Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Biochìmica

La **Biochìmica** (dal grech βίος, *bios*, "vita" e χημεία, *chimeia*, "chìmica") a l'é la siensa ch'a studia ij process chìmich ch'a sucedo ant j'organism vivent. A fond la chìmica con la biologìa për comprende com le molécole a organiso la vita, da la replicassion dël DNA a la produssion d'energìa ant le sélule. An Piemontèis, ël termo a l'é dovrà tant ant l'ambient sientìfich che ant la medzin-a pràtica.

## Descrission sientìfica

La biochìmica a analisa:

* Macromolécole: protein-e, carboidrà, lìpid, e àcid nucleich (DNA, RNA).
* Enzima: catalisador biològich ch'a velociso le reassion.
* Metabolism: trasformassion ëd nutriment an energìa (es. glicòlisi, cicl ëd Krebs).
* Signalassion selular: com le sèlule a comùnico con molécole com j'ormon.

Ij prinsipi base a comprendo:

* Strutura e funsion dël DNA (dobia elisse, còdes genétich).
* Sìntesi dle protein-e (trascrission e tradussion genética).
* Equilibri dinàmich antra catabolism e anabolism.

## Stòria

* Sécol XIX: stùdi d'Anselme Payen (scuverta dël prim enzima, la diastasi).
* 1926: James B. Sumner a cristalisa l'enzima ureasi, provand che le protein-e a peulo avèj atività catalìtica.
* 1953: Watson e Crick a propon-o la strutura dël DNA, base dla biologìa molecular.
* Sécol XXI: Proget Genoma Uman e tecnologìe CRISPR për modifiché ij gen.

Piemontèis amportant:

* Amedeo Avogadro (contribù a la teorìa molecular, nà a Turin).
* Rita Levi-Montalcini (Premi Nobel për la medzin-a dël 1986 për jë studi ansima a le proteine ëd cressiment).

## Amportansa ant la vita quotidian-a

Medzin-a: dësvlu\* p ëd farmach mirà (es. insulin-a sintética).

* Agricoltura: Organism Geneticament Modificà (OGM) për resistensa a j'inset.
* Nutrission: studi dle vitamin-e e dij mineral essensiaj.
* Diagnòstich: test biochìmich (es. glicemìa, colesterol).

## Biochìmica ant ël Piemont

Ël Piemont a l'ha n'arzigh ant l'arserche biochìmica:

* Università ëd Turin: Dipartiment ëd Biologìa Molecular con studi ansima a le maladìe neurodegenerative (es. Alzheimer).
* Sènter ëd Arserche për l'Oncologìa (Candiolo): arserche ansima a le mutassion genétiche ant ij tumor.
* Biòtecnologie alimentar: studi dla fermentassion ant la produssion ëd vin (es. Bareul) e formagg (es. Castelmagn).

Esempi locaj:

* La produssion ëd ris ant ël Vërslèis a deuvra la conossensa biochìmica për milioré le varietà.
* J'essense ëd lavanda dël Monfrà a son studià për soe proprietà antimicròbiche.

## Termo piemontèis

* Protein-a: protein-a (struture fàite d'aminoàcid).
* Sélula: sélula (unità base dla vita).
* Energìa: energìa (ATP com "munission" selular).
* Erbo genétich: èrbo filogenétich.

## Savèj curios

La Bagna Càuda a deuvra la biochìmica dla fermentassion dl'aj për liberé savor e sustanse antioss\* idante.

* Ël Giandujòt a deuv sò gust a le reassion ëd Maillard antra carboidrà e protein-e dle ninsòle.

## Arferiment

*Carlo Guido Ceradini, Biochìmica: Prinsipi e Aplicassion, Edission PiemonteStampa, 2010.*
# Metabolism

Ël **metabolism** a l'é l'ansem dle reassion chìmiche ch'as dan andrinta a j'organism viv për sostnì la vita. Costi process a përmëtto ëd trasformé le sostanse ch'a intro (për esempi, ël mangé) an energìa e component ch'a servo për la creassion ëd neuve sélule o për l'alimentassion dij tessù. As divid an doi branch prinsipaj: catabolism (degradassion ëd molécole për liberé energìa) e anabolism (sìntesi ëd molécole complesse partend da component pi sempi).

## Catabolism

Ël catabolism a l'é ël process ëd dëgradé sostanse com ij carboidrà, ij grass e le protein-e për produve energìa an forma d'ATP (adenosina trifosfà). Esempi clàssich a son la glicòlisi (degradassion dël glùcosi) e la respirassion selular ant ij mitocòndri.

## Anabolism

L'anabolism a consuma energìa për costrùe molécole complesse, com le protein-e da j'aminoàcid o ël DNA daj nucleòtid. Costi process a son essensiaj për la chërsùa e la riparassion dij tessù.

## Enzim e regolassion

Tute le reassion metabòliche a son catalisà da enzim, dle protein-e. Ël metabolism a peul esse regolà da ormon (për esempi, l'insulin-a për ël glucòsi) o da le condission dël còrp (coma la disponibilità d'ossigen).

## Disordin metabòlich

Quaidun-e maladìe, coma ël diàbet o la fenilchetonuria, a dipendo da 'n metabolism malfunsionant. Coste a peulo derivé da carense d'enzim, problema genétich o sbalansi alimentar.

## Fator ch'a influenso ël metabolism

L'età, ël sess, la dieta, l'atività fìsica e la genética a peulo modifiché la velocità dël metabolism. Për esempi, na përsona giovo o ativa a l'ha un metabolism pi elevà.

## Vos corelà

* ATP
* Enzima
* Respirassion selular
* Diabet

## Arferiment
# Comportament

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **comportament** a l'é lòn che n'animal o na pianta a fà o com che a agiss. Ij comportament a peulo esse cossient o ancossient, e a peulo esse ardità o amparà.
Ant j'esperiment, un comportament a l'é la reassion osservà quand che as dà në stìmol a n'organism. Se ël comportament a l'é cossient, a veul dì che l'organism a s'arcòrz ëd lòn ch'a-i càpita. Se l'organism as n'arcòrz pa, ël comportament a l'é ancossient.
J'uman a tiro andré le man sensa penseje s'a toco cheicòs ch'a brusa. Sòn a l'é përchè noi (e j'àutr animaj) i l'oma ardità dij rifless dël sistem nervos che an fan tiré andré da còse ch'a causo dolor.
Ël comportament a l'é lià al sistem nervos e al sistem ormonal. Ël sistem ormonal a l'é pa lest com ël sistem nervos. N'esempi ëd comportament dël sistem ormonal a l'é ël cangiament da masnà a grand. Sòn a comprend vàire ormon ch'a modìfico la chërsùa e ël comportament.
Ël comportament a l'é ëdcò gropà a l'aprendiment. J'organism pi compicà a peulo amparé mej che coj pi sempi. An tùit ij cas, ëdcò j'animaj pi sempi a mosto d'abituesse, ch'a l'é na sòrt primitiva d'aprendiment. Për n'organism, amparé a veul dì che a cangia sò comportament përchè a arcòrda ch'e a l'é già stàit ant na situassion e a sà com reagì.
Soens as dòvra la paròla "comportament" për andiché com le përson-e a interagisso un-a con l'àutra. A le masnà as mosta coj ch'a son comportament bon e coj ch'a son comportament gram. Ij comportament bon a son coj che le përson-e ant na società a së speto da j'àutr. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Geografìa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **geografia** a l'é la siensa che a l'ha 'me camp ëd studi la msurassion e la descrission dla Tèra e lë studi dij fenomen, uman e naturaj, che a interagisso e meno a dij mutament. Dagià ij popoj pì antich a studiavo la geografìa.
La parola geografia a ven dal grech *geo* (tèra) e *graphia* ("scrive").
Ariferiment
* Treccani

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Ecologìa

L'**ecologìa** (dal grech *oikos*, "ca", e *logos*, "studi") a l'é la siensa ch'a studia la relassion antra j'organism viv e l'ambient antorn a lor, comprèis j'element abiòtich (come clima, aria, eva, teren) e j'element biòtich (àutri esse viv). A l'é un camp ëd la biologia, ma a dòvra ëdcò conossense ëd chìmica, fìsica, e geologìa.

## Session prinsipaj

Livej d'organisassion

* Organism individuaj: Comportament e adatament ëd na sìngola creatura.
* Popolassion: Grup d'organism ëd la midema spece ant n'àrea.
* Comunità: Tute le popolassion ch'a vivòto ant un ambient (es. bòsch, lagh).
* Ecosistema: L'union tra comunità e l'ambient fìsich (es. Alp piemontèise, ël fium Pò).
* Biosfera: L'ansem dj'ecosistema globaj.

## Fluss d'energìa e sicl dla materia

Le cadene alimentar a mostro com l'energìa a passa da produtor (piante) a consumator (erbìvor, carnìvor).

J'element com carbòni, ossìgen, e azot a sìrcolo ant la natura (es. la fotosìntesi).

## Biodiversità

La varietà ëd vita an sla Tèra a l'é essensial për la stabilità dj'ecosistema. La pèrdita ëd biodiversità (es. estinsion dle spece) a mnassa l'equilibri natural.

## Problema modern

L'atività uman-a (es. industria, agricoltura intensiva) a causa:

* Cambiament climàtich: Aument ëd CO₂ për via dij combustìbij fòssil.
* Deforestassion: Pèrdita d'habitat naturaj (es. bòsch tropicaj).
* Inquinament: Plastiche ant ij mar, pesticid ant l'eva.

## Amportansa dl'ecologìa

Për salvaguardé le risorse naturaj (eva, teren fèrtil) për le generassion future.

Për capì com j'uman a peulo vive an armonìa con la natura.

Për deje sostegn a le lej ambientaj e ai proget ëd conservassion (es. parch naturaj dël Piemont).

## Vos corelà

* Sotenibilità
* Cambiament climàtich
* Biodiversità
# Cetacei

Ij **cetacei** a son na part ëd mamìfer marìn ch'a aparten-o a l'órdin dij Cetacea. A comprendo balen-e, delfin, e fòcine, caraterisà da na completa adatassion a la vita aquàtica. Conossù për soe dimension amponente (es. la balen-a bleu) e soa anteligensa (es. ij delfin), ij cetacei a àbito j'océan e chèich fium dël mond. An Piemont, a son osservà mach ant ij santuari marin o ant ij musé, ma a son present ant ël Mar Mediterani davzin a la Liguria.

## Classificassion sientìfica

* Regn: Animalia
* Filum: Chordata
* Class: Mammalia
* Órdin: Cetacea
* Sot-órdin:
	+ Mysticeti (balen-e con barba): Fanon për filtré ël plancton.
	+ Odontoceti (balen-e con dent): Delfin, fòcine, balen-e sassin-e.

Famije notàbij:

* Balaenopteridae (balen-e sbufatris)
* Delphinidae (delfin oceànich)
* Phocoenidae (fòcine)

## Descrission

Ij cetacei a l'han un còrp idrodinàmich, sensa pèil, con na coa orisontal (natatòj) e në strat ëd grass (blubber) për isolassion tèrmica. Caraterìstiche prinsipaj:

* Sofiatòj: Nari an sla testa për respiré (1 ant ij Mysticeti, 2 ant j'Odontoceti).
* Ecolocassion (Odontoceti): Sistema d'orientament con sonaj àut.
* Ale petoraj: Modificà com natatòri.

Ij pì grand, com la balen-a bleu (Balaenoptera musculus), a peulo rivé a 30 m ëd longhëssa.

## Comportament e dieta

* Mysticeti: A mangio krill e plancton, filtrà con ij fanon (lamine cheratinose).
* Odontoceti: Predador d'ësquaj, pess, e calamar, ciapà con dent avuss.

A son animaj sociaj ch'a vivo an grup (strop), con comunicassion complessa (crij, s-ciòp). Le balen-e a migro për mila chilòmetr antra ij pòl e le zòne tropical për riprodov-se.

## Abitat

Ij cetacei a coloniso tuti j'océan, dai tròpich a l'Antàrtich. Chèiche specie (es. delfin d'eva dossa) a vivo ant ij fium com l'Amazònia. An Euròpa, ij delfin comun (Delphinus delphis) e le balen-e grise (Eschrichtius robustus) a son present ant l'Atlàntich e ël Mediterani.

## Amportansa ecològica

* Contròl ëd le rej alimentar: Manteniment dij predator e dle prede.
* Assorbiment ëd CO2: Le balen-e a giuto a regulé ël cicl dël carboni.
* Bioandicator: Soa salute a reflet lë stat dël mar.

## Minasse e conservassion

Ij cetacei a son mincionà da:

* Cassa ilegala (balen-a giaponèisa).
* Inquinament (plàstica, sustanse tòssiche).
* Cambiament climàtich (pèrdita d'ambient).

Programa antërnassional com la International Whaling Commission (IWC) a lìmito la cassa.

## Spècie notàbij

* Balen-a bleu (Balaenoptera musculus): Pì grand animal vivent.
* Delfin comun (Delphinus delphis): Present ant ël Mediterani.
* Orca (Orcinus orca): Predador apical dij pod.
* Capodòj (Physeter macrocephalus): Pì grand Odontocet, cassador d'ësquaj gigant.

## Ant la cultura piemontèisa

Mancand un'acess diret al mar, ij cetacei a son present ant la cultura për:

* Simbolism: La balen-a a l'é smijà a la fòrsa dla natura (es. la stòria ëd Giona).
* Educassion: Mostre ant ij musé ëd Turin o d'Ast.
* Lenga: Mode com "Grand com na balen-a" për descrive quaicòs d'enorm.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment

* *WWF. (2023). Protection of Marine Mammals.*
* *MarineBio Conservation Society. (n.d.). Cetacean Behavior.*
# Pess can

Ij **pess can** (o squaj cit) a son dij pess cartilaginos ch'a aparten-o a la famija dij Squalidae e a l'órdin dij Squaliformes. A son conossù për sò corp slansà, le spin-e an sle pine dorsaj, e sò ròl ant l'ecosistema marìn. La specie pì spantià a l'é lë Squalus acanthias (pess can spinos), present ant j'océan e ant ij mar temperà, comprèis ël Mar Mediterani. A l'han un nòm popolar ch'a ven da soa abitudin ëd cassé an ëstrop, com na muta 'd can.

## Classificassion sientìfica

* Regn: Animalia
* Filum: Chordata
* Class: Chondrichthyes
* Órdin: Squaliformes
* Famija: Squalidae
* Géner: Squalus

Specie notàbil: Squalus acanthias

## Descrission

Ij pess can a l'han un còrp idrodinàmich, longh fin a 1,5 m, con na pel gris-bleuva e dë stisse bianche an sij fianch. Le caraterìstiche prinsipaj a son:

* Doe spin-e venenose davzin a le pine dorsaj (ùtil për difèisa).
* Euj gròss sensa membran-e nititant (a son sempe duvert).
* Dent avuss e afilà, organisà an file mùltiple ch'a sostituisso ëd continuo.
* Pess eteroterm (sangh frèid) ch'a deuvra ëd tessù adipos për scaudesse an eva.

## Comportament e dieta

Ij pess can a son predador ativ, ch'a casso an ëstrop për ciapé sardin-e, calamar, e d'àutri pess pì cit. A peulo migré për senten-e 'd chilòmetri ant ij bassin oceànich. La riprodussion a l'é ovovivìpara: le fumele a partorisso da 2 a 15 cit dòp na gestassion ëd 18-24 mèis (un dij pì longh ant ij pess).

## Abitat

A preferisso le zòne costiere e d'eva fonda (fin a 900 m) ant ij mar temperà. Ant ël Mediterani, a son present ant l'Adriàtich e ant ël bassin ossidental. An Piemont, a son vist da ràir ma a peulo rivé ant ij mercà locaj com prodot dla pësca.

## Amportansa econòmica e ecològica

* Ecosistema: Contròl dle popolassion ëd pess pì cit e invertebrà.
* Alimentar: Soa carn a l'é dovrà për ël "fish and chips" an Anglatèra, ma a l'ha pòch valor ant la cusin-a piemontèisa.
* Industria: Ël fìdich a l'é rich d'euli (squalen) për la cosmetica.
* Ricerca: Studià për sò sistema imunològich resistent.

## Minasse e conservassion

La specie Squalus acanthias a l'é classificà com vulneràbil (IUCN) për colpa dla pësca ecessiva (dovrà për fé frità, fìdich, e farin-a 'd pess). Soa lenta riprodussion a rend la popolassion sensìbil. An Euròpa, a son stabilì 'd quòte ëd pësca për protegg-la.

## Ant la cultura piemontèisa

Mancand n'acess diret al mar, ij pess can a son pì che àutr conossù ant la gastronomìa moderna o ant ij resocont dij pëscador dla Liguria. A l'é smijà a na creatura misteriosa për soe spin-e e sò comportament agressiv. Ant ël passà, soa pel ëd cartilagin a l'era dovrà për polidé ël bòsch.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment

*FAO. (2022). Global Shark Fishery Report.*
# Età ëd mes

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Conforma a l'arpartission pì spantià dla stòria europenga da part dj'anteletuaj, l'**età ëd mes**, an latin *media tempestas* o ëdcò *media aetas* (paròla dovrà la prima vira da Flavius Blondus), a l'é ël perìod an tra l'età clàssica e la moderna.
An tuta Euròpa l'età ëd mes a ancamin-a d'l'ann 476, scond na convension decidùa da jë stòrich, che a l'é l'ann dla deposission dl'ùltim imperator roman Ròmol Augùstul e dla fin dl'Imperi Roman d'Ossident.
La fin dl'età ëd mes a l'é pa l'istessa daspërtut. Le conseguense dla fin ëd l'età 'd mes a la longa a son ëstàite lë s-ciòde dl'Arnassensa e dle monarchìe nassionaj.
J'agn pì dovrà për marché la fin dl'età ëd mes a son ël 1453, ann ch'a-i dròca la sità ëd Costantinopòl ant le man dij Turch e dla la fin dla Guèra dij sent agn an tra la Fransa e l'Anghiltèra, ël 1492, ann dla dëscuverta dj'Amériche e dla fin dël perìod islàmich an Ëspagna o ëdcò ël 1517, ann dl'arforma protestanta. Cheidun a dis che la fin dl'età ëd mes a l'é a la mità dl'ann 1250, ann dla mòrt ëd Federich II dë Svevia.
L'età ëd mes a l'é dividùa an doe part:
* L'*àuta età ëd mes*, (ciamà ëdcò *sécoj sombr*) ch'a dura dal sécol V fin-a al X, caraterisà da na granda miseria, e da le continue anvassion da part djë slav, dj' àrabo, dij vichingh e dj'ùngar.
* La *bassa età ëd mes* ch'a dura dal sécol ch'a fa XI fin-a al sécol ch'a fa XV e ch'a vëdd n'arnassensa dla vita ant le sità, n'atività comersial sempre pì fòrta ëdcò për ël bon goern dle sgnorìe, la costrussion ëd cese, lë s-ciòde dle banche.

Dlongh apress ch'a-i dròca l'Imperi Roman d'Ossident, le popolassion dël nòrd e dl'est dl'Euròpa a taco a fesse guèra an tra ëd lor, për rivé a na arcostrussion, dzortut local, dl'organisassion aministrativa, militar, econòmica e giurìdica.
A l'é ëdcò a disse che dël 476 a-i é gnente ch'a-i suced. Ël cambiament a l'era gia rivà con l'imperator Teodòsio, cand ël cristianésim a dventa religion ëd lë stat (380 dGC).  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Fonz

Ij **fonz** (dal latin *fungus*) a son organism eucariòtich ch'a aparten-o al regn dij Fungi. A son diferent da le piante e da j'animaj, e a l'han un ròl essensial ant j'ecosistema për decompon-e la materia orgànica.

## Descrission sientìfica

Ij fonz a son formà da na rej ëd filament ciamà **miceli**, che as dëstend ant ël teren o ant ël substrà. La part visìbil, ciamà carpòfor (o "capel"), a l'é la strutura ch'a produv le spore për la riprodussion. A esisto ëd fonz comestìbij, velenos, e coj ch'a vivo an simbiosi con le rèis dle piante (micorise).

## Etimologìa

Ël termo piemontèis fonz a ven diretament dal latin *fungus*, mantnù ant la forma piemontèisa. An italian as dis *fungo*.

## Amportansa ant la natura

Ij fonz a son decompositor essensiaj: a trasformo la materia mòrta an sustanse nutriente për ël teren. Minca ann, ant le foreste piemontèise, ij boscaté e j'espert a cheujo dij fonz comestìbij coma ij bolé (Boletus edulis), ij galèt (Cantharellus cibarius), e ij pinareuj (Lactarius deliciosus).

## Fonz ant la tradission piemontèisa

Ant la cusin-a piemontèisa, ij fonz a son ingredient pregià. As deuvro ant ij risòt, le supe, e le conserve sot'euli. La cheujìa dij fonz a l'é n'atività tradissional, con regulassion rìgide për evité ëd danegié j'ambient.
Ant la cultura popolar, cheich fonz a l'han ëd nòm caraterìstich:

* *Cravin* (Amanita muscaria): velenos, con ël capel ross e ij pont bianch.
* Lansèt (Hygrophorus marzuolus): comestìbil, cojù a la fin dl'invern.

## Fonz velenos

Ël Piemont a l'ha ëdcò dij fonz pericolos, coma l'Angel ëd la mòrt (Amanita phalloides), responsàbil ëd la pì part dj'avelenament mortaj. A l'é fondamental nen cheuje fonz sensa esperiensa.

## Festival e manifestassion

An vàire pais piemontèis as organizo Fere dij Fonz d'otonn, com ël "Fungo d'Òr" a Alba o la "Mostra dij Fonz" ant la Val Susa. Coste ocasion a buto an evidensa l'amportansa econòmica e cultural ëd cost organism.

## Nòta stòrica

Ant ël Medioev, ij fonz a j'ero ciamà "nissù dël diav" për via ëd soe caraterìstiche misteriose. La siensa moderna a l'ha dëscoatà sò ròl ant la salute dij bòsch.

## Da savèj

* A l'é nen na pianta! Ij fonz a l'han un regn separà.
* A respiro ossìgen coma j'animaj.
* A fan parte dle lìcher (lichen), an simbiosi con le alghe.

## Esempi ‘d fonz an Piemont

* Bolè (Boletus): arconossù për sò savor.
* Pongòla (Morchella): raira e stimà.
* Cucumela (Macrolepiota procera): grand e delicà.

## Arferiment

* *Carlo Montanari, Flora e fauna dël Piemont, Turin, 2010.*
# Tomà d'Aquin

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| San Tomà d'Aquin
**San Tomà d'Aquin**, nassù dël 1225, mòrt ai 7 ëd mars dël 1274, a l'é stàit un fra catòlich italian ëd l'ordin dij Domenican. A l'ha studià filosofìa e teologìa.
Soe euvre pi avosà a son la *Summa Theologica* e la *Summa Contra Gentiles*. Tomà d'Aquin a l'é un dij 33 *Dotor ëd la Gesia*. A-i é tante scòle antitolà a chiel, com l'*Academia pontificia ëd San Tomà d'Aquin* e la *Pontificia Università ëd San Tomà d'Aquin*.
Tomà d'Aquin a l'é ëdcò conossù për sò ansegnament che a-i son dle *lej naturaj* che a peulo esse capìe con la rason da j'uman. Tomà a l'avìa na vista otimìstica dla natura uman-a, an chërdend che a l'era pròpi ëd la natura uman-a fé ël bin e pa ël mal. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Età dla Lus

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**Età dla Lus** o ëdcò **Iluminism** a l'é stèit un moviment cultural, sossial, politich e filosofich desvelupàsse an Euròpa dël secol ch'a fa XVIII. A nass an Anghiltèra ma a l'ha avù so massim desvelup an Fransa, per rivè apress an tuta Euròpa e ëdcò an América. Con ël termin "Iluminism" a s'parla ëd 'na qualsëssìa forma ëd pensè che a voeul fè lus ant la ment dl'òm, "sombr" për l'ignoransa, an dovrand la crìtica, la rason e la siensa.
La cuvertin-a dl’*Encyclopédie* ed Diderot e ed d’Alembert. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |