# Namibia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Drapò dla Namibia
Stèmma dla Namibia
La **Namibia** (an anglèis: *Republic of Namibia*; an alman: *Republik Namibia*; an afrikaans: *Republiek van Namibië*) a l'é un pais dl'Àfrica meridional.
A confin-a con Sudàfrica, Botswana, Angòla e Zambia e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Windhoek.
A l'ha na surfassa ëd 824.292 km² e a conta anviron 3 milion d'abitant (2023). A l'é un dij pais pì sech e meno popolà dël mond.
Geografìa
Anté ch'as treuva

Region fìsiche
Ël pais a peul esse dividù an tre region prinsipaj:
1. **Ël Desèrt dël Namib**: na strèita banda costera motobin sëcca, ch'a fà da 100 a 200 km ëd larghëssa. A l'ha le dun-e 'd saba pì àute dël mond (Sossusvlei).
2. **L'Àutopian Central**: andova a-i é la pì part dla popolassion e dl'atività agrìcola.
3. **Ël Desèrt dël Kalahari**: a l'òvest, na vasta arzerva natural con na vegetassion ëd savan-a.
Àutri element amportant:
* **Fium Orange** (sud): confin natural con ël Sudàfrica.
* **Fium Okavango** (nòrd): ch'a seurt ant ël delta dl'Okavango an Botswana.
* **Ël Caprivi Strip**: na strèita banda 'd tera a l'est, ch'a dà a la Namibia l'acess al fium Zambesi e a colega la region a Zambia e Botswana.

Clima
Ël clima a l'é motobin **àrid** e **semidesèrtich**. La costa a l'é frèida e sëcca për via dla corent frèida dël Benguela. Le pieuve a son motobin ràire e iregolar. Le temperadure a peulo esse motobin àute ant l'intern (fin a 40 °C) e frèide ant la neuit.
Flora e fauna
La Namibia a l'é arnomà për soa **biodiversità** e soe **politiche 'd conservassion** avansà. A l'ha 'l 15% 'd soa superfisse destinà a parch nassionaj e arzerve:
* **Etosha National Park**: un-a dle pì gròsse arzerve d'Africa, famosa për la salin-a d'Etosha.
* **Namib-Naukluft National Park**: ch'a comprend ël desèrt dël Namib.
* **Skeleton Coast**: na costa pericolosa ch'a l'ha vëddù 'd naufragi.

La fauna a comprend leon, elefant, rinoceront, girafe, e vàire specie d'antìlop.
Stòria moderna
Le tère sùite dla Namibia a son ëstàite abità a parte daj temp pì vej dla Gent dël Boscon (San), dij Damara e dij Namaqua.
A parte dal sécol ch'a fa XIV a l'é anandiasse n'imigrassion ëd Bantu, aj temp dlë slarghesse dij Bantu.
Sta region a l'é nen ch'a sia stàita motobin esplorà da j'europengh anans dël sécol ch'a fa XIX, quand che la tèra a l'é passà a la Gërmania col nòm d'*Àfrica Tedësca dël Sud-Òvest* (*Deutsch-Südwestafrika*), gavà mach la Baja 'd Walvis, ch'a restava sota contròl britànich.
Colònia alman-a e genocidi
Sota l'aministrassion alman-a (1884–1915), a l'é capitaje 'l **genocidi dj'Herero e Nama** (1904–1908), anté che dle dzèine 'd mila përson-e a son ëstàite massà dal general Lothar von Trota. Costa tragedia a l'é stàita arconossùa 'me 'l prim genocidi dël sécol ch'a fa XX.
Mandà sudafrican e lòta për l'indipendensa
La colònia a l'é stàita ocupà dal Sudàfrica dij temp dla Prima guèra mondial e aministrà an mandà dla Società dle Nassion fin a la fin dla Sconda guèra mondial, quand che a l'é peui anetussla sensa gnun arconossiment antërnassional.
Dël 1966 l'Organisassion Popolar dl'Àfrica dël Sud-Òvest (SWAPO) a l'ha anandià na guerija col but ëd rivé a l'andipendensa, ma a l'é mach dël 1988 che 'l Sud Àfrica a l'ha peui decidù ëd finì soa aministrassion dla Namibia, conforma a 'n pian ëd passificassion dla region prontà da le Nassion Unìe. L'andipendensa a l'é rivà dël **21 ëd mars 1990** e la Baja 'd Walvis a l'é stàita unìa a la Namibia dël 1994.
Organisassion polìtica
La Namibia (nòm ofissial: **Republic of Namibia**) a l'é na repùblica semipresidensial unitaria.
* **President**: cap dë stat e dël goern. Dal 2025: Netumbo Nandi-Ndaitwah (SWAPO).
* **Prim Ministr**: cap dl'esecutiv. Dal 2025: Elijah Ngurare (SWAPO).
* **Parlament**: bicameral – Assemblea Nassionaj (National Assembly, 104 mèmber) e Consèj Nassionaj (National Council, 42 mèmber).

Ël **SWAPO** a l'é 'l partì dominant dal 1990.
Economìa
L'economìa dla Namibia a l'é basà dzortut an sle **materie prime**:
* **Mineraj**: diamant, urani, òr, arsénich, piomb, zinch.
* **Pësca**: sardine, ancioe, mërluss.
* **Agricoltura**: bestiam (bovin e crave), coltivassion limità për la mancansa d'eva.
* **Turism**: natura, safari, aventura.

A l'ha un **PIL pro-capite** relativament àut për la region, ma con **disugualiansa motobin àuta** (un dij coeficient ëd Gini pì elevà dël mond). La disocupassion a l'é àuta, dzortut tra ij giovo.
Demografìa
La popolassion a l'é 'd 2,7 milion (2023). La densità a l'é motobin bassa: 3,2 për km².
* **Grup etnich**:
	+ Ovambo (50%)
	+ Kavango (9%)
	+ Herero (7%)
	+ Damara (7%)
	+ Nama (5%)
	+ Caprivian (4%)
	+ San (3%)
	+ Baster (2%)
	+ Tswana (0,5%)
	+ Bianch (6%, dzortut d'orìgin alman-a, afrikaans, anglèisa e portughèisa).
* **Chërsiment demogràfich**: 1,8% (stimà 2023).

Lenghe
Dapress a l'andipendensa (1990), l'ùnica lenga ofissial a l'é l'anglèis. Anans ëd l'andipendensa a-i ero l'afrikaans e l'alman. Comsëssìa, la prima lenga dël 50% dla popolassion a l'é l'Oshiwambo; la sconda lenga a l'é l'afrikaans. Ël 32% dla popolassion europenga a parla l'alman, dëmentrè che l'anglèis a lo parla mach ël 7%. An total, a-i son **13 lenghe nassionaj** arconossùe (anglèis esclus).
Educassion e salute
* **Alfabetisassion**: 81% (2018).
* **Speransa 'd vita**: 64 agn (2023).
* **Sfide**: àut tass d'HIV/AIDS (apopré 12% dj'adult), mancansa 'd medzin-a ant le zòne ruraj.

Cultura
La coltura namibian-a a l'é na mës-cia 'd tradission african-e e anfluense alman-e e afrikaans.
* **Mùsica**: popolar african, gospel, e 'd band alman-e.
* **Artisanà**: perle 'd veuid, scultor 'd bòsch, tapissarìe.
* **Festività**: Dì dl'Indipendensa (21 mars), Dì dle Cassià (10 dë dzèmber).
* **Spòrt**: fótbal (la selession nassionaj a l'é "Brave Warriors"), rugby, crícket.

Vëdde 'dcò
* Windhoek
* Desert dël Namib
* Etosha National Park
* Genocidi dj'Herero e Nama

Arferiment bibliogràfich
* John T. Friedman (2011). *Imagining the Post-Apartheid State: An Ethnographic Account of Namibia*. Berghahn Books.
* David Soggot (1986). *Namibia: The Violent Heritage*.

Ligam estern
* Govèrn dla Namibia – Sit ofissial
* Namibia Tourism Board
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |