Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Malaria

La **malaria** (o **paludism**) a l'é na maladìa infetiva causà da parassit dël géner Plasmodium, trasmëttù da le mòsche Anòfele. A colpiss dzortut le zòne tropicaj e subtropicaj, ma ant ël passà a l'é stàita present ëdcò an Euròpa, comprèis ël Piemont. A l'é un-a dle càuse prinsipaj ëd mòrt ant ij pais an via dë svilup.

## Stòria

La malaria a l'é conossùa da l'antichità, con descrission ant ij papir egissi e ant la medzin-a greca. An Piemont, a l'era present fin al sécol XIX, dzortut ant le zòne ùmide com ël Vërslèis e la pianura dël Po. Dël 1897, ël médich britànich Ronald Ross a l'ha dimostrà che le mòsche Anòfele a son ël vetor ëd la maladìa, vagnand ël Nobel dël 1902.

## Càusa e Trasmission

La malaria a l'é causà da quatr specie ëd Plasmodium:

* P. falciparum (ël pì pericolos).
* P. vivax.
* P. ovale.
* P. malariae.

La mòsca Anòfele a pica na përson-a infetà e peui a trasmëtt ël parassit a na përson-a sana. La maladìa as peul pa trasmëtte diretament da përson-a a përson-a.

## Sìntom

* Frev àuta (40°C o pì) con tërmolon.
* Sudor frèid e mal ëd testa.
* Vomit e diarera.
* Anemìa (për via dla distrussion dij globoj ross).

Nòta: La malaria da P. falciparum a peul porté a complicassion mortaj (es. dan cerebral) s'a l'é nen tratà an pressa.

## Diagnòsi e Tratament

Diagnòsi:

* Test dël sangh (visualisassion ëd sangh sota microscòpi).
* Test ràpid ch'a rileva j'antìgen dël parassit.

Tratament:

* Antimalàrich com clorochin-a (men efetiv për colpa dle resistenze).
* Combinassion basà su artemisin-a për ij cas grev.
* Tratament preventiv për ij viagiator (es. doxiciclina).

## Prevension

* Zanzariere impregnà d'insetissida.
* Sprussassion d'insetissida ant le ca.
* Eliminassion ëd j'eve stagnante (andova che le mòsche a chërso).
* Vestì con manie longhe ant le zòne a arzigh.

An Piemont, la malaria a l'é dësparìa dòp le bonifiche djë stagn ant j'agn 1930, ma ij viagiator a devo sté atent ai viagi an pais tropicaj.

## Malaria ant ël mond

Dël 2022, l'Organissassion Mondial ëd la Sanità (OMS) a stimava 247 milion ëd cas e 619.000 mòrt, dzortut ant l'Àfrica subsarian-a. Le masnà sota ij 5 agn a son ij pì vulneràbij.

## Curiosità

Ël nòm "malaria" a ven da l'italian *mal'aria* ("aria cativa"), përchè as chërdìa che la maladìa a rivèissa da j'evaporassion ëd le palude.

Camillo Benso ëd Cavour, un dij fondator dël Regn d'Italia, a l'é mòrt për malaria dël 1861.

An Piemont, ant ël Médi Ev, as dovravo tisan-e ëd genepì o fum d'arsénich com rimedi popolar (pa efetiv).

## Arferiment

* *OMS, Rapòrt global sla Malaria (2023).*
* *Minister ëd la Salute Italian, Guida për ij viagiator.*
# Berkeley (Califòrnia)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Panorama.
**Berkeley** a l'é na sità djë Stat Unì d'América an le Stat dla Califòrnia.
A l'ha 118.853 abitant (2017) e a resta ant la Bay Area a anviron 16 chilometer da la sità ëd San Francisco.
A l'é la sede dl'avosà Università ëd Berkeley.
Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1868 e ciamà an onor dël filòsof e teòlogh irlandeis George Berkeley. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# John Everett Millais

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Pitor.
**John Everett Millais** a l'era nà dël 1829 e a l'é mòrt dël 1896.
A l'era mariasse con Euphemia (*Effie*) Gray, dont a l'ha avù sinch masnà. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Evolussion

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**evolussion** a l'é la stòria dle trasformassion ëd na spece animal o vegetal ant ël temp.
Ant un sens pi largh, l'evolussion a l'é ëdcò la stòria dla vita an sla Tèra. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Adatament

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**adatament** a l'é la modificassion ëd na spece (animal o vegetal) 'me rispòsta a 'n cangiament ëd l'ambient e ch'a përmet na mej dzorvivensa o un pi grand sucess ant l'arprodussion dij sò esemplar. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Charles Darwin

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Charles Darwin
Siensià naturalista.
**Charles Robert Darwin** a l'era nassù a Shrewsbury ël 12 ëd fërvé dël 1809 e a l'é mòrt a Londra ël 19 d'avril dël 1882.
A l'ha formolà na teorìa dl'evolussion dle spece vivente për selession natural ëd cangiament ch'a ancàpito për asar e ch'a agrandisso le probabilità d'arprodussion dij portator.
Vàire dij dàit dont a l'é basasse a son ëstàit arcujì durant un viage dantorn al mond durà sinch agn a parte dal 1831 an sël navir *Beagle*, dzortut durant la fërmada a j'ìsole Galápagos.
Euvre prinsipaj
Na caricadura ëd Darwin (1871)
* *Journal and Remarks* (*The Voyage of the Beagle*) (1839)
* *On the Tendency of Species to form Varieties; and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection* (*Extract from an unpublished Work on Species*) (1858)
* *The Origin of Species|On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life* (1859)
* *The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex* (1871)
* *Autobiography of Charles Darwin* (1887)
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Paleontologìa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **paleontologìa** a l'é la siensa dj'esse vivent ëd la preistòria, fondà an slë studi dij fòssij.
Un dij sò but a l'é ëd capì l'evolussion ëd j'animaj ant ël cors ëd la stòria dla Tèra. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Sociobiologìa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **sociobiologìa** a l'é lë studi sistemàtich dle base biològiche ëd tuta forma ëd comportament sossial. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Biologìa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **biologìa** a l'é la siensa dël fonsionament e dl'arprodussion dj'esse vivent.
* Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Grech antich

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Un vasari grech a firma sò travaj, anviron al 550 aGC
Pais an dova a l'é parlà
Ël **grech** o **grech antich** a l'é na lenga mòrta che a l'era parlà an Grecia, ant ël bassin oriental dël Mediterani e fin-a an India. A l'é stàita na lenga ëd coltura ancora pì amportanta dël latin. A l'é considerà viv fin-a al 1453, quand a l'é droca-ie l'Imperi Roman d'Orient.
Con na stòria ch'a ciapa andrinta anviron a 2500 agn, ël grech antich a l'avù na gran quantità 'd variant, basà tant ant sël moment ëstòrich che ant sël pòst andoa a l'era parlà. Se ij literà a j'ero anco' bon a dovré le variant pì antiche 'cò dij temp dël 1453, la gent ëd la stra a l'era dagià motobin malfé ch'a la capissa.
Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **grech antich** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe greche
		- **grech antich**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-2: **GRC**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Siensa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël concet ëd **siensa** as arferiss a qualsëssìa sistema ëd conossense ch'a sërca d'oten-e ëd modej ogetiv ëd la realtà.
Ant un sens pì s-ciass, le siense a fan arferiment a 'd sistema d'aquisission dle conossense basà ansima a 'd métod acetà tanme sientìfich, ma ëdcò a 'n còrp organisà ëd conossense otnù për mojen dl'arserca.
La siensa donca a peul esse definìa tanme l'ansem dle proposission dont minca òm assè anstruì e competent a peul ëstabilì daspërchiel la vrità.
Le proposission sientìfiche as peulo spartisse an doe categorìe.
* Dle proposission ëd fàit dël tipo: si un sistema natural a l'é prontà a l'istant t=0 an në stat (ëdcò chiel-sì definì da 'n protocòl ëd preparassion), antlora as osserva ant j'istant t>0 un chèich fenòmeno.
* Dle proposission ëd tipo organisassional, o teòrich, dont ël caràter comun a l'é cost-sì: na proposission a l'é acetàbil si minca conseguensa lògica dël tipo ëd cole ëd fàit a l'é vera. Coste proposission a son dite *ipòtesi*.

Le propossission dël prim tipo a formo la *descrission* ëd na morfologìa empìrica; cole dlë scond tipo a na dan na *spiegassion*.
Chèiche siense a son nassùe a parte da 'd técniche ëd divinassion; për esempi, l'astronomìa a l'ha a soa adoss l'astrologìa. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Organism

J'**organism** (o **esse viv**) a son entità biològiche organisà ch'a peulo eseguì le fonsion essensiaj dla vita: respirassion, nutrission, arprodussion, e arspòsta a jë stìmoj. A son formà da un-a o pi célule e a peulo vive tant ant l'ambient terest che aquàtich. J'organism a comprendo animaj, piante, fonz, protozò, bateri, e archea.

## Stòria

Lë studi dj'organism a l'ha soe rèis ant l'antichità, con Aristòtil ch'a l'ha classificà j'esse viv an "animaj" e "piante". Dël sécol XVII, l'anvension dël microscòpi a l'ha përmëttù d'osservé j'organism unicelular. Ant ël 1839, ij siensià **Matthias Schleiden** e **Theodor Schwann** a l'han formulà la **teorìa celular**, ch'a fortiss che minca organism a l'é fàit ëd célule. Charles Darwin, ant ël 1859, a l'ha arvolussionà la biologìa con soa teorìa dl'evolussion.

## Caraterìstiche

J'organism a condivido vàire caraterìstiche:

* **Strutura celular**: Unicelular (es. bateri) o pluricelular (es. òm).
* **Metabolism**: Trasformassion ëd sostanse për otnì energìa.
* **Omeòstasi**: Mantnì n'ambient intern stàbil.
* **Arprodussion**: Sessuà o asessuà.
* **Adatament**: Capacità d'evolv për sopravive a j'ambient.
* **Ereditarietà**: Trasmission dij caràter genétich ai dissendent.

## Classificassion

J'organism as classìfico an base a soe caraterìstiche genétiche e fisiològiche. Le categorìe prinsipaj a son:

* **Domini**:
	+ **Bateri**: Organism procariòtich (sensa nùcleo).
	+ **Archea**: Procariòtich ch'a vivo an condission estreme.
	+ **Eucariòt**: Organism con célule nucleà (animaj, piante, fonz, protista).

* **Regn**:
	+ **Animaj**: Eteròtrof, mobij (es. lion, osej).
	+ **Piante**: Autòtrof, con fotosìntesi (es. erbo, fiòr).
	+ **Fonz**: Decompositor, con ife (es. croste, bolé).
	+ **Protista**: Eucariòtich unicelular (es. amebe, alghe).
	+ **Monere** (Bateri e Archea): Procariòtich.

## Amportansa

J'organism a l'han un ròl fondamental ant j'ecosistema:

* **Produtor** (piante): Creo energìa për la caden-a alimentar.
* **Consumator** (animaj): Manten-o l'equìlibri dij nutrient.
* **Decompositor** (fonz, bateri): Riciclo la matèria orgànica.

Për l'òm, j'organism a son essensiaj për:

* **Agricoltura**: Piante e animaj për nutriment.
* **Medzin-a**: Antibiótich dai fonz, vacin da micro-organism.
* **Siensa**: Modèj për studi genétich (es. moschin dla fruta).

## Menasse

La biodiversità a l'é menassà da:

* **Dëstrussion dj'habitat**: Deforestassion, urbanisassion.
* **Cambiament climàtich**: Distrussion dij cicl naturaj.
* **Inquinament**: Plàstica, chìmica ant j'ambient.

Ij program ëd conservassion (es. parch naturaj) a son necessari për protege le specie an pericol.

## Riferiment

*Campbell, N.A. (2017). "Biology: A Global Approach". \*Pearson Education\*.*
# Domini (tassonomìa)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **domini** a l'é un grup tassonòmich antroduvù mach ëd recent e a rapresenta ël livel pì aut dla classificassion sientìfica. As fonda an sla **teorìa filogenética**, valadì an sle diferense genétiche ch'a-i son antra le specie vivente. Un domini a l'ha al sò intern le forme ëd vita pì davsin-e dal punt ëd vista evolutiv: j'organism d'un domini a l'han për sòn un DNA pì sìmil antra lor che nen j'organism ch'a fan part ëd n'àutr domini.
J'organism vivent a son spartì an tre grand domìni:
- **Bacteria** --> **Bateri** : organism unicelular procariòt, con célule bin sempie
- **Archea** --> **Archéa** : organism unicelular con proprietà diferente dai bateri
- **Eukaria** --> **Eucariòt** : organism vivent pì evolù, con célule pì struturà
Posission Tassonòmica
* **Domini Regn

* Sot-regn

* Super-phylum

* Phylum (o Tipo o Division)

* Sub-phylum (o Sot-tipo o Sot-division)

* Infra-phylum

* Super-class

* Class

* Sot-class

* Infra-class

* Super-órdin

* Órdin

* Sot-órdin

* Infra-órdin

* Super-famija

* Famija

* Sot-famija

* Tribù

* Sot-tribù

* Géner

* Sot-géner

* Specie

* Sot-specie

* Rassa (zoologìa) o Varietà (botànica)
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Anatomìa

L'**anatomìa** a l'é la siensa ch'a studia la strutura dij còrp vivent, anté ch'as analiso le part ch'a-j compon-o, soe relassion e soe caraterìstiche fìsiche. Sta dissiplin-a a l'é fondamental për la medzin-a, la biologìa e j'àutri camp sientìfich, dagià ch'a dà le bas për comprende com a funsion-a la vita a livel morfològich e funsional.

## Stòria dl'anatomìa

L'anteresse për l'anatomìa a l'ha d'orìgin antich. J'Egissi e ij Grech antich (coma Galen) a l'han butà le prime bas dë studi, bele che soe teorìe a fusso soens basà su speculassion pì che su osservassion direte. Ant l'Età 'd Mes, l'anatomìa uman-a a l'é stàita arvolussionà da Andrea Vesalio, ch'a l'ha scrivù *"De Humani Corporis Fabrica"* (1543), un travaj detajà ch'a coregìa j'eror ëd Galeno grassie a dissession direte dij còrp uman.

Ant l'Età Moderna, l'anatomìa a l'ha aprofità dël microscòpi për dëscoaté le struture pì cite, com le sélule e ij tissù, duvertand la stra a l'istologìa (studi dij tessù) e a la sitologìa (studi dle sélule).

## Sot-disciplin-e

L'anatomìa as divid an vàire branch:

* Anatomìa macroscòpica: A studia le part visìbij a euj (es. òrgan, mùscoj, sistema nervos).
* Anatomìa microscòpica: A deuvra ël microscòpi për analisé le sélule (sitologìa) e ij tissù (istologìa).
* Anatomìa comparà: A confronta le struture dë specie diferente për capì l'evolussion.
* Anatomìa patològica: A esàmina le modìfiche ant ël còrp causà da maladìe.
* Anatomìa dësvlupativa: A studia com as formo j'organism da l'embrion a l'età adulta.

## Anatomìa uman-a

L'anatomìa uman-a a l'é organisà an sistema prinsipaj:

* Sistema musco-schelétrich: Ëscheletr e mùscoj (sostegn e moviment).
* Sistema nervos: Servel, cordon spinaj, e nerv (coordinament dle atività).
* Sistema cardiovascolar: Cheur e vas del sangh (sircolassion).
* Sistema respiratòri: Polmon e vie aèree (respirassion).
* Sistema digerent: Stòmi, fèl, e antestin (digerission).

## Terminologìa anatòmica

Për evité confusion, j'anatomista a deuvro na terminologìa spessìfica basà an sël latin e an sël grech. Le struture a son descrivùe con arferiment a na posission ëd base (posission anatomìa standard), com:

* Superior (vers la testa) / Inferior (vers ij pé).
* Anterior (dnans) / Posterior (daré).
* Medial (vers la linia medial) / Lateral (lontan da la linia medial).

## Amportansa e aplicassion

L'anatomìa a l'é essensial për:

* La formassion dij mèdich e dj'inferm.
* La comprension dle maladìe e dij tratament.
* La progetassion ëd pròtesi e tècniche chirurgiche.
* La riabilitassion fisica (es. fisioterapìa).

Con l'ariv dla tecnologìa, a son ëvnùite amportante tècniche com la tomografìa assial computerisà (TAC) e la risonansa magnetica (RM) për visualisé ël còrp sensa dissession.

## Conclusion

L'anatomìa a l'é na siensa dinàmica ch'a continua a evolusse con dë scoverte neuve. Soa conossensa a l'é na ciav për l'avansament dla medzin-a e për la salvaguardia dla salute.