Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Richard Owen

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Richard Owen (1878)
**Sir Richard Owen** (nassù a Lancaster, Anghiltèra, ël 20 ëd luj dël 1804, mòrt a Richmond Park, Londra, ël 18 dë dzèmber dël 1892) a l'é stàit un biòlogh, anatomista comparativ e paleontòlogh anglèis.
A l'é stàit un dij pì amportant naturalista dl'época vitorian-a e a l'é avosà dzortut për avèj **conià 'l termo "dinosaur"** dël 1842 , e për esse stàit ël fondator dël Natural History Museum ëd Londra .
Biografìa
Owen a l'ha studià medzin-a a l'Università d'Edimborgh (1824-25) e a l'Ospedal St Bartholomew ëd Londra . Dël 1827 a l'é stàit nominà assistant curator dël Hunterian Museum dël Royal College of Surgeons . Dël 1830 a l'é dventà Assistant Curator . Dal 1856 a l'é stàit superintendent dël dipartiment ëd stòria natural dël British Museum . A l'é stàit premià con la Medaja Copley dël 1851 e a l'é stàit nominà *Knight Commander of the Order of the Bath* (KCB) dël 1884 .
Euvre
Owen a l'ha publicà euvre fondamentaj tanme *Odontography* (1840-45) e *History of British Fossil Reptiles* (1849-84). A l'é stàit un pionié ant lë studi dle omologìe e a l'ha descrivù për la prima vira la Trichinella spiralis (1835) . A l'ha ëdcò descrivù 'l gorila e ij Diprotodon.
Posission an sl'evolussion
Owen a l'é stàit un crìtich ëd la teorìa dla selession natural ëd Charles Darwin, bele ch'a chërdìa a n'"evolussion derivativa" (nen al creassionism) . Soa ampostassion a l'é stàit soens confondù con ël creassionism . A l'é stàit ëdcò un feros aversari dle teorìe dij trasmussionista, an particolar dël *Vestiges of the Natural History of Creation* . |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Archaea

J'**Archaea** a son un domini ëd micro-organism unicelular procariòt, distint dai Bateri e da j'Eucariòt. A son stàit arconossù tanme domini separà ant j'agn 1970, grassie a l'anàlisi dël RNA ribosomial. A son conossù për vive an ambient estrem (com sorgiss càude, eva salà, o teren àcid), ma a son ëdcò present an ambient ordinari, comprèis l'intestin ëd l'òm. An Piemont, a son studià ant j'università për soa amportansa ant ij cicl biochìmich e ant la biotecnologìa.

## Classificassion sientìfica

* Domini: Archaea
* Regn: (pa aplicà — domini separà)
* Filum prinsipaj:
	+ Euryarchaeota (produtor ëd metan, alòfil)
	+ Crenarchaeota (termoacidòfil)
	+ Thaumarchaeota (ròl ant ël cicl dël nitrògen)
	+ Asgardarchaeota (parent prossim dj'Eucariòt)

## Descrission

J'Archaea a l'han na strutura sempia, sensa nùcleo, ma a son diferent dai Bateri për:

* Membrana celular: Lìpid con liure éter (pa éster com ij Bateri).
* Parete celular: Sensa peptidoglican (caraterìstica dij Bateri).
* Genòma: Genòma organisà an operon e con mecanism ëd replicassion sìmil a j'Eucariòt.

Soe dimension a van da 0,1 a 15 μm, e a peulo esse ëd forma tonda, bastoncin, o iregolar.

## Abitat

J'Archaea a coloniso ambient estrem e nen:

* Termòfil: Ant le sorgiss termaj (es. Pyrolobus fumarii, ch'a viv a 113°C).
* Alòfil: Ant ij lagh salà (es. Halobacterium salinarum).
* Acidòfil: Ant le minere ëd sofro (pH < 3).

Ambient comun: Tèra, ocean, e ant l'intestin ëd le bestie (es. metanògen).

## Amportansa ecològica e biològica

* Cicl dël nitrògen: J'Archaea nitrificant a trasformo l'amoniàca an nitrat.
* Produssion ëd metan: Metanògen a lìbero metan (CH₄), un gas ëd sèra.
* Evolussion: J'Asgardarchaeota a son considerà ij parent pì prossim a l'orìgin dj'Eucariòt.
* Biotecnologìa: Enzim termo-stàbij (es. polimerasi për PCR) e produssion ëd biogas.

## Specie notàbij

* Methanobrevibacter smithii: Present ant l'intestin uman, a produv metan.
* Halobacterium salinarum: Viv ant ël Mar Mòrt, con pigment fotosensìbij.
* Sulfolobus acidocaldarius: Termoacidòfil isolà ant le sorgiss ëd sofro.
* Lokiarchaeota: Part dël grup Asgard, fondamentaj për la stòria evolutiva.

## Ant la cultura piemontèisa

Mancand n'aparensa visìbil, j'Archaea a son conossù mach ant l'àmbit sientìfich. Le università piemontèise (es. Turin) a contribuisso a jë studi an sij metanògen e soa aplicassion ant l'energìa renovàbil.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment

* *Woese, C. R. (1990). Towards a natural system of organisms. PNAS.*
* *National Center for Biotechnology Information (NCBI). (2023). Archaeal Genomics.*
* *Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria (2021).*
# Virus

Ij **virus** a son entità microscòpiche ch'a peulo infeté le célule d'organism viv (òm, animaj, piante, bater). A son considerà al lìmit antra la vita e la matèria nen viventa, dagià ch'a l'han pa un metabolisme pròpi e as peulo nen riprodùe sensa na célula òspite. Soa strutura a l'é sempia, ma a peulo causé maladìe motobin grave.

## Stòria

Ij virus a son ëstàit identificà për la prima vira dël 1892 dal siensià russ **Dmitri Ivanovsky**, ch'a l'ha studià l'agent ëd la maladìa dël tabach (TMV). Dël 1898, ël microbiòlogh olandèis **Martinus Beijerinck** a l'ha confermà che cost agent (ciamà "virus") a l'era nen un bater. Con l'avent dël microscòpi eletrònich (1931), a l'é stàit possìbil vëddje për la prima vira.

## Caraterìstiche

* **Strutura**: Un virus a l'é formà da:
	+ **Material genétich**: DNA o RNA (dobia o sìngola caden-a).
	+ **Capsid**: Në strat ëd protein-e ch'a protegg ël genòma.
	+ **Anvòlucr** (opsional): Membran-a ëd lìpid robatà a la célula ospite (es. virus ëd l'influensa).
	+ **Dimension**: Da 20 nm a 300 nm (1 nm = 0,000001 mm).

## Ciclo ëd vita

1. **Atach**: Ël virus as gionz a na célula òspite con dij recetor specìfich.
2. **Intrada**: A intra ant la célula (fusion ëd l'anvòlucr o iniession dël genòma).
3. **Replicassion**: A òbliga la célula a produve neuve partìcole viraj.
4. **Assemblagi**: Le partìcole as buto ansema për formé dij virus neuv.
5. **Liberassion**: Ij virus neuv a seurto për infeté d'àutre célule (es. për lisi o gemassion).

## Sòrt ëd virus

* **Bateriòfagh**: Virus ch'a infeta ij bater (es. fagh T4).
* **Virus animal**:
* **RNA**: Influensa, SARS-CoV-2 (COVID-19), HIV, rosolìa.
* **DNA**: Vairòle, herpes, HPV (Virus dël papilòma uman).
* **Virus dle piante**: TMV (Tobacco Mosaic Virus), virus del mosàich dla tomàtica.
* **Virus gigant**: Mimivirus (fin a 700 nm), con genòma compless.

## Efet su la salute

Ij virus a peulo causé:

* **Maladìe respiratòrie**: Influensa, COVID-19, RSV.
* **Maladìe esantémiche**: Vairòle, mesòj, varissela.
* **Anfession cròniche**: HIV (che a men-a a l'AIDS), epatite B e C.
* **Càncher**: HPV (cervical), virus Epstein-Barr (linfòma).

## Prevension e tratament

* **Vacin**: Esempi: vacin contra ël morbij, l'influensa, ël COVID-19, HPV.
* **Antiviraj**: Meisin-e ch'a blòc-o la replicassion viral (es. oseltamivir për l'influensa, antiretroviraj për l'HIV).
* **Igene**: Lavesse le man, evité contat con përson-e infetà, dovré ëd mascarin-e.

## Debate sientìfich

Ij virus a son pa classificà com "organism vivent" për via ch'a l'han pa fonsion metabòliche e a dipendo da l'òspite. Tutun, a evolv e a muto, an adatandse a neuv òspit (es. SARS-CoV-2 ch'a passa da le mignà a l'òm).

## Riferiment

*Collier, L. (2011). "Principles of Virology". \*ASM Press\*.*
# Botànica

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **botànica** a l'é la siensa dla classificassion, dël fonsionament e dl'arprodussion dle piante.
Galerìa
* *Anthoceros agrestis*, n'esempi ëd mofa
* Ël capiler, n'esempi ëd fèles
* *Pinus nigra*, n'esempi ëd conìfera
* *Betula pendula*, n'esempi ëd latifeuja
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Agronomìa

Travaj d'agronomìa
L'**agronomìa** a l'é la siensa ch'a studia ij prinsipi e le técniche për la coltivassion dle piante e la gestion dle tere destinà a l'agricoltura. A l'é na branca fondamental dle siense agrìcole e a buta ansema conossense ëd biologìa, chìmica, fìsica, ecologìa e conomìa për ël dësvlup e l'ameliorament dle produssion vegetaj.

## Sòrt e aplicassion

L'agronomìa as òcupa ëd vàire aspet prinsipaj:

* **Studi dle colture**: a analisa le caraterìstiche botàniche, le esigense climàtiche e le técniche ëd coltivassion ëd minca specie vegetal.
* **Gestion dël teren**: a studia la composission, la strutura e la fertilità dël teren, e le pràtiche për conservelo e ameliorelo.
* **Rotassion dle colture**: a pianìfica la sucession ëd piante diferente ant l'istess camp për manten-e la fertilità e ridùe le maladìe.
* **Selession e mijorament vegetal**: a sërca ëd produve neuve varietà pì produtive, resistente a le maladìe e adatà a condission ambientaj diferente.
* **Difèisa dle piante**: a studia le maladìe, j'inset e j'àutri organism ch'a danegio le colture, e le técniche për controleje.

## Amportansa

L'agronomìa a l'ha n'amportansa ciav për:

* Garantì la sicurëssa alimentar an aumentand la produssion dij camp.
* Mijoré la qualità dj'aliment produvù.
* Protege l'ambient an promovend pràtiche sostenìbij com l'agricoltura biològica.
* Dësvlupé dle strategie për adaté l'agricoltura ai cambiament climàtich.
# Biotecnologìa

La **biotecnologìa** a l'é l'aplicassion ëd process biològich, organism vivent, o component dë sti-sì për creé prodòt e servissi ùtij a la società. A colega la siensa dla vita (es. genética, microbiologìa) con le técniche tecnològiche (es. angignarìa genética, bioinformàtica). Ël termo a ven dal Grech *bios* (vita) e *tekhnologia* (aplicassion dël savèj). La biotecnologìa a l'ha arvolussionà la medzin-a, l'agricoltura, e l'andustria, smonend solussion a problema globaj coma le maladìe e ij cambiament climàtich.

## Stòria

Le rèis dla biotecnologìa a resto andré a j'antich técniche ëd fermentassion për fé pan, bira, e formagg (6000 a.C.). Ant ël sécol XIX, Louis Pasteur a l'ha studià ël ròl dij micro-organism ant la fermentassion. Ant ël 1953, la dëscuerta dël DNA da part ëd Watson e Crick a l'ha duvertà la stra a la biotecnologìa moderna. Ant j'agn 1970, l'anvension ëd l'angignarìa genética (manipolassion dël DNA) a l'ha përmëttù ëd produve insulin-a uman-a con dij bateri. Ant ël sécol XXI, técniche coma CRISPR-Cas9 (modìfica genética) e sintesi dël genòm a son dësvlupasse, an slargand j'orison ëd la ricerca. An Piemont, sentr ëd ricerca coma ël Pòl d'Innovassion ëd Grujasch a travajo an projet biotecnològich.

## Caraterìstiche

Antërdisciplinarità: A uniss biologìa, chìmica, informàtica, e angignarìa.

Tècniche avansà: Clonassion, sequensiament genòmich, coltura ëd tissù.

Sustainibilità: Produssion ëd biocombustìbij e material biodegradàbij.

Personalisassion: Medzin-a ëd precision basà an sël DNA dël passient.

## Utilisassion

La biotecnologìa a l'é dovrà ant vàire àmbit:

Medicina:

* Fàrmach genétich: Terapie géniche për traté maladìe coma la fibrosi cìstica.
* Vassin: Produssion ëd vassin recombinant (es. contra ël COVID-19).

Agricoltura:

* Organism geneticament modificà (OGM): Piante resistente a j'inset o a la suitin-a.
* Agricoltura ëd precision: Utilisassion ëd sensor për otimisé ij racòlt.

Ambient:

* Bioremidiassion: Utilisassion ëd micro-organism për degradé j'inquinant.
* Bioplàstich: Material prodovù da risorse renovàbij.

Andustria:

* Enzima andustriaj: Për la produssion ëd detersiv o tessù.
* Bioenergìa: Etanòl e biodiesel da biomassa.

## Crìtiche e Debat

Etica: Manipolassion genética dj'animaj e dle piante (OGM) con efet a long termo pa prevëddù.

Biosicurëssa: Arzigh ëd liberé organism modificà ant la natura.

Acess ineguaj: Le tecnologie a son disponibij dzortut ant ij pais rich.

Patent: Controversie an sl'apropriassion dël material genétich (es. genòm uman).

## Arferiment

*Biotechnology for Beginners ëd Reinhard Renneberg (2017).*
# Conìfera

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël pin, n'esempi ëd conifera
Con la paròla **conìfere** a s'antendo le piante che a fan nen part ëd le latifeuje. La paròla a l'é motobin genérica e a l'ha nen valensa sientìfica, ma a ven motobin a taj për andiché le piante ëd la division Pinophyta.
Al di d'ancheuj le conìfere a son tute piante a bòsch. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Òrdi

| ?**òrdi** |
| --- |
|   |
| **Classìfica sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regn: | Plantae  |
| Division: | Magnoliophyta  |
| Class: | Liliopsida  |
| Órdin: | Poales  |
| Famija: | Poaceae  |
| Géner: | *Hordeum*  |
| Specie: | *H. vulgare*  |

 |
| Nòm binomial |
| Hordeum vulgare L. |

L'**òrdi** (**Hordeum vulgare**) a l'é un sereal ch'a l'é coltivà da sécoj an tute le part dël mond. A l'é na pianta erbàcea anuala ch'a fà part dla famija dle Poaceae (Graminacee). L'òrdi a l'é un di prim cereaj ch'a l'é stàit domesticà da l'òm e a l'ha na gròssa importansa tant an l'alimentassion uman-a com an cola dj'animaj.

## Caraterìstiche

L'òrdi a l'ha në spi con ij gran an serie longitudinal. Ij gran a peulo esse vestì o desnò, a seconda dël tip. L'òrdi vestì a l'ha na tùnica ch'a resta atacà al gran, mentre che l'òrdi dësvestì a l'ha na tùnica pi facil da gavé.

## Coltivassion

L'òrdi a l'é na pianta resistenta e a peul chërse an condission ambientaj averse, come teren pòvr o region frèide. A peul esse coltivà tant për l'usi alimentar com për la fabricassion dël malt, ch'a serv për la bira e për certe bevande alcòliche.

## Usagi

Alimentassion: L'òrdi a peul esse consumà an forma ëd farin-a, sémola o gran inter. A l'é present an mnestre e piat tradissional, an particular an le region montagnose.

Beivande: A l'é un ingredient fondamental për la fabricassion dla bira e ëd quaiche brande. L'òrdi maltà a l'é la bas dël process dla birificassion. A l'é ëdcò dovrà për fé ël cafè d'òrdi.

Aliment për j'animaj: L'òrdi a l'é sovens dovrà com mangime për j'animaj d'alevament.

## Stòria

L'òrdi a l'é un dij prim cereaj ch'a l'é stàit coltivà da l'òm. I rest preistòrich a mostro che a l'era già coltivà ant l'Orient Medi 7.000 agn prima dël Crist. A l'é stàit fondamental ant le diete di pòpoj antich com ij Mesopòtam e ij Roman.

## Curiosità

Ant l'Antica Grecia e Roma, l'òrdi a l'era considerà un aliment fondamental për ij gladiator, ch'a j'ero ciamà *hordearii* (mangiator d'òrdi).
L'òrdi a l'é sovens dovrà ant dij remedi naturaj për le soe proprietà benéfiche.
# Mej

Pan-e ëd mèj
Ël **mèj** a l'é un sereal dla famija dle Poaceae, conossùa sientìficament com *Panicum miliaceum* (mèj comun) o da d'àutre specie dij géner *Setaria*, *Echinochloa*, *Pennisetum*. A l'é un dij pì antich cereaj coltivà da l'òm.

## Stòria

Ël mèj a l'é stàit domesticà an Asia e an Àfrica già ant la preistòria. A l'era na base dl'alimentassion an vàire civiltà antiche (Cin-a, India, Egitt). An Euròpa, a l'é stàit coltivà fin a l'Età 'd Mes, peui a l'é stàit sostituì dal gran e da la melia.

## Caraterìstiche

Ël mèj a l'é na pianta rùstica, ch'a sopòrta bin la suitin-a e ij teren pòver. A l'ha un cicl vegetativ curt (60-90 di). A produv djë spì o dle pan-e con tante cite smens.

## Valor nutrissional

Ël mèj a l'é rich ëd protein-e, fibra, vitamin-e dël grup B e mineraj (fèr, magnesi). A l'é sensa glùtin, e për sòn a l'é adat a chi a l'ha la seliachìa.

## Utilisassion

An cusin-a, as deuvra për fé:

* pan e fogasse (mës-cià con d'àutre farin-e)
* polenta (ant la cusin-a african-a)
* papëtte e supe
* bira (an Àfrica)

A l'é dovrà ëdcò për l'alimentassion dj'osej e dël bestiam.
# Ande

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Na fòto ëd j'Ande
J'**Ande** a son na caden-a ëd montagne che a resta an sla còsta ossidental ëd l'América meridional.
La caden-a a l'é longa apopré 7.000 chilòmeter (4.400 mija) dal sud ëd l'Argentin-a e dël Cile al nòrd ëd la Colombia.
J'Ande a son la caden-a ëd montagne pì longa dël mond e la sconda, për autëssa, d'apress ëd l'Himalaya.
Cono de Arita, Salta (Argentin-a) |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Virgili

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Publi Virgili Maron
**Publi Virgili Maron** (Andes, 70 aGC - Brìndisi, 21 dë stèmber 19 aGC) a l'é un dij pì grand e important poeta an lenga latin-a.
A l'é stàit ëscolé a Cremon-a, a Milan e a Roma.
A l'é mòrt a Brìndisi ël 21 dë stèmber dël 19 aGC.
L'Enéide, soa ciadeuvra, a l'é considerà 'l pì important poema latin.
Euvre prinsipaj
* *Appendix Virgiliana*
* *Bucòliche*
* *Geòrgiche*
* *Enéide*
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga fransèisa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Pais andoa a l'é parlà
La **lenga fransèisa** ò **fransèis** a l'é parlà dzortut an Fransa, ma ëdcò an Svìssera, an Belgi, an Canadà e an vàire dle veje colònie dla Fransa ant l'Àfrica.
Stòria e literatura
La literatura an fransèis a l'ha sò achit ant ij Sarament dë Strasborgh, dl'842.
L'euvra ëd fissassion ëd la lenga a l'é ancaminà dël sécol ch'a fa XVI con Malherbe.
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **fransèis** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe romanze
		- lenghe romanze ossidentaj
			* lenghe gal-romanze
				+ lenghe fransèise

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **FR Còdes ISO 639-2: **FRA**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
*
*  Dissionari fransèis-piemontèis
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Herbert Spencer

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Herbert Spencer
**Herbert Spencer** a l'era nà a Derby ai 27 d'avril dël 1820 e a l'é mòrt a Londra j'8 dë dzèmber dël 1903.
A l'é stàit ël pì grand arpresentant dël positivism evolussionista, ch'a s'anspirava al positivism sossial d'Auguste Comte e a l'evolussionism biològich ëd Charles Darwin.
Ant ël camp pedagògich a sotliniava l'amportansa dij but utilitarìstich e d'adatament sossial dl'educassion, favorì da l'aquisission spòtica ëd costume sossiaj. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Salvia officinalis

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| ?**Sarvia** |
| --- |
|   |
| **Classìfica sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regn: | Plantae  |
| Division: | Magnoliophyta  |
| Class: | Magnoliopsida  |
| Órdin: | Lamiales  |
| Famija: | Lamiaceae  |
| Géner: | Salvia  |
| Specie: | S. officinalis  |

 |
| Nòm binomial |
| **Salvia officinalis** L. |

Sarvia fiorìa
Salvia officinalis
Pianta drita, ramificà. Feuje bëslonghe, sempie, coatà da dij peil. Ramet lignos. Fior ëd color bleu-violet, a spi. A riva fin-a a 60 o 70 cm.
Ambient
A chërs ant ij teren linger e sabios, mai tròp al sol, dal livel dël mar a 300 méter. A fioriss da mars a magg.
Proprietà
A l'ha ëd proprietà antiinfiamatòrie, digestive e antidepressive.
Cusin-a
Le feuje a son dovrà për deje ëd savor a mneste, condiment e pitanse (carn e formagg). Motobin dovrà un condiment fàit con sarvia e butir fondù.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Salvia officinalis** L.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |