Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mickey Mouse

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Mickey Mouse** a l'é un personagi dij carton creà da Walt Disney dël 18 novèmber 1928. A aparten-e a la The Walt Disney Company. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Maròch

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Maròch** (*المغرب* an àrabo) a l'é un pais dl'Àfrica setentrional.
A confin-a con Algerìa, Repùblica Saharawi e j'"exclave" ëspagneule ëd Ceuta e Melilla. A l'é bagnà dal Mar Mediterani e da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Rabat.
A l'ha na surfassa ëd 446.550 km² e a conta anviron 34 milion d'abitant.
Anté ch'as treuva

Stòria moderna
Ël Maròch a l'é stàit un protetorà dla Fransa e dla Spagna dal 1912 al 1956, quand ch'a l'ha otnù l'indipendensa.
Organisassion polìtica
Ël Maròch (nòm ofissial: **المملكة المغربية**) a l'é na monarchìa.
Ël re a l'é Mohammed VI (محمد السادس, ⵎⵓⵃⵎⵎⴷ ⵡⵉⵙⵙ ⵚⴹⵉⵚ) (dal 1999).
Ël prim ministr a l'é Aziz Akhannouch (عزيز أخنوش, ⵄⴰⵣⵉⵣ ⴰⵅⵏⵓⵛ) (dal 2021). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Inteligensa Artifissial

L'**Inteligensa Artifissial** (IA) a l'é l'abilità ëd na màchina o d'un sistema informàtich dë smijé a l'inteligensa uman-a, an automatisand rasonament, amparament, decision e risolussion ëd problema. Costa tecnologìa a l'é dovrà an vàire camp, da la robòtica a la medzina, e a l'é motobin an evolussion.

## Stòria dl'IA

* Ann 1950: Alan Turing a propon ël Test ëd Turing për valuté l'inteligensa dle màchine.
* Ann 1956: La conferensa ëd Dartmouth a marca la nàssita ufissial dl'IA coma dissiplin-a sientìfica.
* Ann 1997: Ël supercomputer Deep Blue ëd IBM a bat ël campion dë scach Garry Kasparov.
* Ans 2020s: L'IA generativa (esempi: ChatGPT, DALL-E) a rivolussion-a la creatività e l'anterassion con j'uman.

## Tipo d'IA

* IA debòl (o strèita): A eseguiss travajospecìfich (esempi: assistent virtual, sistema ëd racamandassion).
* IA fòrta (o general): A émula l'inteligensa uman-a an manera completa, ma a l'é ancora teòrica.
* Amparament automàtich (Machine Learning): Algoritm ch'a miliora soe prestassion con l'esperiensa.
* Amparament përfond (Deep Learning): Utilisa rej neural artifissiaj për imité ël servel uman.

## Aplicassion prinsipaj

* Medzin-a: Diàgnos precise, anàlisi d'imagin radiogràfiche.
* Veicoj autònom: Sistem ch'a guido sensa antervent uman.
* Finansa: Prevision ëd marcà, gestion dl'arzigh.
* Lenghe naturaj: Chatbot, tradutor automàtich.
* Industria: Otimisassion ëd produssion e manteniment preditiv.

## Considerassion étiche

* Privassìa: Racòlta ëd dat sensa consens.
* Pregiudissi: Algoritm ch'a arprodov ëd discriminassion sociaj.
* Sicurëssa: Arzigh ëd dovré l'IA për arm o atach sibernétich.
* Travaj: Sostitussion d'atività uman-e con màchine.

## Component tècnich

* Algoritm: Régole e procedure matemàtiche për processé j'anformassion.
* Rej neuraj: Struture inspirà al servel uman për amparé pattern.
* Big Data: Colession enorm ëd dat për alimenté j'IA.
* Hardware specialisà: Processor gràfich (GPU) e chip për l'IA.

## Sfide e Lìmit

* Dipendent da dat: ël funsionament a dipend da la qualità dij dat d'antrenament.
* Mancansa ëd transparensa: Manera ëd decision pa sempe ciàir (“scatola nèira”).
* Consum energétich: Senter ëd dat ch'a ciamo motobin d'energìa.
* Responsabilità: Chi a l'é responsàbil për j'eror ëd n'IA?

## Avnì dl'IA

* Singolarità tecnològica: Ipòtesi che l'IA a supera l'inteligensa uman-a.
* Colaborassion òm-màchina: Strument ëd potensiament dle capacità uman-e.
* Regolamentassion: Lèj global për gestì j'arzigh e garantì n'usage étich.

## Amportansa ant la società

L'IA a l'ha ël potensial ëd riduve ij cost, aumenté l'eficiensa, e arzòlve problem compless. Contut, a deuv esse dësvlupà con atension a j'implicassion moraj e sossiaj, për evité conseguense negative com l'aument dle disuguajanse o ël contròl abusiv.

## Conclusion

L'Inteligensa Artifissial a l'é na fòrsa ch'a sta trasformand la società moderna. Antramentre ch'a promëtt ëd porté benefissi enorm, a deuv esse gestìa con responsabilità e vision ëd longh termo. La cooperassion antra siensià, polìtich, e società sivil a l'é essensial për dësbloché sò potensial positiv.
# Lenga sòmala

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga sòmala** o **somàlich** a fa part dle lenghe cussìtiche e a l'é parlà specialment an Somalia.

Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **somàlich** a peul esse:

* lenghe afro-asiàtiche
	+ lenghe cussìtiche
		- lenghe cussìtiche orientaj
			* lenghe dla Somalia
				+ **lenga sòmala**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **SO Còdes ISO 639-2: **SOM**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Comunità djë Stat Andipëndent

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Comunità djë Stat Indipendent
La **Comunità djë Stat Indipendent «CSI»** (an russi Содружество Независимых Государств «СНГ» - Sodružestvo Nezavisimych Gosudarstv) a l'era na confederassion compòsta da óndes dle *repùbliche soviétiche* dl'ex Union Soviética. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Sudàfrica

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Sudàfrica**, ò **Repùblica Sudafrican-a**, a l'é un pais dl'Àfrica meridional.
A confin-a con Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mosambich, Eswatini e Lesotho e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich e da l'Océan Indian.
A l'ha tre capitaj: Pretoria, Bloemfontein e Sità dël Cap.
A l'ha na surfassa d'1.221.037 km² e a conta anviron 48 milion d'abitant.
Anté ch'as treuva

Stòria moderna
Nelson Mandela
Dël secol ch'a fa XVII a son rivà an Sudàfrica vàire colon olandèis, ij *Boero*. Dël secol ch'a fa XIX a son rivà ëdcò j'Anglèis, ch'a l'han tacà a ocupé la part pì meridional dël pais.
Dël 1880-1881 e 1899-1902 a-i son ëstaje doe guère antra j'Anglèis e ij Boero, e a la fin j'Anglèis a l'han ocupà tut ël pais.
Dël 1910 a l'é stàita fondà l' *Union Sudafrican-a*, ch'a l'era un dominion dël Regn Unì.
Dël 1948 ël *Partì Nassional* (*National Party*) a l'ha vagnà j'elession e a l'ha tacà a fé 'd laj viaman pì rassiste (Apartheid).
Ël Sudàfrica a l'é proclamase repùblica dël 1961 e a l'é surtì dal Commonwealth.
Le Nassion Unìe a l'han votà dle sansion econòmiche contra ël govern rassista, ma coste a son ëstàite pa vàire rispetà.
Dòp na longa lòta, guidà da Nelson Mandela, dël 1994 ël Sudàfrica a l'é dventà un pais democràtich.
Conomìa
A l'é 'l pais pì dësvlupà dl'Àfrica.
La moneda a l'é ël rand.
Lenghe e nòm
Ël Sudàfrica a l'ha 11 lenghe ofissiaj e 11 nòm ofissiaj:
* Afrikaans: **Republiek van Suid-Afrika Anglèis: **Republic of South Africa Ndebele: **IRiphabliki yeSewula Afrika Xhosa: **IRiphabliki yaseMzantsi Afrika Zulu: **IRiphabliki yaseNingizimu Afrika Sotho setentrional: **Rephaboliki ya Afrika-Borwa Sotho meridional: **Rephaboliki ya Afrika Borwa Tswana: **Rephaboliki ya Aforika Borwa Swati: **IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika Venda: **Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe Tsonga: **Riphabliki ra Afrika Dzonga**

Organisassion polìtica
Ël Sudàfrica a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Cyril Ramaphosa (dal 2018). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |