# Database

Un **database** (an anglèis, sovens ciamà **base ëd dàit**) a l'é na colession organisà ëd dàit memorisà e gestì për mojen ëd sistema informàtich. A përmet ëd memorisé, modifiché, e arcuvré anformassion an manera eficenta, garantend la coerensa, la sicurëssa, e l'antegrità dij dàit. Ij database a son gestì da sistema ëd gestion ëd base ëd dàit (DBMS) com MySQL, Oracle, o MongoDB.

## **Stòria **Ani 1960**: Primi database geràrchich e a rej, dovrà ant ij sistema bancari e telecomunicassion.
* **1970**: **Edgar F. Codd** a presenta ël **model relassional** për IBM, rivolussionand la gestion dij dàit.
* **Ani 1980**: Svilup dël lengagi **SQL** (Structured Query Language) për antëragì con ij database relassional.
* **Ani 1990**: Nàssita dij database orientà a oget (OODBMS) për aplicassion complesse.
* **Ani 2000**: Espansion dij **database NoSQL** për gestì grand volum ëd dàit nen struturà (Big Data).
* **Al di d'ancheuj**: Database an nìvola (cloud) e sistema ibrid SQL/NoSQL.

## **Strutura e Component**

Un database a l'é formà da:

* **Tàule (Tabele)**: Organisassion dij dàit an righe (record) e colòne (camp).
* **Schema**: Definission ëd la strutura dij dàit (relassional, document, graf).
* **DBMS**: Sistema ch'a gestiss j'arserche, transassion, e sicurëssa.
* **Index**: Strutura për velocisé l'arcuper dij dàit.
* **Transassion**: Operassion ch'a garantisso l'antegrità (ACID: Atomicità, Coerensa, Isolament, Durabilità).

## **Tipologìe **Relassional (SQL)**: Dàit organisà an tàule colegà (es. MySQL, PostgreSQL).
* **NoSQL**:
	+ **Document** (es. MongoDB): Memorisa dàit an document (JSON/XML).
	+ **Ciav-valor** (es. Redis): Assòcia na ciav a un valor.
	+ **Graf** (es. Neo4j): Model relassion complesse antra oget.
	+ **Colonar** (es. Cassandra): Otimisà për arcuper ràpid.
* **Geràrchich/Retajà**: Vej model për strutura a gerarchìa o rej.
* **Distribuì**: Dàit spantià an pì server (es. Amazon DynamoDB).
* **An memòria** (es. SAP HANA): Velocità àuta për anàlisi an temp real.

## **Usagi Pràtich**

Ij database a servo ant:

* **Aplicassion d'ampressa**: Gestional (ERP), relassion client (CRM).
* **E-commerce**: Archivi ëd prodot e ordin.
* **Salute**: Stòria médica dij patient.
* **Sossial media**: Gestion d'utent e post.
* **IoT**: Colession ëd dat da sensor.

## **Avantagi e Svantagi **Avantagi**:
	+ **Coerensa**: Dàit agiornà an temp real.
	+ **Sicurëssa**: Contròl d'acess e backup.
	+ **Scalabilità**: Capacità ëd gestì milion ëd record.
	+ **Antegrità**: Validassion e regole për evité error.
* **Svantagi**:
	+ **Complessità**: Progetassion e manteniment técnich.
	+ **Còst**: License DBMS e hardware potent.
	+ **Performansa**: Latense ant le operassion complesse.
	+ **Dipendent dal fornidor**: Difìcil migrassion tra sistema.

## **Evolussion Tecnològica **Ani 2000**: Nàssita dël **Big Data** e database NoSQL.
* **Ani 2010**: Migrassion vers ël cloud (Amazon RDS, Google Cloud SQL).
* **Al di d'ancheuj**:
	+ **Database multi-model**: Sopòrt për pì schema (es. ArangoDB).
	+ **AI integrà**: Prognòstich e gestión automatisà.
	+ **Database ëd blockchain**: Archivi decentralisà (es. BigchainDB).
	+ **NewSQL**: Combinassion ëd SQL e scalabilità NoSQL (es. CockroachDB).

## **Arferiment**

1. Codd, E. F. (1970). "A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks". \*Communications of the ACM\*.
2. Elmasri, R. (2016). \*Fundamentals of Database Systems\*. Pearson.
3. Leavitt, N. (2010). "NoSQL Databases: New Hope for Big Data". \*IEEE Computer Society\*.

## **Ligam esterne [Documentassion ufissial ëd MySQL](
* [Introduzion ai database NoSQL](