Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Astronomìa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| La galassia NGC 4414
L'**astronomìa** a l'é lë studi dlë spassi e ëd tut lòn ch'a conten, për esempi jë stèile, ij pianet, le galassie e via parèj. La paròla *atronomìa* a ven da le paròle greche *astron* ch'a veul dì stèila e *nomos* ch'a veul dì lej
Na përson-a ch'a studia astronomìa a l'é ciamà **astrònom**.
L'astronomìa a l'é un-a dle siense pi veje. Ij pòpoj antich a dovravo le posission dle stèile për navighé, e për trové la stason mej për sëmné. L'astronomìa a jë smija motobin a l'astrofìsica. Dal sécol ch'a fà XX a-i son doe sòrt d'astronomìa: *osservassional* e *teòrica*.
L'astronomìa osservassional a dòvra ij telescòp për vardé jë stèile, le galassie e j'àutr oget atronòmich. L'astronomìa teòrica a dòvra la matemàtica e ij modej al calcolador për predì lòn ch'a-i càpita. Le doe soens a travajo ansem, la teòrica a predis lòn ch'a-i càpita, e l'osservassional a mosta se le predission a son giuste.
L'astronomìa a l'é pa l'*astrologìa*, che a chërd che le stèile e ij pianet a anfluenso le vite dl'òm. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Sistema Antërnassional ëd Misure

**Sistema Antërnassional ëd Misure** (SI, dal fransèis *Système International d'Unités*) a l'é l'ansem d'unità ëd mzura ofissialment arconossù a livel mondial për garantì uniformità ant le mzure sientìfiche, comersiaj e industriaj. Creà dël 1960, a l'é l'evolussion dël Sistema Métrich e a comprend **7 unità base** e na serie d'unità derivà, tutë colegà a costante fìsiche universaj.

## Stòria

* **1795**: La Fransa rivolussionaria a introduv ël Sistema Métrich, basà su méter e kilogram.
* **1875**: 17 nassion a firmo ël Tratà dël Méter, fondand ël BIPM për gestì jë standard.
* **1960**: La 11ª CGPM a definiss ufissialment l'SI.
* **2019**: Tute j'unità a son ridefinìe an basandse su costante naturaj (es. costanta ëd Planck, càrica elementar).

## Unità base

| Unità | Sìmbol | Grandëssa | Definission (dal 2019) |
| --- | --- | --- | --- |
| Méter | m | Longhëssa | Distansa përcorùa da la lus ant ël veuid an WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ëd second. |
| Kilogram | kg | Massa | Definì con la costanta ëd Planck. |
| Second | s | Temp | Durà ëd 9.192.631.770 period ëd radiaçon d'àtom ëd cesi-133. |
| Ampère | A | Corent elétrica | Corent ch'a corispond a WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 càriche elementar për second. |
| Kelvin | K | Temperadura | Definì con la costanta ëd Boltzmann WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 . |
| Mole | mol | Quantità ëd sostansa | 1 mol a l'ha WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 partissele (nùmer ëd Avogadro). |
| Candela | cd | Antensità luminosa | Antensità luminosa an na diression d'un surs ch'a emet radiaçon a WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 con potensa ëd WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 për steradian. |

## Unità derivà

* **Newton** (N): WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
* **Joule** (J): WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
* **Pascal** (Pa): WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
* **Watt** (W): WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
* **Volt** (V): WIKINIUM\_MATH\_PH\_20

## Prefiss SI

Ij prefiss SI a përmëtto ëd esprime multipl o frassion dle unità:

* **kilo-** (k): WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 (es. 1 km = 1000 m)
* **centi-** (c): WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 (es. 1 cm = 0.01 m)
* **micro-** (μ): WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 (es. 1 μg = 0.000001 g)

## Aplicassion

* **Siensa**: Base për j'esperiment an fìsica e chìmica.
* **Industria**: Standard global për produssion e qualità.
* **Comersi**: Garantiss transassion giuste ant ël mond.

## Conclusion

L'SI a l'é la base ëd la cooperassion global ant la siensa e la tecnologìa. Soa precision a l'é vital për ël progrèss uman, e soa gestión ant ël Piemont a arflet n'angagg d'eccellensa.
# Ordinator

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**ordinator**, o **elaborator**, a l'é un dispositiv programàbil bon a eseguì 'd complesse operassion lògiche e aritmétiche a velocità elevà.
Etimologìa
Ël tèrmin *ordinator* a l'é n'adatament dël fransèis *ordinateur*, visadì *col ch'a rangia*. Combin che an certe lenghe a sia pi dovrà ël termin anglèis *computer*, diverse nassion a l'han decidù ëd formé n'adatament. An Fransa, për esempi, ël tèrmin pi dovrà a l'é pròpi *ordinateur*.
Stòria
L'ordinator a l'é na version pi evolùa ëd strument ëd calcol come l'angign ëd Pascal o l'angign ëd Leibniz. Ël passagi da màchina calcolatriss a ordinator programàbil a l'é avusse mersì a Babbage, da già che la soa *màchina analìtica*, progetà dël 1833, a l'é stàit ël prim ordinator ëd la stòria. As tratava d'una enòrm màchina a ingranagi, alimentà a vapor e provëddù ëd dispositiv d'intrada, dë surtìa, e d'unità 'd memòria. Contrariament a lòn ch'as podrìa pensé, la *màchina analìtica* a l'era antregament nùmerica.
Ël prim ordinator personal a l'é stàit creà dël 1957 da l'Olivetti d'Ivreja.
Da j'ann 1970 a ancheuj, l'ordinator a l'é mostrasse ël mojen pì rivolussionari dla nòstra era, parèj che, oltra al ròl ëd velocisassion ëd tanti process, a l'é podù difondesse l'us ëd la Ragnà. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Temp sideral

**Temp sideral** a l'é un sistema ëd mzura dël temp basà an sla rotassion ëd la Tèra rispet a le stèile lontan-e, pa rispet al Sol. A l'é dovrà an astronomìa për determiné la posission dle stèile e dj'oget celest ant ël cel. Un dì sideral a l'é ël temp che la Tèra a pija për fé na rotassion completa rispet a un pont fiss ant lë spassi, com l'equinossi ëd prima.

## Stòria

L'usagi ëd temp sideral a l'é stàit amportant fin da l'antichità për la navigassion e la creassion ëd calendari. J'Egissian e ij Babilonèis a tenìo cont dle stèile për organisé soe atività. Ant l'Età Moderna, l'astrònom John Flamsteed a l'ha formalisà ël concet për milioré j'osservassion astronòmiche. Con l'ariv dij telescòpi modern, ël temp sideral a l'é dventà essensial për sincronisé jë strument.

## Prinsipi fondamentaj

* **Dì sideral**: A dura apopré 23 ore e 56 minute, 4 second (pì curt che un dì solar). Sossì a l'é përchè la Tèra, ant ël giré an sl'òrbita dël Sol, a deuv rotesse un pòch ëd pì për torné a mostré la midema posission rispet al Sol.
* **Ora sideral local**: A dipend da la longitùdin ëd l'osservator. A l'é l'àngol orari ëd l'equinossi ëd prima rispet al meridian local.
* **Relatività con ël temp solar**: Ël temp solar as basa an sla posission dël Sol, mentre col sideral an sle stèile. La diferensa a acùmula un dì antregh minca ann (366 dì sideral për 365 solar).

## Mzura e càlcol

L'ora sideral a peul esse determinà con la formula:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

J'osservatòri a deuvro d'oròlogi atòmich sincronisà con ël temp sideral për ponté ij telescòpi. A l'é ëdcò dovrà ant le mission spassiaj për coordiné le comunicassion.

## Amportansa an astronomìa

* **Trassament dle stèile**: Jë strument astronòmich a deuvro ël temp sideral për savèj andoa viré për osservé un oget.
* **Osservassion profonde**: Le session ëd studi dël cel profond a son pianificà an bas a l'ora sideral për ciapé le condission ëd vision mej.
* **Calibrassion dij radio-telescòpi**: A l'é crìtich për l'astronomìa radio e lë studi dij quasar.

## Sfide modern-e

Anviron ëd le guère mondiaj, la necessità d'un temp precis a l'ha portà a l'adossion dël Temp Coordinà Universal (UTC), ma ël temp sideral a resta vital për l'astronomìa. Le perturbassion ant la rotassion ëd la Tèra (es. mòt lunar o teremòt) a peulo cangié ël temp sideral, ma ij sistema modern a giusta coste variassion an temp real.

## Vardé ëdcò

* Temp solar
* Rotassion ëd la Tèra
* Astronomìa ëd posission

## Colegament esterne

* Union Astronòmica Antërnassional - Anformassion sjë standard astronòmich.
* Time and Date - Strument për convertì ël temp sideral.
# Lenga islandèisa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga islandèisa** ò **Islandèis** a l'é parlà an Islanda.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dl'**islandèis** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe germàniche
		- lenghe germàniche setentrionaj
			* lenghe scandìnave ossidentaj
				+ **lenga islandèisa**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **IS Còdes ISO 639-2: **ISL/ICE**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga tedësca

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Pais an dova a l'é parlà
Dëstribussion ëd l'alman an Euròpa
La **lenga tedësca** o **tedesch** (pì tradissional a sarìa **lenga alman-a** o **alman**) a l'é na lenga parlà dzortut an Germania, Àustria, la pì part ëd la Svìssera, ël Sud Tiròl, ël Liechtenstein e un cit teritòri dël Belgi. An d'àutri paìs d'Euròpa e dël mond i trovoma 'l tedesch coma na lenga 'd minoransa, specie ant jë Stat Unì e an Brasil.
An Piemont
Ant una vision pì spantià a rintro 'nt ël grop dël tedesch ëdcò ij parlé Walser dël Piemont setentrional: Laindertitzschu, Pomattertitsch e Titsch ëd Macugnaga. La lenga Walser a peul esse considerà come na lenga daspërchila opura un dialèt ëd la lenga alemànica, che a soa vira a peul esse considerà un dialèt dël tedesch.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **tedesch** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe germàniche
		- lenghe germàniche ossidentaj
			* lenghe àut germàniche
				+ lenghe tedësche mojen-e
					- **lenga tedësca**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **DE Còdes ISO 639-2: **DEU**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
*
* Dissionari dla lenga alman-a e piemontèisa *(Wörterbuch)*
* Dissionari dla lenga alman-a e piemontèisa II edission *(Wörterbuch 2. Ausgabe)*
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga svedèisa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Pais an dova a l'é parlà
La **lenga svedèisa** ò **Svedèis** a l'é parlà dzortut an Svessia e 'dcò an Finlandia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dlë **Svedèis** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe germàniche
		- lenghe germàniche setentrionaj (ò scandìnave)
			* lenghe scandìnave orientaj
				+ lenga svedèisa

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **SV Còdes ISO 639-2: **SWE**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga neerlandèisa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga neerlandèisa** ò **Neerlandèis** (dit ëdcò **olandèis**) a l'é parlà specialment ant ij Pais Bass e an Belgi.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **neerlandèis** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe germàniche
		- lenghe germàniche ossidentaj
			* lenghe bass germàniche
				+ lenghe bass francon-e
					- **lenga neerlandèisa**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **NL Còdes ISO 639-2: **NLD/DUT**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Univers

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

L'**univers** a l'é considerà 'me tut lòn che a esist, che a conten tuta la materia e l'energìa, ij pianeta, le stèile, le galassie e ël contnù dlë spassi intergalàtich.
L'osservassion sientìfica dl'Univers, dont la part ch'as peul vardé a l'ha un diàmeter d'anviron 93 miliard d'agn lus, a amboca che l'Univers a l'é stàit governà da le mideme lej e costante fìsiche durant la pi granda part dla soa stòria e an tuta soa estension ch'as peul vardé, e a lassa fé dj'ipòtesi ansima ai sò moment inissiàj.
La teorìa dël Big Bang a l'é ël prinsipal model cosmològich che a descriv ël dësvlup inissial dl'Univers; as peul calcolesse che a l'é rivà 13,798 ± 0,037 miliard d'agn fa. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Newton

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **newton** a l'é n'unità dë mzura dla fòrsa.
Sò sìmbol a l'é *N* e sò nòm a-j ven da Isaac Newton.
Ël newton a l'é n'unità derivà dël sistema antërnassional.
Sò valor a l'é
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 . |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Geologìa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **geologìa** a l'é la siensa ch'a studia la Tèra.
As agiss d'un camp motobin ëspantià e compless, con vàire sot-division e dissiplin-e colegà.
Ij geòlogh as anteresso dzortut dij ròch ch'a formo la part esterior dla Tèra sòlida. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Catolicésim

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Përsentual ëd catòlich ant ël mond
Ël **Catolicésim** a l'é na forma ëd Cristianésim. Al moment (2012) as càlcola ch'a-i sio pi ëd 1,1 miliard ëd catòlich ant ël mond (sirca ël 17% dla popolassion mondial).
Caraterìstiche
La paròla "Catolicésim" a l'é dovrà an vàire sens, comprèis le convinsion religiose (ciamà teologìa) e le forme ëd celebrassion (ciamà liturgìa). N'àutr sens anco' a l'é l'ética catòlica (lòn ch'a l'é bin o mal); o purament le manere com che ij praticant catòlich a vivo e a pràtico soa religion.
Ël catolicésim a l'ha la *"Cesa Catòlica"*, dont ël cap a l'é ël *"Vësco ëd Roma"*, soens ciamà Papa. La Cesa Catòlica a l'ha sò sénter ant la Sità dël Vatican, un cit stat andipendent ant la sità ëd Roma, an Italia. J'àutre gesie cristian-e a l'han dle convinsion religiose motobin vzin-e a cola catòlica, ma a arconòsso pa ël Vësco ëd Roma com sò cap.
La paròla "Catolicésim" a l'é soens dovrà për armarché le diferense tra la dotrin-a dla Gesia Catòlica e la dotrin-a dle gesie protestante. La Cesa Catòlica e cola Ortodòssa a nòmino dij Vësco për determiné la dotrin-a. Ij protestant, al contrari, a determino la dotrin-a diretament da la Bibia. Ij Protestant a dòvro dle linie guida dël sécol ch'a fà XVII për anterpreté la Bibia. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Eurasia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**Eurasia** a l'é 'l continent ch'a buta ansema l'Euròpa e l'Asia.
Anliure esterne
Altri progetti* Wikimedia Commons

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Eurasia**
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Umidità

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**umidità** a l'é na mzura dël contnù d'eva ant l'aria.
Për esse precis, l'**umidità relativa** a l'é definìa tanme ël rapòrt antra la massa ëd vapor d'eva për unità ëd volum ant l'aria e la massa për unità ëd volum necessaria për rivé a la saturassion a la midema temperadura. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Timor Est

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Timor Est** (*Timor Lorosa'e* an lenga tetum, *Timor-Leste* an portughèis) a l'é un pais dl'Asia sud-oriental. A comprend la part oriental dl'ìsola ëd Timor, pi l'enclave d'Oecusse (ant la part ossidental dl'ìsola), j'ìsole d'Atauro e 'd Jaco. A confin-a mach con l'Indonesia (a òvest). La capital a l'é Dili. A l'ha na surfassa ëd 14.919 km² e a conta anviron 1.360.000 abitant (2024). A l'é un dij pì giovo stat dël mond.
Anté ch'as treuva

Ël pais a l'é caraterisà da 'n teren montagnos, ël pont pi àut a l'é 'l Mont Tatamailau (2.963 méter). Ël clima a l'é tropical, con na stagion ùmida (novèmber-magg) e na stagion sëcca.
Stòria
L'ìsola 'd Timor a l'é stàita spartìa da Portugal e Olanda dël 1859. Dël 1975, dòp la Rivolussion dij Garòfo an Portugal, Timor Est a l'ha proclamà l'indipendensa, ma neuv dì apress a l'é stàita ocupà da l'Indonesia, ch'a l'ha anetula com soa 27° provinsa. A l'é anandiasse na longa e dura lòta ëd resistensa (guèra ëd guerija) ch'a l'ha causà la mòrt d'anviron 200.000 përson-e (un ters dla popolassion). Dël 1999, an un referendum për l'autodeterminassion (supervisionà da Nassion Unìe), la pì part dij timorèis a l'ha votà për l'indipendensa. La milissia indonesian-a a l'ha peui fàit dëstrussion e ravagi. Na fòrsa 'd pas (INTERFET) a l'ha ristabilì l'órdin e Timor Est a l'ha otnù l'indipendensa dël 20 ëd magg 2002.
Organisassion polìtica
Timor Est (nòm ufissial: **Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e**) a l'é na repùblica semipresidensial. Ël president a l'é José Ramos-Horta (dal 2022), ch'a l'ha già vagnà 'l Premi Nobel për la Pas dël 1996 con Carlos Filipe Ximenes Belo për sò angagg për na solussion pacìfica dël conflit. Ël prim ministr a l'é Xanana Gusmão (dal 2023). La lenga ufissial a son ël tetum e 'l portughèis, ma a son parlà ëdcò l'indonesian e l'anglèis.
Economìa
La produssion petrolìfera e dël gas natural ant lë strèit ëd Timor a costituiss la pì part dël PIL. L'agricoltura (café, ris) e 'l turism a son an dësvlup.
Anliure
* Dili
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |