Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ìsole Canarie

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
J' **Ìsole Canarie** (*Canarias* an ëspagneul) a son n'arsipélagh ch'as treuva ant l'Océan Atlàntich, dontré senten-e 'd chilòmeter a òvest ëd la còsta dël Maròch.
Politicament a constituisso un-a dle 17 Comunità autònome ch'a formo ël Regn dë Spagna.
A l'han na surfassa ëd 7.447 km2 e a conto anviron 2.025.000 abitant.
La Comunità a l'ha doe capitaj: Santa Cruz de Tenerife e Las Palmas de Gran Canaria.
Geografìa

Le 7 ìsole pì grande a son:
* Tenerife
* Fuerteventura
* Gran Canaria
* Lanzatote
* La Palma
* La Gomera
* El Hierro

Lenga
Ël drapò dla Comunità Autònoma dle Canarie
La lenga ofissial a l'é lë spagneul, dont ant j'ìsole as parla na varietà motobin smijanta a cola 'd Cuba.
Anliure esterne
* Sit istitussional
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Àlcol

J'**àlcoj** a son na class ëd compost orgànich caraterisà da la presensa d'un o pi grup idrossìlich (-OH) lià a n'àtom ëd carbòni saturà (sp³). A son ëd fonsion important ant la chìmica orgànica e a l'han d'aplicassion vàire, da l'industria a la vita quotidian-a. Ël pì conossù a l'é l'àlcol etìlich (C₂H₅OH), present ant le bevande alcòliche.

## Strutura e classificassion

La fòrmula general ëd j'àlcoj a l'é R-OH, anté che R a peul esse un grup alchil (caden-a saturà) o aril (*aneling aromatic*). As classìfico an base al nùmer ëd grup OH e a la posission dël carbòni ch'a pòrta l'idròssil:

* Primari: L'OH a l'é lià a un carbòni primari (es. etanòl, CH₃CH₂OH).
* Secondari: L'OH a l'é lià a un carbòni secondari (es. isopropanòl, (CH₃)₂CHOH).
* Ternari: L'OH a l'é lià a un carbòni ternari (es. terz-butanòl, (CH₃)₃COH).

J'àlcoj polìdrich (es. glicòl, glicerin-a) a conten-o doi o pi grup OH.

## Propietà fìsiche

* Pont d'ebolission: Àut për colpa dij ligam d'idrògen tra le molécole (es. etanòl: 78°C).
* Solubilità: J'àlcoj curt a son solùbij an eva, coj longh a son pì lipofìlich.
* Odor: Variàbil, da neutr (metanòl) a piasèivol (etanòl).

## Propietà chìmiche

J'àlcoj a partìssipo a vàire reassion:

Ossidassion:

* Primari → Aldeid (e peui àcid carbossìlich).
* Secondari → Cheton.
* Ternari → Pa ossidà ëd sòlit.

Esterificassion: Con j'àcid carbossìlich a formo èster (es. acetat d'etil).

Disidratassion: Pèrdita d'eva për formé alchen (es. etilen da l'etanòl).

Reassion con metall reativ: Formassion d'alcolà (es. Na + etanòl → etòssid ëd sòdi + H₂).

## Aplicassion

* Medzin-a: Disinfetant (isopropanòl), solvent për meisin-e.
* Alimentar: Etanòl ant le bevande e conservant.
* Industria: Metanòl për sìntesi ëd formaldeid, etilen glicòl ant l'antigel.
* Energetich: Combustìbil (etanòl mes-cià con benzin-a).

## Amportansa ant la biochìmica

Ant j'organism vivent, j'àlcoj a partìssipo a process metabolich:

* Ël gliceròl a l'é component dij lìpid.
* L'etanòl a l'é prodovù da fermentassion dij sùcher.
* J'àlcoj a son precursor për vitamin-e e ormon.

## Sicurëssa

* Tossicità: Ël metanòl (CH₃OH) a l'é velenos e a peul causé la mòrt.
* Etanòl: L'abus a men-a a dëpendensa e dann al fìdich.
* Manipolassion: Da dovresse con ventilassion për evité vapor infiamàbij.

## Stòria

L'usagi d'etanòl ant le bevande a armonta a l'Antichità (vin, bira).

Ant ël Médi Ev, j'àlcoj a j'ero dovrà tanme medzin-e o solvent.

Ant ël sécol XIX, la sìntesi chìmica a l'ha portà a la produssion ëd massa d'àlcoj sintétich.

J'àlcoj a son un esempi ciav ëd coma la chìmica orgànica a l'ha n'amportansa central ant la tecnologìa e la società. Soa versatilità a-j rend indispensàbij ant la vita quotidian-a.