenibilità**: emission relativament basse, dzortut se alimentà a eletricità da sorgiss renovàbij.
* **Pa 'd congestion**: a l'é pà afetà da 'l tràfich stradal.

## Sfide

* **Cost d'investiment àut**: la costrussion ëd linie neuve a l'é motobin cara.
* **Flessibilità limità**: ij tren a peulo nen andé fòra dai binari.
* **Manutension costosa**: dla pista e dij materiaj rotàbil.
* **Competission con àutri mojen**: dzortut con l'avion për le distanse longhe e con l'automòbil për cole curte.

## Ël traspòrt feroviari ant ël mond

Lë svilup feroviari a varia motobin antra le region:

* **Euròpa**: rèj motobin densa e moderna, con d'àuta velocità amportant.
* **Asia**: Cin-a e Giapon a l'han dle rèj d'àuta velocità motobin avansà.
* **América dël Nòrd**: ferovìe motobin spantià, dzortut për ël traspòrt ëd mërcansìe.
* **Àfrica e América Latin-a**: rèj pì limità, anviron a dle sità prinsipaj.

## Futur

Le neuve tendense an ferovìa a comprendo:

* **Àuta velocità an vàire pais**.
* **Automassion**: tren sensa condutor.
* **Tren a levitassion magnética (Maglev)**.
* **Sistema 'd signalassion digital** (ERTMS).
* **Idrògen e baterìe** për linie nen eletrifià.
* **Servissi 'd mobilità integrà** (MaaS) ch'a colego tren, bus e car sharing.

## Vëdde 'dcò

* Ferovìa
* Treno
* Locomotiva
* Treno a àuta velocità
* Metropolitan-a

## Ligam estern

* International Union of Railways (UIC)
* Railway Technical Web Pages