# Sistemàtica

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **Sistemàtica** a l'é la siensa ch'a classìfica tuti j'esse vivent.
Fin-a da l'antichità vàire pensator a l'han tentà ëd dé na classificassion a animaj e piante (as peulo arcordesse për esempi Aristòtil e Plinio ël Vej), ma a l'é mach ant ël 1758 che la sistemàtica a pija un caràter sientìfich, grassie a l'euvra Sistema Naturæ dlë svedèis Linneus.
Linneus a l'ha descrivù tute le spece conossùe, an dasend a minca specie un nòm dobi (nomenclatura binària).
Ël nòm ëd na specie, viventa o fòssil, as compon d'almanch 4 element: **Géner, specie, AUTOR, ann.**
Ël nòm dël géner a va sèmper scrit con la litra inissial majùscola, mentre col dla specie sèmper con l'inissial minùscola, tuti e doi an corsiv.
Géner e specie a ven-o scrit mach an latin. L'autor e l'ann as arferisso a la publicassion con la qual la specie a l'è stàita descrivùa për la prima vira. Quaivòlta a l'é indicà 'cò la sot-ëspece, sèmper an minùscol.
Categorìe tassonòmiche
Për descrive mej j'organism a son stàite creà dle categorìe tassonòmiche, ordinà an manera geràrchica: ij géner a fan part ëd famije, le famije a fan part d'órdin, j'órdin a fan part ëd class, e via parèj. Viaman ch'as monta sù an sla gerarchìa le caraterìstiche comun-e aj mèmber dij grup a resto minor e sèmper pì basilar. Le sëmijanse antra le specie (o antra ij grup dij livej superior) a peulo esse rapresentà da në schema a erbo (dendrograma): doe specie che a l'han l'istess géner a saran pì sìmij che doi ch'a-l l'han diferent. An via ideal la classificassion a dovrìa fé da specc a le relassion *filogenétiche*, valadì che da la classificassion dj'organism second na gerarchìa dë smijanse as dovrìa ëdcò comprende coma ch'a l'han fàit le sìngole specie a evòlvse a parte da determinà antenà comun. As peul parèj arcostruve un ver e pròpi *erbo evolutiv*.
Le categorìe tassonòmiche pì dovrà a son:
* **Domini **Regn **Phylum** (plural *phyla*) o **Tipo** o **Division **Class **Órdin **Famija **Géner **Spece**

Për fé dj'esempi i podoma consideré sinch specie d'organism bin conossùe e motobin importante an biologìa: ël moschin dla fruta (Drosophila melanogaster), l'òm (Homo sapiens), ël pòis (Pisum sativum), n'arnomà bolè velenos, l' Amanita muscaria e un bateri motobin comun, l'Escherichia coli:

| Classificassion | Moschin dla fruta | Òm | Pòis | Amanita muscaria | Escherichia coli |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Domini** | Eukarya | Eukarya | Eukarya | Eukarya | Bacteria |
| **Regn** | Animalia | Animalia | Plantae | Fungi | Monera |
| **Phylum** o **Division** | Arthropoda | Chordata | Magnoliophyta | Basidiomycota | Proteobacteria |
| Subphylum o sot-division | Hexapoda | Vertebrata | Magnoliophytina | Hymenomycotina |  |
| **Class** | Insecta | Mammalia | Magnoliopsida | Homobasidiomycetae | Proteobacteria |
| Sot-class | Pterygota | Eutheria | Magnoliidae | Hymenomycetes | Gammaproteobacteria |
| **Órdin** | Diptera | Primates | Fabales | Agaricales | Enterobacteriales |
| Sot-órdin | Brachycera | Haplorrhini | Fabineae | Agaricineae |  |
| **Famija** | Drosophilidae | Hominidae | Fabaceae | Amanitaceae | Enterobacteriaceae |
| Sot-famija | Drosophilinae | Homininae | Faboideae | Amanitoideae |  |
| **Géner** | *Drosophila* | *Homo* | *Pisum* | *Amanita* | *Escherichia* |
| **Spece** | *D. melanogaster* | *H. sapiens* | *P. sativum* | *A. muscaria* | *E. coli* |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |