Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Long Beach (Califòrnia)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Long Beach** a l'é na sità djë Stat Unì d'América an le Stat dla Califòrnia.
A l'ha 462.257 abitant (2010) e a resta an sël Ocean Atlàntich. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# 1982

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Eveniment an Piemont
Eveniment an Euròpa
Eveniment ant ël mond
Nàssite
* **25 ëd gené**: Noemi.

Mòrt
* **18 ëd gené**: Huang Xianfan.
* **21 ëd gené**: Elvio Bianchero.
* **24 ëd gené**: Karol Borsuk.
* **30 d'avril**: Pio La Torre.
* **19 ëd giugn**: Giovanni Bono.
* **3 dë stèmber**: Carlo Alberto Dalla Chiesa.
* **7 d'otóber**: Giusep Robino.
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# James Franck

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Fìsich.
James Franck (1925)
**James Franck** a l'era nà dël 1882 a Amborgh.
A l'é stàit diretor ëd l'Anstitù fìsich ëd l'Università ëd Göttingen e professor ëd fìsica chìmica a l'Università ëd Chicago.
Dël 1925 a l'ha partagià con Gustav Hertz ël premi Nobel dla fìsica për soa dëscuverta dla laj ch'a goerna ël truch antra n'eletron e n'àtom.
A l'é mòrt dël 1964. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Gran Brëtagna

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| La Gran Brëtagna dal satélit
La **Gran Brëtagna** a l'é la prima, për grandëssa, dj'ìsole britàniche.
A l'ha na surfassa ëd 229.885 km² e a conta apopré 60,8 milion d'abitant.
Geografìa
La Gran Brëtagna as treuva ant l'Euròpa nòrd-ossidental, ant l'Océan Atlàntich setentrional.
A l'é delimità a ovest da Canal ëd San Giòrs, Mar d'Irlanda, Canal dël Nòrd e Océan Atlàntich, a nòrd e a est dal Mar dël Nòrd e a sud dal Canal dla Mania.
Politica
L'ìsola a l'é divisa fra l'Anghiltèra (a sud), ël Gàles (a òvest) e la Scòssia (a nòrd), ch'a fan part dël Regn Unì.
Nòte
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Riscaudament global

Ël **riscaudament global** a l'é n'aument significativ ëd la temperadura media dla Tèra, causà prinsipalment da l'emission ëd gas sèra generà da l'òm. Sti gas (coma CO₂, metan, e òssid ëd nitrògen) a traten-o ël calor solar ant l'atmosfera, an creand l'efet sèra. Da l'inissi dl'era industrial (dal 1850), la Tèra a l'é surscaudasse ëd 1.1°C, con efet dràstich an sl'ambient e la società.

## Cause

Le prinsipaj sorgiss dël riscaudament global a son:

* Combustìbij fòssij: Petròli, carbon, e gas natural dovrà për energìa e traspòrt (70% dle emission).
* Dësblé dij bòsch (deforestassion): Le piante a assorbisso meno CO₂, e la degradassion dël teren a lìbera carboni.
* Agricoltura intensiva: Produssion ëd metan da bestiam e risere, e d'òssid ëd nitrògen da fertilisant.
* Industria: Process ch'a deuvro gas fluorà e a consumo energìa.

## Efet prinsipaj

* Fusion dij giassé: Ant l'Artich, ël giass marin a l'é diminuì dël 40% dal 1979.
* Aument dij livej dij mar: Ëd 20 cm dal 1900, con projession ëd +1m prima dël 2100.
* Event estrem: Pì frequente inondassion, onde ëd calor, uragan, e suitin-a.
* Perdita ëd biodiversità: 1 milion dë specie a arzigo d'estinsion (IPBES, 2019).
* Salute uman-a: Maladìe trasmëttùe da zanzare (es. malaria), stress da calor.

## Prevension e Mitigassion

* Passagi a energìa rinovàbij: Solar, eòlica, e idroelétrica për ridùe le emission.
* Riforestassion: Piante neuve për assorbì CO₂ e protege la biodiversità.
* Eficiensa energética: Edifissi e màchine ch'a consumo meno.

Acòrdi antërnassional:

* Acòrdi ëd Paris (2015): Limité ël surscaudament a +1.5°C.
* Sostitussion dij gas fluorà: Protocòl ëd Montreal.

## Adatament

* Protession contra j'inondassion: Mur ëd conteniment e restàur dle zone ùmide.
* Agricoltura sostenìbil: Coltivassion ch'a resisto a la suitin-a.
* Avis ëd sicurëssa: Sistema d'alert për event estrem.

## Riscaudament Global an Piemont

* Alp: Temperadure an aument ëd 2°C dal 1950; fusion dij giassé (es. ël Giassé dël Miage).
* Agricoltura: Vin ch'a cambio ëd caraterìstiche për via dle stagion pì càude.
* Sità: Turin a registra onde ëd calor pì longhe, con efet ans la salute dj'ansian.

## Event stòrich

* 2003: Onda ëd calor an Euròpa con +70.000 mòrt, an Piemont temperadure ëd 40°C.
* 2019-2020: Incendi an Australia aggravà dal surscaudament.
* 2020: An Piemont, ann pì càud dal 1800.
# Imperi britànich

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ij territori che a l'han fàit part dl'Imperi britànich nël temp
Ël drapò dl'Imperi britànich dal 1837 al 1952
L'**Imperi britànich** a l'é stàit l'imperi pij grand dla stòria.
A l'é nàit con lë possession d'oltramar e ij "trading post" fondà da l'Anghiltèra antrames la fin dël secol ch'a fa XVI e l'inissi dël secol ch'a fa XVIII.
Dël 1920 l'Imperi britànich a goenava anviron 458 milion ëd person-e, ël 20% dla popolassion mondial dël temp e a cuatava pij che 37.124.894 km². |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |