Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mersey (fium)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël fium Mersey a Liverpool
Ël fium **Mersey**, a l'é un fium dël Regn Unì longh 112 Km.
A nass a la confluensa dij fium Goyt e Tame.
Ël fium Mersey a traversa la part meridional dla sità ëd Manchester e la sità ëd Liverpool e as campa ant l'ansen ëd Liverpool.
Ël fium Mersey
Sò bassin idrogràfich a l’é ëd 4.680 km². |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Kurt Vonnegut

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Kurt Vonnegut
Scritor american.
**Kurt Vonnegut** a l'era nassù a Indianapolis j'11 ëd novèmber dël 1922 e a l'é mòrt a New York j'11 d'avril dël 2007.
Durant la sconda guèra mondial a l'avìa combatù ant la bataja dj'Ardën-ne.
Fàit përzoné, a l'é mnà a Dresda, anté ch'a l'é testimòni dl'afros bombardament. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Colònia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Vista dël Ren a Colònia
**Colònia** (*Köln* an alman e *Kölle* an la parlà local) a l’é na sità dla Gërmania.
A l’é la quarta sità alman-a për popolassion, con 1.060.582 abitant (31/12/2015).
Geografìa
Colònia as treuva ant la part ossidental dla Gërmania an lë stàt
(*land*) ëd Nòrd Ren-Westfalia e a l'é bagnà dal fium Ren. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# New York (stat federal)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Posission dlë Stat
Lë stat ëd **Neuva York** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 141.205 km² e na popolassion ëd 19.541.000 abitant.
As treuva ant la macroregion ciamà comunement **Northeast**. A confin-a a nòrd e a òvest con ël Canadà, a sud con la Pennsylvania e col New Jersey, a est col Vermont, col Massachusetts, col Connecticut e con l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Albany (95.658 abitant). La sità 'd Neuva York a l'é la pì popolà dlë stat (8.091.700 abitant). Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Buffalo, Rochester, Yonkers e Syracuse.
Stòria
Lë stat ëd Neuva York a l'é intrà ant l'Union ant ël 1788.
Organisassion polìtica
Ël goernador a l'é Kathy Hochul (dal 2021).

|  |  |
| --- | --- |
| Drapò dlë Stat |  |

Lë stat ëd Neuva York a contribuiss con 31 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Maurice Chevalier

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Maurice Chevalier (1959)
Cantant an lenga fransèisa e ator ëd *"musical"*.
**Maurice Chevalier** a l'era nassù a Paris ël 12 dë stèmber dël 1888 e a l'é mòrt-ie ël 1m ëd gené dël 1972. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Manitòba

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Posission dla Provinsa
Ël **Manitòba** a l'é na provinsa federal dël Cànada. A l'ha na surfassa ëd 647.797 km² e na popolassion d' 1.176.132 abitant.
As treuva ant ël sènter dël Cànada. A confin-a a nòrd col teritòri dël Nunavut, a est con l'Ontario, a sud con jë Stat Unì (stat dël Dakota dël Nòrd dël Minnesòta), a òvest col Saskatchewan.
La capital a l'é Winnipeg (619.544 abitant), ch'a l'é cò la sità pì popolà dla provinsa.

|  |  |
| --- | --- |
| Drapò dla Provinsa |  |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Matsuhito

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Matsuhito
**Matsuhito** a l'era nassu a Kyoto ël 3 ëd november dël 1852 e a l'é mort a Tokyo ël 30 ëd luj dël 1912.
Dël 1869 a l'ha marià l'imperatris Shōken.
A l'é stàit imperator dël Giapon (天皇 *tennō*) dal 1867 fin a soa mort e a l'é stàit ël pare ëd l'imperator Yoshihito.
Apres soa mort a l'ha avù ël nòm **Meiji** (明治天皇 Meiji Tennō).  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Scritor

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Në **scritor** a l'é na përson-a ch'a l'ha scrivù n'euvra literaria. Ëdcò l'autor d'un lìber nen ëd fantasìa a peul esse considerà në scritor. As dis *ëscritor*, an sens largh, chi ch'a scriv o a l'é autor ëd chèica euvra scrivùa o stampà; an sens ës-ciass, la paròla a designa un professionista dl'art literaria.
Se as consìdera la paròla an sò sust ës-ciass, nen tuti coj ch'a deuvro la paròla scrita a son djë scritor; dagià che con sòn as veul andiché cheidun che a esèrcita na profession. An essend la literatura l'art che a deuvra coma utiss la paròla, lë scritor a l'é un ch'a travaja con cost utiss, fin-a a portelo a 'n livel professional e artìstich.
Conforma al géner e al tipo dle composission literarie che a dësvlupa, në scritor an sens ës-ciass a pijà ëdcò d'àutre denominassion pì specìfiche: poeta (col ch'a scriv ëd poesìe), romanzié (l'autor ëd romanz), conteur (scritor ëd conte), e via fort.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Stòria

La **Stòria** a l'é lë studi dij event passà dl'umanità, registrà për mojen ëd document, testimonianse, e anàlisi crìtiche. A l'é na dissiplin-a sossial ch'a mira a comprende l'evolussion ëd le società, ij conflit, le colture, e j'idèje ch'a l'han marcà ël cors dël temp. Ël termo a ven dal grech *historia* (ἱστορία), ch'a veul dì "anvestigassion" o "conossensa otnùa për anquiry".

### Métod e Sorgiss

La stòria as basa an sle **sorgiss primarie** (document originaj, testimonianse direte) e **sorgiss secondarie** (anterpretassion dë studios). Jë stòrich a deuvro:

* **Archeologìa**: Scav d'oget material.
* **Archivi**: Document scrit com tratà, litre, giornaj.
* **Stòria oral**: Racont dij testimoni viv.
* **Siense ausiliarie**: Cronologìa, paleografìa, numismàtica.

### Perìod Stòrich

La stòria as divid an perìod:

1. **Preistòria**: Da la comparsa dl'òmo fin a l'invension dla scritura (circa 3500 a.C.).
2. **Età Antica**: Da la Mesopotamia a la fin ëd l'Imperi Roman (476 d.C.).
3. **Medi Ev**: Dal 476 a la drocà ëd Costantinòpol (1453).
4. **Età Moderne**: Dal Rinassiment a la Rivolussion Fransèisa (1789).
5. **Età Contemporania**: Da la Rivolussion Fransèisa al di d'ancheuj.

### Sot-dissiplin-e

* **Stòria Polìtica**: Studi dij podèj e dij govern.
* **Stòria Sossial**: Vita quotidian-a, class, famija.
* **Stòria Coltural**: Art, religion, tradission.
* **Stòria Econòmica**: Comersi, produssion, svilup.
* **Stòria Local**: Anvestigassion dle comunità regionaj (es. stòria dël Piemont).

### Amportansa dla Stòria

* **Memòria coletiva**: A manten vive le rèis ëd na comunità (es. la resistensa piemontèisa).
* **Lession dal passà**: Comprende j'eror për evité ëd arpet-je.
* **Identità**: A giuta a definì chi ch'i soma (es. l'unità d'Italia e ël ròl dël Piemont).

### Desfide djë Studi Stòrich

* **Ogetività**: Jë stòrich a peulo esse anfluensà da pregiudissi polìtich o colturaj.
* **Sorgiss limità**: Document perdù o censurà (es. archivi brusà durant le guère).
* **Memòria seletiva**: Cheidun a peul strumentalisé la stòria për fin polìtich.

### Stòria e Piemont

Ël Piemont a l'ha un patrimòni stòrich rich:

* **Epoca roman-a**: Rest ëd *Augusta Taurinorum* (Turin).
* **Medi Ev**: Cese gòtiche e castej feodaj.
* **Risorgiment**: Turin capital dël Regn d'Italia (1861-1865).
* **Andustrialisassion**: Fàbriche Fiat e trasformassion sossiaj.

Ij musé piemontèis (es. **Museo Egissi** ëd Turin) e j'archivi stòrich (Archivi ëd Stat) a son essensiaj për preservé sta memòria.

### Vos Corelà

* Stòria dël Piemont
# Mangé

Ël **mangé** a l'é l'ansem d'aliment che le përson-e a consumo për sopravive e alimentesse. Ant ël Piemont, ël mangé a l'ha na tradission rica e varià, arfless ëd la stòria, la geografia e la cultura locaj, con ëd piàt che a combin-o influense ruraj, montagnin-e, e urban-e.

## Stòria dël mangé piemontèis

La cusin-a piemontèisa a l'é stàita anfluensà da le invasion seltìche, roman-e, e da jë scambi comersiaj con la Fransa e la Liguria. Durant ël Medi ev, ij monio a l'han svilupà técniche ëd conservassion dij mangé, com la salassion dle carn e la produssion ëd formagg. Con l'ariv dl'età moderna (për esempi, la patata e le tomàtiche dòp ël 1492), la dieta a l'é vnùa pi varià.

## Piat tradissionaj

Agnolòt: Pasta vempìa con carn ëd vache o crin, servìa con condiment d'aròst o bur e sàvia.

Bagna cauda: Sàussa càuda ëd aj, anciove, e d'euli, dovrà për bagné ij vegetaj ant l'invern.

Frit mist: Mës-cia ëd carn, formagg, fruta, e verdure fricassà, tìpich dle feste.

Bonet: Dessert ëd cicolata e amaret, simil al flantan ma pi cremos.

Tajarin: Pasta fin-a a l'euv, servìa con condiment ëd trìfola o ragù.

## Prodòt locaj

Trìfola bianca d'Alba: Fonz motobin arnomà për sò aròm intens, cujì da stèmber a dzèmber.

Giandoja: Creme ëd ninsòle e cicolata, nà a Turin dël sécol XIX.

Formagg: Castelmagn (DOP), Robiòla ëd Rocaveran, e Toma piemontèisa.

Vin: Bareul, Barbaresch, Barbera, e Moscà d'Ast, esportà an tut ël mond.

Ris ëd Vërsèj: Coltivà ant le risere ëd la pianura, dovrà për risòt e antipast.

## Festività e tradission

Fera dla Trìfla d'Alba: Da otóber a dzèmber, con degustassion e mërcà antërnassionaj.

Salon dël Gust (Turin): Event organìsà da Slow Food për promeuve la cusin-a sostenìbil.

Sagre: Feste locaj com la Sagra dël Povron a Carmagnòla o la Fèsta dël Bacialé ant ël Monfrà.

## Influensa d'àutre culture

La cusin-a fransèisa a l'ha lassà soa ampronta ant l'usagi dël bur e dle sàvie, mentre che cola lìgur a l'ha portà le técniche ëd pasta frësca.

## Ël moviment Slow Food

Fondà dël 1986 a Bra da Carlo Petrini, ël moviment Slow Food a combat për la difèisa dla biodiversità alimentar e dle tradission culinarie locaj. L'Università ëd Siense Gastronòmiche ëd Polens a forma ij neuv leader ant l'alimentassion sostenìbil.

## Curiosità

La carn crùa a l'é un piat tìpich dij restorant piemontèis, servìa con limon e parmesan.

Ël café a l'ha un ròl sentral ant la società, con tradission com ël bicerin (café, cicolata, e crema ëd làit).

Ij grissin (ghërsin) a son nà a Turin dël sécol XVII e a son ëspantiasse an tut ël mond.

Ël mangé piemontèis a l'é n'espression d'identità e comunità, un pont ëd partensa për esploré la richëssa cultural dël teritòri. A arpresenta n'armonìa antra tradission e inovassion, anté che minca piàt a conta na stòria.
# Wikipedia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël sìmbol dla Wikipedia
La **Wikipedia** a l'é n'enciclopedìa lìbera an sla ragnà, e a peul trovesse an pì ëd na lenga. Ël contnù a l'é lìber, e chi ch'a veul a peul giuté an diverse manere: scrive d'artìcoj, fé dël travaj ëd servissi e via fòrt.
A l'é publicà an pì ëd dosent lenghe diferente, e la pì granda a l'é l'edission anglèisa. Le statìstiche generaj a diso che la Wikipedia andrinta a l'ha 5,3 milion ëd vos, 15,3 milion ëd pàgine, 175,4 milion ëd modìfiche a le pàgine (truch e branca 35 modìfiche për pàgina) e 4 milion d'utent.
A l'é nàita ël 15 ëd gené dël 2001 da n'idéja ëd Jimmy Wales, e ancheuj a l'é un dij sit d'anformassion pì visità dla Ragnà (ëns ij 60 milion ëd vìsite al dì). La version piemontèisa a l'è ativa dal 27 ëd mars dël 2006 e a la fa anviron a 1.750.000 pàgine lesùe a l'ann.
Tut ël contnù a l'ha la licensa GFDL.
Lista dle Wikipedie prinsipaj
Sì-sota a-i é la lista dle Wikipedie con pì ëd 300.000 pàgine.
* Anglèisa - pì ëd 4.300.000 pàgine
* Olandèisa - pì d'1.600.000 pàgine
* Alman-a - pì d'1.600.000 pàgine
* Svedèisa - pì d'1.500.000 pàgine
* Fransèisa - pì d'1.400.000 pàgine
* Italian-a - pì d'1.000.000 pàgine
* Spagneula - pì d'1.000.000 pàgine
* Russa - pì d'1.000.000 pàgine
* Polonèisa - pì ëd 900.000 pàgine
* Giaponèisa - pì d'800.000 pàgine
* Vietnamèisa - pì d'800.000 pàgine
* Portoghèisa - pì ëd 700.000 pàgine
* Waray-Waray - pì ëd 700.000 pàgine
* Cebuan-a - pì ëd 700.000 pàgine
* Cinèisa - pì ëd 700.000 pàgine
* Ucrain-a - pì ëd 400.000 pàgine
* Catalan-a - pì ëd 400.000 pàgine
* Norvegèisa (bokmål) - pì ëd 300.000 pàgine
* Finlandèisa - pì ëd 300.000 pàgine
* Farsi - pì ëd 300.000 pàgine

Ansima a Wikimedia Commons a-i é d'archivi multimojen ch'a-i intro con
l'argoment: Wikipedia
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# América Latin-a

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| L'América latin-a
Con ël tèrmin **América Latin-a** a s'definiss lë part ëd ël continent american che a son stàite colonisà da la Spagna e dal Portugal e andoa, al dì d'ancheuj, le lenghe offisial a son cola spagneula e cola portughèisa.
Per convension le part ëd ël continent american colonisà da la Fransa e andoa, al dì d'ancheuj, la lenga offisial a l'é cola fransèisa a fasso nen pàrt ëd l'América Latin-a.
A l'ha na surfassa ëd 20.086.398 km² e a conta apopré 578.297.299 abitant.
Ël tèrmin "América Latin-a" a l'é stàit dovrà la prima vira dël 26 stèmber 1856 da lë scritòr colombian José María Torres Caicedo an so poëma "Las dos Américas".

  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Houston

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ël munissipi ëd Houston
**Huston** a l'é na sità djë Stat Unì, la prima dël Texas për popolassion.
A l'ha 2.099.451 abitant (2010).
Sità gemelà
* Baku, Aserbaigian
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Springfield (Illinois)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Springfield** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dl'ëstat ëd Illinois. A conta na popolassion ëd 111.454 abitant (2000).
Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1819 e a l'é vnùa capital dl'ëstat dël 1837.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Spòrt

Lë **spòrt** a l'é n'atività fìsica o mental organisà con régole specìfiche, praticà për competission, divertiment, salute, o sfida përsonal. A peul esse individual o coletiv, professionista o amator, e a l'ha un ròl fondamental ant la società, an promovend la cooperassion, la salute, e l'inclusion. An Piemont, lë spòrt a l'é profondament radicà ant la cultura, con tradission antiche e manifestassion moderne arnomà an tut ël mond.

## Stòria

Lë spòrt a l'ha soe orìgin ant l'antichità, quandi ch'a j'ero praticà për sopravivensa, ritual religios, o preparassion a la guèra. J'olimpiade greche (776 a.C.) a son un dj'esempi pì famos. An Piemont, le prime atività sportive a son documentà ant ël Medi Ev, con torneo cavajeresch e gare fìsiche ant ij pais. Dël sécol XIX, con l'ariv dël moviment olìmpich modern, ij prim club e federassion sportive piemontèise a son nassù, coma la Società Ginnastica Torino (1844), un-a dle pì veje d'Italia.

## Sòrt dë spòrt

Spòrt fìsich: Corse, ciclism, balon, basket, alpinism.

Spòrt mental: Scach, Go, bridge.

Spòrt estrem: Paracadutism, rampigné lìber, snowboard.

Spòrt tradissionaj: Palio d'Asti (corsa dij cavaj), Gieugh dël Truch (lanci ëd bocin).

An Piemont, a son praticà dzortut:

* Spòrt invernaj: Schi, snowboard, e patinage ant le Alp (es. Sestrier, Bardonecia).
* Ciclism: Con corse famose coma ël Giro d'Italia ch'a traversa le colin-e piemontèise.
* Balon: Squadre coma la Juventus FC (Turin) e ël Turin FC a son part ëd la stòria dël calcio italian.

## Significà cultural

Lë spòrt an Piemont a l'é në strument ëd coesion e identità:

* Tradission: Ël Palio d'Asti e ij Giòch Olìmpich Invernaj ëd Turin 2006 a son eveniment ch'a unisso la comunità.
* Salute: Program ëd promossion dl'esercissi ant le scòle e ij sentr comunaj.
* Economìa: Atrassion turìstica grassie a strutture coma ël Olympic Stadium ëd Turin o le pistë dë schi dël Val Susa.
* Inovassion: Sènter ëd arserche sportiva coma ël Centro di Medicina dello Sport ëd Turin.

## Spòrt tradissionaj piemontèis

Palio d'Asti: Corsa medieval ëd cavaj sensa sele, anté che ij fantin a rapresento ij borgh dla sità.

Gieugh dël Truch: Antich gieugh ëd campagna andoa ch'as lancio 'd bocin ëd bòsch vers un bersaj.

Fiolet: Variant local dël jeu de paume, giugà con na rachetta e na bala ant le contrà dij pais.

## Spòrtiv piemontèis famos

Costante Girardengo: Ciclista, vagnador dël Giro d'Italia dël 1919.

Deborah Compagnoni: Schiadora, tre vire campionëssa olìmpica.

Alessandro Del Piero: Fotbaleur stòrich dla Juventus e dla selession italian-a.

## Regolamentassion

An Piemont, j'atività sportive a son gestì da:

* Federassion: Coni (Comità Olìmpich Nassional Italian) e sossietà locaj.
* Polìtiche regionaj: Sostegn a le struture e j'event për gioventù e lession ëd motricità.
* Legal: Sicurëssa ant le competission e lòta contra ël doping.

## Arferiment

La stòria dlë spòrt piemontèis a l'é documentà ant ij musé sportiv (es. Museo Juventus), j'archivi ëd le federassion, e jë studi d'università coma cola 'd Turin. J'event stòrich coma j'Olìmpiadi dël 2006 a son registrà ant ij media locaj.