Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lenga Barzani giudé neuv aramàich

**Lenga Barzani giudé neuv aramàich**

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Barzani giudé neuv aramàich** o **Barzani giudé neuv aramàich** a fa part dle lenghe semìtiche e a l'é parlà specialment an Israel.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Barzani giudé neuv aramàich** a peul esse:

* lenghe afro-asiàtiche
	+ lenghe semìtiche
		- lenghe semìtiche sentraj
			* lenghe aramàiche
				+ **lenga Barzani giudé neuv aramàich**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BJF**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Baku

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Baku** (*Bakı* an aser) a l’é la capital ëd l'Aserbaigian.
A conta anviron 2.045.815 abitant (2011) e a l'é la sità pi popolà e pi amportanta dël pais.
Sità gemelà
Panorama
Baku a l'é gemelà con:
* Amman, Giordania
* Basra, Irak
* Bordò, Fransa
* Dakar, Senegal
* Honolulu, Stat Unì d'América
* Houston, Stat Unì d'América
* Istanbul, Turchìa
* İzmir, Turchìa
* Jeddah, Arabia Saodita
* Konya, Turchìa
* Magonsa, Gërmania
* Nàpoli, Italia
* Sarajevo, Bòsnia e Erzegòvina
* Tabriz, Iran
* Vũng Tàu, Vietnam

Anliure esterne
* Sit istitussional (an aser)
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Alfabet sirìlich

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Distribussion ëd l'alfabet sirìlich ant ël mond
L'**alfabet sirìlich** a l'é l'alfabet dovrà për scrive vàire lenghe slave (ël bieloruss, ël serb, ël bùlgar, ël macédon, ël russi, ël ruten e l'ucràin) e dle lenghe pa slave parlà an chèiche dle ex-Repùbliche dl'Union Soviética e ant la Federassion russa.
A l'é ël ters alfabet ufissial ëd l'Union Europenga.
Le vërsion moderne an usagi ancheuj an vàire paìs ëd l'Europa oriental a derivo da un prim alfabet comun, ma a l'han avù ant ij sécoj vàire modìfiche, sia ant la grafìa sia ant la prononsia.
Orìgin
L'alfabet sirìlich a deriva da l'alfabeto glagolìtich, dovrà dël sécol ch'a fà IX e anventà dai frèj Sant Sìril e San Metòdi, ch'a rivavo da Tessalònica (a coj temp teritòri dl'Imper Bisantin).
I caràter a son le variassion dël grech ëd Bisansi. Cheidun, dzortut coj ch'a rapresento dij son ch'a esisto pa ant ël grech ëd l'Età ëd mes, a conservo la forma originala glagolìtica.
Combin ch'a sia generalment acetà che l'alfabet glagolìtich a sia stàit anventà da San Sìril e San Metòdi, j'orìgin dël vèj alfabet sirìlich a son pa anco' ciàire. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Compact Disc

Ël **Compact Disc** (abrevià **CD**) a l'é un supòrt ëd memorisassion stàtica digital creà për memorisé mùsica, dat e d'àutr contnù multimedial. Anventà dël 1982 da na colaborassion tra Philips e Sony, a l'ha revolussionà l'industria musical e dij dat, an sostituend ij disch ëd vinil e le cassëtte. Ancheuj, a l'é dovrà dzortut për archivi e aplicassion specìfiche.

## Còsa a l'é un Compact Disc

Un CD a l'é fàit ëd un disch ëd policarbonà ëd 12 cm ëd diàmetr (o 8 cm për ij mini-CD), con na capiensa standard ëd 700 MB. Ij dat a son memorisà an forma ëd "pit" (përtus microscòpich) e "land" (surfassa piata), organisà an na spiral ch'a part dal sènter. Na testin-a laser a les ij dat an rilevand le diferense antra pit e land.
Ij tipo prinsipaj a son:

* **CD-Audio**: Për mùsica, conforma al standard Red Book.
* **CD-ROM**: Për dat ëd computer (sola letura).
* **CD-R**: Registràbil na vira.
* **CD-RW**: Registràbil vàire vire.

## Stòria

Ël CD a l'é stàit dësvlupà ant j'agn '70 da Philips e Sony, con ël prim model comercialisà d'otóber 1982. Ël prim àlbum musical vendù an CD a l'é stàit *52nd Street* ëd Billy Joel. Ant j'agn '90, ij CD a son dventà ël standard për la distribussion ëd mùsica e software, superand le cassëtte e ij floppy disk.
Ant ël 2000, l'ariv dël DVD e dël Blu-ray a l'ha riduvù l'importansa dij CD, che ancheuj a son dovrà për archivi o an àmbit spessialisà (es. mùsica clàssica).

## Tècniche e Process

* **Strutura fìsica**:
	+ *Layer ëd protession*: na vernis ch'a évita ij dann.
	+ *Layer rifletent*: d'alumini o d'àutri metal për arflete ël laser.
	+ *Strat ëd dat*: la spiral ëd pit e land.
* **Letura dij dat**: Ël laser a viaggia a 1.2-1.4 m/s (velocità linear costant).
* **Coression d'eror**: Sistema CIRC për riparé ij dann causà da sgrafion o póer.

## Aplicassion

* **Musical**: Distribussion d'àlbum e compilassion.
* **Software**: Sistema operativ, gieugh e enciclopedìe (es. Encarta).
* **Archiviassion**: Backup ëd document e fòto.
* **Educassion**: Material didàtich an scòle e università.

## Sfide e Prospetive

Le debolezze prinsipaj a son:

* **Fragilità**: Sensìbil a sgrafion e lus.
* **Capacità limità**: Superà da DVD (4.7 GB) e Blu-ray (25 GB).
* **Declin dij suport fìsich**: Con l'ariv dël streaming e dij servissi ëd cloud.

Ant ël futur, ij CD a podran esse dovrà për:

* **Archivi a long term**: Anviron 50-100 agn ëd durà sota condission controlà.
* **Nicie artìstiche**: Pression limità për mùsica d'autor o colessionista.
# Lenga twents

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga twents** ò **Twents** a l'é parlà dzortut an Olanda.
Classìficassion
Në schema ëd classìfica dël **Twents** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe germàniche
		- lenghe germàniche ossidentaj
			* lenghe bass germàniche
				+ lenghe bass sasson-e
					- **lenga Twents**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **TWD**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Bismarck (Dakota dël Nòrd)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Bismarck** a l'é la capital del Dakota dël Nòrd, un djë stat djë Stat Unì d'América.
A l'é stàit fondà dël 1872, a l'ha na popolassion ëd 58.333 abitant (2006) e a l'é la sconda sità dlë stat për popolassion aprèss Fargo. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga Zemba

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Zemba** o **Zemba** a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Angòla.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Zemba** a peul esse:

* lenghe niger-kordofanian-e
	+ lenghe Atlantic-Còngo
		- lenghe Volta-Còngo
			* lenghe Benue-Còngo
				+ lenghe bantoide meridionaj
					- lenghe Bantu Sentraj
						* lenghe Herero
							+ **lenga Zemba**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **DHM**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Òslo

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Òslo** a l’é la capital dla Norvegia.
A l’é ëdcò la prima sità dla Norvegia për popolassion, con 548.617 abitant (2007).
Geografìa

Òslo as treuva al fond dl'Oslofjord, un fiord dlo Skagerrag.
Nòm
Òslo a l'é staita ciamà *Christiania* dal 1624 al 1878 e *Kristiania* dal 1878 al 1924.
Sità gemelà
Palass Real
Òslo a l'é gemelà con:
* Göteborg, Svessia
* Shanghai, Cin-a
* San Peroborgh, Russia
* Vilnius, Lituania
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga sranan

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais andoa a l'é parlà
La **lenga sranan** o **Sranan** a fa part ëd le lenghe créole e a l'é parlà dzortut an Suriname.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dlë **Sranan** a peul esse:
* lenghe créole
	+ lenghe créole basà an sl'Anglèis
		- lenghe créole atlàntiche
			* lenghe créole dël Suriname
				+ **lenga sranan**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **srn**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga dij segn olandèisa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é dovrà
La **lenga dij segn olandèisa** a fa part ëd le lenghe dij segn dij ciòrgn e a l'é dovrà dzortut an Olanda.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dla **lenga dij segn olandèisa** a peul esse:
* lenghe dij segn dij ciòrgn
	+ **lenga dij segn olandèisa**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **dse**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Cònica

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Cònica: sercc, eliss, paràbola e ipérbol
Na **cònica** (dal grech κωνικαί) a l'é na curva ch'as peul oten-se tanme session pian-a d'un còno sircolar.
Stòria
Le còniche a son ëstàite studià fin da l'antichità.
A-i é ch'i ch'a pensa che già Demòcrit a l'ancamin dël IV sécol aGC a fussa ocupasse 'd lor; tutun, conforma a la tradission, a sarìa stàit Menecmo (375 aGC anviron-325 aGC anviron) a antroduje ant ël tentativ d'arzòlve ël problema dla duplicassion dël cubo.
Comsëssìa, le còniche a l'han avù soa sistemassion completa ant l'euvra d'Apolòni (262 aGC anviron-180 aGC anviron). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Scala Farenheit

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **scala Farenheit**, dont ël nòm a ven da Daniel Farenheit, a l'é na scala ëd temperadura.
L'unità a l'é ël gre Farenheit, denotà 1°F.
La scala Farenheit a l'é definìa an fissand a 32°F la temperadura ëd na mës-cia d'eva pura e ëd giassa a na pression d'1 atm, e a 212°F la temperadura ëd na mës-cia d'eva pura e vapor a la pression d'1 atm. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Severn

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël fium Severn a Shrewsbury
Ël fium **Severn** a l'é ël fium pi longh dël Regn Unì.
A nass an Gàles dal Mont Plynlimon ant la Contà ëd Ceredigion.
Ël fium Severn a traversa le sità ëd Shrewsbury, Worcester e Gloucester e as campa ant l'Océan Atlàntich (an soa part ciamà Mar Céltich) con un longh estuari, ël Canal ëd Bristol, apress 354 km da l'inissi.
Ël fium Severn
Sò bassin idrogràfich a l’é ëd 11.420 km². |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Metropolitan-a ëd Chicago

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Logo.
Mapa.
La **metropolitan-a ëd Chicago** (conossùa 'me *The "L"*, visadì *elevated*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Chicago, ant jë Stat Unì. A l'é caraterisà për viagè squasi totalment an viadot elevà dzora lë strà dla sità.
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 6 giugn 1892. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 9 linie ëd metropolitan-a pesant longhe an total 165,4 km con 144 stassion.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Luserna

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  SvìsseraLuserna |
| --- |
| Canton | Luserna |
| Distret | Luserna |
| Lenghe ufissiaj | Alman |
| Coordinà | 47° 03' N 8° 18' E |
| Autëssa | 532 m an sël livel medi dël mar |
| Surfassa | 6,99 km² |
| Popolassion   - Densità | 5.334 ab. 763 ab/km² |
| Frassion | Dietschiberg, Seeburg, Würzenbach |
| Comun-e davzin-e | Adligenswil, Ebikon, Emmen, Horw, Kriens, Littau, Meggen |
| Còdes postal | 6000 |
| Sit an sl'aragnà | www.stadtluzern.ch |
| Comun-a ëd Luserna |

**Luserna** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton omònim, con sirca 57.253 abitant. As dëstend an s'na surfassa ëd 24,15 km², con na densità ëd popolassion ëd 2.371 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Adligenswil, Ebikon, Emmen, Horw, Kriens, Littau, Meggen.
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Aministrassion Nassional Spassial Cinèisa

Logo 'd la CNSA
L'**Aministrassion Nassional Spassial Cinèisa** (an cinèis: 国家航天局, *Guójiā Hángtiān Jú*, sigla internassional **CNSA**) a l'é l'agensìa spassial dla Cin-a, responsàbil për l'esplorassion spassial, ij lansi ëd satélit e ij programa spassiaj uman.

Fondà dël 1993, a l'ha soa sede a Pechin. A l'é l'agensìa ch'a pianìfica e a coordina tute j'atività spassiaj sivij dla Cin-a, mentre che le atività militar a son gestìe da la Forsa d'apògg spassial dla Cin-a.

La CNSA a l'é conossùa dzortut për sò programa spassial uman, ciamà Programa Shenzhou. Dël 2003, con la mission Shenzhou 5, la Cin-a a l'é dventà ël ters pais al mond (dòp URSS e Stat Unì) a mandé n'òm an òrbita daspërchiel. D'apress, a l'ha realisà dle mission con equipagi pì longhe e, dël 2021, a l'ha ancaminà la costrussion ëd soa Stassion Spassial Cinèisa (Tiangong), completà dël 2022.

Àutri sucess amportant dla CNSA a comprendo:

* Le mission lunar dël programa Chang'e: la Chang'e 3 dël 2013 a l'ha posà un rover an sla Lun-a për la prima vira d'apress 1976; la Chang'e 4 dël 2019 a l'é stàita la prima sonda a ateré an sla fassa stërmà dla Lun-a; la Chang'e 5 dël 2020 a l'ha portà an Tèra dij campion ëd ròca lunar.
* La mission su Marte Tianwen-1 dël 2021, ch'a l'ha butà n'orbiter e 'n rover (Zhurong) an sla surfassa dël pianeta, an fasend ëd la Cin-a ël second pais a riesse an n'ateragi su Marte.
* Ij lansi ëd la serie Lònga Marcia (*Chang Zheng*), la famija prinsipal dij lansator cinèis.

La CNSA a partécipa 'dcò a 'd colaborassion antërnassionaj, com ël programa BRICS për na costelassion ëd satélit d'osservassion ëd la Tèra e d'acòrd con d'àutre agensìe për d'arserse sientìfiche an sla stassion spassial.

Ël programa spassial cinèis a l'é un dij pì ativ e ambissios dël moment, con d'obietiv ëd longh termo com l'esplorassion uman dla Lun-a, la costrussion ëd na stassion lunar e 'd mission vers ij pianeta pì distant.
# William Wordsworth

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| William Wordsworth (1842)
Scritor e poeta anglèis.
**William Wordsworth** a l'era nassù a Cockermouth (Cumbria) ël 7 ëd avril dël 1770 e a l'é mòrt ant la soa cà ëd Rydal Mount davzin a Ambleside ël 23 avril dël 1850.
Ansema a Samuel Taylor Coleridge, dont a l'era amis, l'è considerà un dij pì important esponent dël romanticism angleis.
Biografìa
William Wordsworth a l'era fieul ëd John Wordsworth e ëd Ann Cookson.
Euvre prinsipaj
* *Lyrical Ballads* (1798)
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |