Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hangul

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Com che ij *jamo* as combin-o an sìlabe
L' **hangul** o **chosongul** a l'é l'alfabet ëd la lenga corean.
L'hangul a l'é stàit ideà da djë siensià dzor inissiativa dël re Sejong ël Grand ant ël sécol ch'a fà XIV e a l'era andàit al pòst dël sistem dë scritura cinèis, basà dzor j'hanja, dovrà da j'élite dël paìs fin a col moment. La ricorensa a l'é festegià ant ël Di dl'Hangul, ai 9 d'otober.
Al contrari dël sistem dë scritura cinèis, a l'é n'alfabet fonétich, anté minca caràter a rapresenta na sìlaba e a l'é la composission dij doi o tre caràter elementar ch'a la compon-o; a mincadun dij son elementar a corispond un sìmbol, për esempi (ch'as vëdda an figura):
* ㅎ (h aspirà) ㅏ (a) ㄴ (n) as combin-o an 한 (han)
* ㄱ (g) ㅡ (u curta, andistinta) ㄹ (r, l) as combin-o an 글 (gul)

Na sìlaba as compon ëd 2 o 3 sìmboj dit *jamo*. Tra ij *jamo* a-i son 14 consonant e 10 vocaj. La forma moderna dl'hangul a deriva da n'operassion ëd semplificassion; storicament, l'alfabet corean a comprendìa vàire àutr sìmboj ancheuj abandonà.
La lenga corean-a a l'é scrivùa scasi completamente con l'hangul, combin che sirca na milen-a ëd caràter cinèis (*hanja*) a sia anco' an usagi - da ràir - ant la Corea dël Sud. L'hangul a së scriv da snista a drita, con le righe butà da l'àut an bass. La veja scritura, con ij caràter butà da l'àut an bass e le righe da drita a snista, a l'é anco' dovrà an cas particolar. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Seoul

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  **Seoul**  |
| --- |
|        |
| Stat: |  Coréa dël Sud |
| Coordinà: | Latitùdin: 37° 33′ 0′′ N Longitùdin: 126° 59′ 0′′ E  |
| Autëssa: | 38 m s.l.m. |
| Surfassa: | 605,52 km² |
| Abitant: | 10.117.909 (2014) |
| Comun dj'anviron: | Gyeonggi, Incheon |
| CAP: | 01000–01200 |
| Prefiss tel.: | 02 |
|  |
| **Sit istitussional** |

*Sungnyemun*, la pi veja pòrta ëd Seoul (1395)
**Seoul** a l’é la capital dla Coréa dël Sud.
A l’é ëdcò la prima sità dël paìs, con pi che 10 milion d'abitant (2005).
Aministrassion
Seoul a l'a niun sìndich: a l'é aministrà dal govern dla Corea.
Sità gemelà
Palass *Gyeongbukgung*: la stansia dël tròno
Seoul a l'é gemelà con:

|  |  |
| --- | --- |
| * Taipei, Taiwan
* Ankara, Turchìa
* Guam, Terrìtori dij Stat Unì d'América
* Honolulu, Stat Unì d'América
* San Francisco, Stat Unì d'América
* São Paulo, Brasil
* Bogotà, Colombia
* Giacarta, Indonesia
* Tokyo, Giapòn
* Mosca, Russia
* Paris, Fransa
 | * Sydney, Australia
* Pechin, Cin-a
* Ulaanbaatar, Mongòlia
* Hanoi, Vietnam
* Varsavia, Polònia
* Ël Càiro, Egit
* Roma, Italia
* Astana, Kazakistan
* Atene, Grecia
* Bangkok, Thailandia
* Washington, Stat Unì d'América
 |

Anliure esterne
Altri progetti* Wikimedia Commons

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Seoul**
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lenga aymara sentral

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Pais an dova a l'é parlà
La **lenga aymara sentral** o **Aymara sentral** a fa part ëd le lenghe aymaran e a l'é parlà dzortut an Bolivia.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Aymara sentral** a peul esse:
* lenghe aymaran
	+ **lenga aymara sentral**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ayr**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Lùn-es

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **lùn-es** a l'é ël di dla sman-a ch'a ven antra la dumìnica e ël màrtes.
A l'é considerà ël prim di dla sman-a ant ësquasi tuti ij pais europengh, mentre che ant jë Stat Unì, ant ël Regn Unì, an Portugal, an Brasil a për la Cesa catòlica a l'é lë scond.
Etimologìa dël nòm
Sò nòm piemontèis a ven dal latin *lunae dies*, visadì "ël di dla lun-a". La denominassion a la vnisìa da 'nt ël sistema orari egissian. A l'era stàita amportà dai legionari roman ch'a l'avìo fàit servissi an Egit fin dij temp d'August, e peui a l'era vnùita ufissial dël 321 dGC, con l'arforma dël calendari roman fàita da Costantin. La tradission dle lenghe germàniche a lo buta 'cò chila an relassion a la lun-a, coma *Monday* (da *Moon Day* -> dì dla lun-a), coma dël rest ant le denomissassion indian-e, birman-e e tibetan-e. Ant le lenghe slave l'arferiment al calendari pagan a l'é drocà, e sò nòm a l'é squasi sempe na version dl'espression *col ch'a deurb la sman-a* (*понедельник* an lenga russa).
Lùn-es particolar
Për la religion catòlica, ël lùn-es dòp la Pasqua a l'é dit "Lùn-es ëd l'Angel" ò, con espression popolar, "Pasquëtta", e a l'é festiv.
Sust idiomàtich
L'espression idiomàtica *fé 'l lùn-es* a l'é dovrasse fin-a almanch a la mità dël sécol ch'a fa XX për dì dla gent che as butava an maladìa ël lùn-es ëd matin, dzortut për smaltì la cioca dla dumìnica. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Màrtes

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Màrtes grass
Ël **màrtes** a l'é ël di dla sman-a ch'a ven antra ël lùn-es e ël merco.
A l'é considerà lë scond di dla sman-a ant ësquasi tuti ij pais europengh (conform a la norma ISO 8601), mentre che ant jë Stat Unì, ant ël Regn Unì, an Portugal, an Brasil a për la Cesa catòlica a l'é ël ters.
Etimologìa dël nòm
Sò nòm piemontèis a ven dal latin *(dies) Martis*, visadì "(ël di) ëd Mart", dé roman dla guèra, dël tron e dla pieuva, dla natura e dla fertilità.
Ant le lenghe germàniche (*Tuesday* an anglèis, *Dienstag* an tedesch, *dinsdag* an olandèis) a l'é dedicà a *Tyr* (o Tîwaz), dio dla guèra equivalent a Mart.
Màrtes particolar
Conforma la tradission, a pija ël nòm ëd **Màrtes grass** l'ùltim di dë Carlevé, dnans ch'a ancamin-a la Quarésima catòlica.
**Màrtes neir** (o **Màrtes 13**) : a l'é considerà un di 'd maladìa ant le culture ispàniche e greche. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Ora

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| N'ora
L'**ora** (sìmbol: **h** ) a l'é n'unità dë mzura dël temp basà an sla durà dël di. A l'é dovrà an astronomìa ëdcò për mzuré j'àngoj. L'ora a l'é part dël sistema sessagesimal babilonèis. A l'é nen n'unità dël Sistema Antërnassional (SI), ma a l'é acetà për l'usagi con ël SI.
Definission
1 ora a val 60 minute, visadì 3600 second :
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Un di a l'é formà da 24 ore.
La definission moderna a l'é basà an sj'arlògi atòmich e a peul esse agiornà (për manten-e UTC sincronisà).
Stòria
Ant l'Età antica, ij Babilonèis a l'han anandià la division dël di an 24 ore, basà an sël nùmer 60. Për ij Grech antich, la durà dl'ora a variava con la stagion ('**ora stagional'**). J'Egissi a l'avìo 'dcò dividù 'l temp con arlògi d'eva.
Anliure
* Temp
* Second
* Arlògi
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Second

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Na péndola ch'a mzura ij second
Ël **second** a l'é l'unità dë mzura dël temp ant ël sistema antërnassional.
Sò sìmbol a l'é *s*.
A l'é stàit definì dël 1967 da la Conferensa general dij pèis e dle mzure tanme la durà ëd 9.192.631,77 perìod ëd la radiassion corëspondenta a la transission antra ij doi livej iperfin ëd la stat fondamental ëd l'àtom ëd cesio 133.
Mùltipl
Mùltipl dël second a son
* la minuta dont ël sìmbol a l'é min, ch'a val 60 second
* l'ora, dont ël sìmbol a l'é *h*, ch'a val 60 minute, visadì 3600 second
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Minuta

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **minuta** a l'é n'unità dë mzura dël temp.
Për definission a val 60 second. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Mèis

Un **mèis** a l'é na partission dël calendari ch'a corispond a na division dël temp basà an sl'ann solar o lunar. A l'é dovrà për organisé j'atività uman-e, le stagion, e le festività. La paròla a ven dal latin *mensis*, ch'a veul dì «lun-a», arferendse al cicl lunar.

## Definission astronòmica

Mèis lunar: Anviron 29,5 di, basà sla durà d'un cicl complèt dle fase dla lun-a.

Mèis solar: Part ëd l'ann solar, ch'a dura anviron 30,44 di.

Mèis calendarial: Definì dai calendari (es. Gregorian) con un nùmer fiss ëd di, da 28 a 31.

## Mèis ant ël calendari gregorian

Ël calendari gregorian, dovrà an Piemont e an vàire pais, a l'ha 12 mèis con durà variàbil:

Gené (31 di)

Fërvé (28 o 29 di)

Mars (31 di)

Avril (30 di)

Magg (31 di)

Giugn (30 di)

Luj (31 di)

Ost (31 di)

Stèmber (30 di)

Otóber (31 di)

Novèmber (30 di)

Dzèmber (31 di)

Ij nòm dij mèis a ven-o dal latin e a arfleto la stòria roman-a (es. Luj da Giulio César, Ost da l'imperator August).

## Mèis ant j'àutri calendari

Calendari islàmich: 12 mèis lunari (29 o 30 di), sensa coression con l'ann solar.

Calendari ebràich: Lunisolar, con mèis ëd 29 o 30 di e agn bisest për mantnì l'aliniament.

Calendari cinèis: Mèis lunar con nòm basà ans le costelassion e feste tradissionaj.

## Usagi ant la cultura piemontèisa

Ij mèis a guido le tradission agrarie e festività locaj:

Gené: Epifanìa (6 ëd Gené) con la Befana.

Fërvé/Mars: Carlevé (Carnaval) con feste com la «Bataja dle Arance» a Ivreja.

Avril: Fèra ëd San Giòrs (23 d'Avril), patron ëd j'armeje.

Stèmber/Otóber: Vëndëmmia (cujìa dl'uva) ant le region vinìcole.

Dzèmber: Preparassion dël Nadal con ël «Paneton» e marcà dle feste.

## Stòria e evolussion

Ant l'antica Roma, ël calendari a l'avìa 10 mèis (da Mars a Dzèmber). IJ mèis ëd Gené e Fërvé a son ëstàit giontà dël re Numa Pompili. La riforma giulian-a (46 a.C.) a l'ha stabilisà la durà dij mèis com a l'é ancheuj, peui rangià dal calendari gregorian dël 1582.

## Curiosità

Fërvé: L'ùnich mèis con 28 di (29 minca 4 agn).

Stèmber, Otóber, Novèmber, Dzèmber: A j'ero originariament ij 7m, 8m, 9m, e 10m mèis (da septem, octo, novem, decem an latin).

An Piemontèis, le fras popolar a colego ij mèis a la vita cotidian-a:

«Mars citrin, temp bel e temp fin» (Mars variàbil).

«Ost càud, fruta e pom da tute le part».

## Mèis e società

Ij mèis a son fondamentaj për l'organisassion dël travaj, dla scòla, e dle feste. An Piemont, a son ëdcò n'ocasion për arnové le tradission, com ij mërcà ëd Natal a Dzèmber o le sagre d'istà.
# Sol

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| El Sol. Sìmbol: ☉.
Ël **Sol** a l'é l'àster pì lusent e pì important ch'a-i sia ant ël cel. Soa energìa a përmet la vita an sla la Tèra përchè a-j da lus e calor.
A l'é na stèila ëd media dimension, combin che a nojàutri a në smija tant pì gròss che j'àutre stèile: mach përchè a l'é tant pì davzin. Costa vzinansa (mach 150 milion ëd km) an përmet dë s-ciairé soa forma rotonda mentre che j'àutre stèile i jë s-ciairoma mach coma ëd cit pontin ant ël cel.
La Tèra a l'é davzin-a parèj al Sol, përchè a l'é gropà a chiel da soa fòrsa ëd gravità. Andrinta a sò camp gravitassional, ansema a la Tèra a-i é d'àutre ròbe: pianeta, satélit, pianeta nan, asteròid, comëtte e póer. Tuti sti afé, ansema al Sol, a constituisso col ch'a ven ciamà sistema solar.
Ël Sol a l'ha un diàmeter ch'a l'é d'1.390.000 km e na massa ch'a l'é pì che 300 mila vòlte la massa ëd la Tèra. Con lòn a fa ël 99,9 % ëd tuta la massa dël sistema solar. A l'é classificà coma na stèila nana giàuna ëd la sequensa prinsipal, con classa spetral G2 V.
A l'é animà d'un moviment ëd rotassion dantorn a n'ass ëscasi perpendicolar a l'eclìtica, ant l'istess sens che ij pianeta a torno dantorn a chiel, ma l'andi angolar a l'é diferent ai vàire paralej.

L'energìa dël Sol a ven da le reassion nuclear che as dësvlupo an sò interior. A l'é na bala ëd feu, andova che l'idrògen a brusa e a dventa elio. Soa composission chìmica a l'é: 73% idrògen e 25% elio. Sòn a veul dì che a peul brusé ancora quàich miliard d'agn prima ëd meuire.
La temperadura al sènter a l'é ëd 15 milion ëd gré.
Cola a la surfassa osservàbil, ëd 5500°.
J'esplorassion
Le sonde *Pioneer* da 5 a 9, lansà a parte dal 1959, a son ëstàite le prime a studié ël sol.
D'àutre a-i son ëvnuje apress, coma la *Solar Maximum Mission*, lansà dël 1980. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Calendari

Un **calendari** a l'é un sistema për organisé ij di, le sman-e, ij mèis e j'agn an basandse an sël moviment dij còrp celest, com ël sol e la lun-a. A l'é dovrà për stabilì d'event stòrich, festività, e pianificassion d'atività sossiaj, religiose e econòmiche.

## Stòria

Ij prim calendari a son ëstàit creà da d'antiche sivilisassion për marcé le stagion e organisé l'agricoltura. J'egissian a l'han dovrà un calendari solar ëd 365 di, antramentre che ij Babilonèis a l'han dësvlupà un calendari lunar.

Ant l'antica Roma, ël calendari roman a l'era basà an sl'ann lunar, ma a l'é stàit modifià da Giulio César dël 46 a.C. për creé ël calendari giulian, un sistema solar con n'ann ëd 365 di e n'ann bisest minca 4 agn. Dël 1582, ël Papa Gregòri XIII a l'ha riformà ël calendari giulian për corege l'aretrà ëd 10 di, dand vita al calendari gregorian, col dovrà al di d'ancheuj an vàire pais, comprèis ël Piemont.

## Sòrt ëd calendari

* Calendari solar: Basà an sl'ann solar (365 di). Esempi: Gregorian, Julian.
* Calendari lunar: Basà an sl'ann lunar (355 di). Esempi: Calendari islàmich.
* Calendari lunisolar: Combinassion ëd sol e lun-a. Esempi: Ebràich, Cinèis.

## Calendari gregorian

Adotà dël 1582 an Italia, a l'ha 12 mèis:

1. Gené
2. Fërvé
3. Mars
4. Avril
5. Magg
6. Giugn
7. Luj
8. Ost
9. Stèmber
10. Otóber
11. Novèmber
12. Dzèmber

Minca mèis a l'ha 30 o 31 di, gavà Fërvé (28 o 29 di). J'agn bisest (con Fërvé ëd 29 di) a son coj divisìbij për 4, ma nen për 100, gavà s'a son divisìbij për 400.

## Àutri calendari

* Islamich: Basà sla lun-a, con 12 mèis ëd 29 o 30 di.
* Ebràich: Lunisolar, con agn bisest për mantnì l'aliniament con le stagion.
* Cinèis: Combin-a element solar e lunar, con agn identificà da n'animal (Zodìach cinèis).

## Usagi ant la società

Ël calendari gregorian a l'é dovrà an manera ufissial an vàire pais, ma d'àutri sistema a vivo ancora për festività religiose o tradission locaj. An Piemont, për esempi, a l'é comun ancrosié ël calendari gregorian con feste locaj com ël Carlevé ëd Ivrea o la Fèra ëd San Giòrs an Val d'Osta.

## Festività piemontèise

* Epifanìa (6 ëd Gené): La Befana a porta regaj ai cit.
* Festa dij Travajador (1 ëd Magg): Festa nassional.
* Sant'Ëstasi (15 d'Ost): Festa patronal an vàire comun.
* Nadal (25 ëd Dzèmber): Selebrà con tradission famijar e religiose.

Ij calendari a resto në strument essensial për l'organisassion dla vita quotidian-a e cultural, arfletend l'armonìa antra natura e sivilisassion.