Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lenga anglèisa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **lenga anglèisa** o **anglèis** (nòm nativ: *English*) a l'é na lenga germànica ossidental originaria dl'Anghiltèra. A l'é la lenga pì parlà dël mond com lenga strangera, e la tersa pì parlà com lenga mare d'apress al cinèis e a lë spagneul.
Pais andoa a l'é parlà

La lenga anglèisa a l'é parlà an pòch an tut ël mond, ma dzortut ant ël Regn Unì, ant jë Stat Unì d'América, an Australia e an Neuva Zelanda. A l'é lenga ufissial an vàire pais dël Commonwealth, e a l'é dovrà tanme lenga franca ant la diplomassìa, la siensa, la tecnologìa e ij media.
Al di d'ancheuj l'anglèis a l'é dovrà tanme lengage ëd comunicassion antërnassional; costa forma dla lenga a l'é stranomà *globish*.
As càlcola che ant ël mond apopré un miliard e mes ëd përson-e a sio bon-e a comuniché an anglèis.
Stòria
L'anglèis a l'é nassù da le lenghe germàniche portà an Gran Brëtagna da j'Ànglo-Sasson ant ël sécol V. A l'ha peui arseivù na fòrta anfluensa dal vej norèis (Viking) e dal fransèis normann dòp la conquista norman-a dël 1066. La lenga moderna a l'é peuj dësvlupasse durant ël Renassiment e l'Iluminism, an espandend-se peui ant ël mond con l'Imperi Britànich.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dl'anglèis a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe germàniche
		- lenghe germàniche ossidentaj
			* lenghe anglèise
				+ **lenga anglèisa**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **EN Còdes ISO 639-2: **ENG Còdes ISO 639-3: **eng**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
*
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Regn Unì

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| La *"Union Jack"*
Ël **Regn Unì ëd Gran Brëtagna e Irlanda dël Nòrd** a l'é në stat dl'Euròpa ossidental e a l'é formà da quatr pais: Anghiltèra (a sud), Gàles (a òvest) e Scòssia (a nòrd) ant la Gran Brëtagna; Irlanda dël Nòrd ant l'ìsola d'Irlanda.
A confin-a con la Repùblica d'Irlanda.
La capital a l'é Londra, ch'a l'é ëdcò la capital dl'Anghiltèra.
Ël drapò nassional a l'é l'*Union Jack*, adotà ofissialman dël 1801.
Ël Regn Unì a fa part dël Commonwealth e l'ha fàit part dl'Union Europenga.
A l'ha na surfassa ëd 244.820 km² e a conta apopré 63,9 milion d'abitant (2013), ël 12,7% dla popolassion dl'Union Europenga.
Anté ch'as treuva

Sità pi importante
An dzorpì che Londra, àutre sità importante a son Manchester, Liverpool, Birmingham e Bristol an Anghiltèra, Cardiff, la capital dël Gàles, Edimborgh -la capital- e Glasgow an Scòssia, Belfast, la capital dl'Irlanda dël Nòrd.
Evolussion demogràfica
La popolassion a l'era 'd 59,8 milion d'abitant ant ël 2004 e ëd 62 milion ant ël 2009.
Organisassion polìtica
Ël castel ëd Windsor, residensa dël re
Forma dlë stat
Ël Regn Unì a l'é na monarchìa costitussional.
Forma ëd govern
Ël Regn Unì a l'é na democrassìa parlamentar.
Ël parlament a l'ha doi branch: la Ca dij Comun (elegiùa a sufrage universal) e la Ca dij Lord, con 1223 segg, dont 752 a son arditari, 26 a van al clero anglican (dont j'arsivësco ëd Canterbury e York), 435 a son nominà dal re sensa che la caria a peussa esse ardità.
Ël Regn Unì a l'ha nen na constitussion, ma as res ansima a 'd laj fondamentaj che a ancaminé dal sécol ch'a fa XIII a l'han limità sempe 'd pì ël podèj dij monarca.
Ël re a l'é Carl III dël Regn Unì (dal 2022).
Ël prim ministr a l'é Keir Starmer (dal 2024).
Conomìa
La moneda dël Regn Unì a l'é la sterlin-a.
J'amportassion dla nassion a ven-o për ël 53,3% da l'Union Europenga, për ël 13,6% da jë Stat Unì, për ël 17,6% daj pais an dësvlup.
J'esportassion a van për ël 57,7% ant l'Union Europenga, për ël 13,3% ant jë Stat Unì, për ël 17,1% ant ij pais an dësvlup.
Dël 2012 l'1,72% dël prodot anterior ëspòrch a l'é stàit dedicà a l'arserca e al dësvlup; sempre dël 2012 ël passiv pùblich a l'é stàit anviron dl'8% dël prodot anterior ëspòrch (scond ël Fond monetari antërnassional).
Anliure esterne
Altri progetti* Wikimedia Commons

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Regn Unì**
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Warner Bros.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **Warner Bros. Entertainment, Inc.** a l'é na ca ëd produssion cinematogràfica e ëd television American-a.
L'asienda a l'era stàita fondà dël 4 avril 1923 da ij frej Albert Warner, Harry Warner, Sam Warner e Jack Warner.
Soa sede a l'é a Burbank, an Califòrnia. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# John Wayne

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| John Wayne dël 1965.
**John Wayne**, pseudonim ëd **Marion Robert Morrison** e stranomà *"The Duke"* (ël duca) (Winterset, 26 magg 1907 – Los Angeles, 11 giugn 1979), a l'é stàit un ator ëd cine american motobin avosà për avej recità an motobin ëd film western e polissiesch.
Vita privà
A l'era fieul ëd Clyde L. Morrison e ëd Mary A. Brown.
Wayne l'é mariàsse tre vire: con Josephine Alicia Saenz dont a l'ha avù quatr fieuj: Michael Wayne (1934 – 2003), Mary Antonia "Toni" Wayne LaCava (1936 – 2000), Patrick Wayne (1939), e Melinda Wayne Munoz (1940); Esperanza Baur dont a l'ha avù tre fieuj: Aissa Wayne (1956), John Ethan Wayne (1962), e Marisa Wayne (1966); an fin a l'ha marià Pilar Palette.

  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Teatro

Ël **Teatro** a l'é l'art ëd rapresenté dë stòrie o ëd sentiment ëdnans a un pùblich, an dovrand paròle, moviment, mùsica e senegiadure. A l'é un mojen ëd comunicassion ch'a l'ha traversà ij sécoj, combinand literatura, art visual, e performanse.

### Stòria dël Teatro

* Antichità

Le prime forme ëd teatro a nasso ant la Grecia antica (V sécol a.C.), con tragedie e comedie an onor dël dé Dionis. Ij Roman a continuo ël teatro, ma con n'apressiassion pì popolar. An Piemont, ij rest ëd teatro roman (es. an **Augusta Bagiennorum** a Bene Vagienna) a dimostro na tradission antica.

* Medi Ev e Rinassiment

Ant ël Medi Ev, ël teatro a dventa sacrà (mister e passion). Ant ël Rinassiment, as dësvlupa la **Comedia dl'arte** (con maschere com Arlechin), ch'a anfluensa ëdcò le compagnie piemontèise.

* Sécoj XVIII-XX

Ant l'Eutsent, ël teatro a dventa un sènter ëd debat sossiaj e polìtich. An Piemont, ël **Teatro Regio** ëd Turin a òspita òpere e balet. Ant ël Neuvsent, ij moviment d'avanguardia (es. Bertolt Brecht) a rivolusion-o la manera ëd fé teatro.

### Sòrt ëd Teatro

* **Teatro Clàssich**: Tragedie e comedie basà an sj'ópere greche e shakespearian-e.
* **Teatro ëd Prosa**: Racont realista o simbòlich, com le comedie ëd **Edoardo De Filippo**.
* **Teatro Sperimentaj**: Performanse astrate o polìtiche (es. le ópere ëd Carmelo Bene).
* **Teatro ëd Strada**: Spetàcoj an piasse pùbliche, com ij ciarlatan e màschere piemontèis.
* **Musical**: Combinassion ëd mùsica, cant e bal (es. *Notre Dame de Paris*).

### Técniche e Strument

* **Recitassion**: Métod com ël "Stanislavskij" për l'improvisassion realista.
* **Senegiadura**: Creassion d'ambient con ëscenari mobij e costum stòrich.
* **Iluminassion**: Rende l'atmosfera con le lus (es. técniche moderne a LED).
* **Regìa**: Organisassion ëd tuti j'element ëd l'ópera.

### Ròl ant la Coltura

Ël teatro a l'ha:

* **Funsion Educativa**: Debat ëd problema sossiaj (es. spetàcoj su l'emigrassion).
* **Conservassion ëd le tradission**: Com ij **Teatr Paisan** piemontèis.
* **Inovassion Artìstica**: Sperimentassion con tecnologie dij video e dj'efet sonor.

### Teatro an Piemont

* **Teater Stòrich**: Ël Teatro Regio ëd Turin e ël Teatro Coccia ëd Noara.
* **Festival**: Ël **Festival dij Doj Mond** ëd Spoleto e ël **Torino Fringe**.
* **Compagnìe**: Grup com ël Teatro Stabile di Torino e le companìe com ël **Teatro della Caduta**.
* **Autor**: Dramaturgh piemontèis com **Giovanni Toselli** (nassù a Turin).

### Desfide Moderne

* **Finansiament**: La ridussion dij sussidi pùblich a menassa ij teater ëd periferìa.
* **Concorënsa dij Media Digitaj**: Spetàcoj an streaming ch'a tiro via pùblich.
* **Acessibilità**: Sfors për rende ël teatro inclusiv (sot-tìtoj për sord, spetàcoj sensa barere).

### Vos Corelà

* Dansa
# Romanticism

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **romanticism** a l'é stàit na scòla ëd literatura e ëd pitura (ma ëdcò un moviment artìstich pì general), che a pija sò achit an Gërmania (*Romantik*) a la fin dël sécol ch'a fa 18 'me reassion a l'Illuminism e a ël Classicism e che a l'é durà an Europa fin ai prim agn dël sécol ch'a fa 19.
Ël romanticism a lauda la spiritualità, la fantasìa, l'emotività e l'immaginassion.
Caspar David Friedrich *Seira con nìvole* (*Abend mit Wolken*), 1824 Mannheim, Kunsthalle.
Antrames ij magìster dël romanticism an pitura as treuvo:
* Caspar David Friedrich
* Francesco Hayez an Italia
* Eugène Delacroix
* Johann Heinrich Füssli

Antrames ij magìster dël romanticism an literatura as treuvo:
* Friedrich Schiller
* Johann Wolfgang von Goethe
* William Wordsworth
* Samuel Taylor Coleridge
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Norvegia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **Norvegia** (*Norge* an norvegèis bokmål, *Noreg* an norvegèis nynorsk) a l'é un pais dl'Euròpa setentrional. A confin-a con Svessia, Finlandia e Federassion Russa a est. A òvest a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Mar dël Nòrd e Mar ëd Norvegia). La capital a l'é Òslo. A l'ha na surfassa ëd 385.207 km² e a conta anviron 5.627.400 abitant (2026).
Anté ch'as treuva

Ël teritòri norvegèis a l'é montagnos, con ij famos fiord (fjord) ch'a sfrasso la còsta. Ël pont pì àut a l'é 'l Galdhøpiggen (2.469 m). La Norvegia a l'ha 'dcò d'ìsole polar (Svalbard, Jan Mayen e antàrtiche (Tèra dla Regina Maud, Ìsola ëd Peter I).
Stòria
La Norvegia a l'é stàita unificà dël 872 da Harald Bellca (*Harald Hårfagre*). Ant l'Età dij Viching (800-1050), ij norvegèis a l'han esplorà e colonisà l'Islanda, la Groenlandia e 'l Vinland (América dël Nòrd). Dël 1397 a l'é intrà ant l'Union ëd Kalmar con Danimarca e Svessia. Dòp la dissolussion dël 1523, a l'é restà an union con la Danimarca fin-a al 1814 (Tratà 'd Kiel), peui a l'é stàita an union përsonal con la Svessia fin-a al 1905, cand a l'é dventà un regn independent.
Organisassion polìtica
La Norvegia (nòm ofissial: **Kongeriket Norge / Kongeriket Noreg**) a l'é na monarchìa costitussional con un sistema parlamentar. Ël rè a l'é Harald V (dal 1991). Ël Prim Ministr a l'é Jonas Gahr Støre (dal 2021). La Norvegia a l'é **pa** mèmber dl'Union Europenga (a l'ha arfudà l'adesion con doi referendum: 1972 e 1994), ma a l'é part dlë Spassi Econòmich Europengh.
Economìa
La Norvegia a l'ha n'economìa motobin dësvlupà, basà dzortut an sj'idrocàrbur (petròli e gas dël Mar dël Nòrd), la pësca (salmon, mërluss), j'energìe arnovàbij (idroelétrica), e la costrussion ëd nav. A l'ha un fond sovran (*Oljefondet*), un dij pì gròss dël mond.
Anliure
* Òslo

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# 1999

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Eveniment an Euròpa
* **1 m ëd luj**
	+ Inaugurassion dël parlament ëscossèis da part ëd l'argin-a Elisabeta II.
* **26 dë dzèmber**
	+ N'orissi a ravagia ël Limosin.

Eveniment ant ël mond
Nàssite
Mòrt
* **8 ëd mars**: Adolfo Bioy Casares.
* **20 ëd maj**: Massimo d'Antona.
* **13 dë stèmber**: Joseph Caviglioli.
* **15 ëd novèmber**: Tòni Bodrìe.

Premi Nobel
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# 2003

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Eveniment ant ël mond
* **19 ëd mars**
	+ Achit ëd l'anvasion merican-a e britànica dl'Irak.
* **9 d'avril**
	+ Intrada dl'armada merican-a a Baghdad e fin dël regim irachen ëd Saddam Hussein.
* **11 d'ost**
	+ La NATO a pija la diression dla Fòrsa antërnassional d'assistensa a la sigurëssa an Afgànistan.
* **23 ëd novèmber**
	+ Rivolussion dle reuse an Geòrgia.

Nàssite
Mòrt
* **24 ëd gené**: Giovanni Agnelli.
* **20 ëd fërvé**: Renato Callisto Arnod.
* **22 d'avril**: Anna Bonomi Bolchini.
* **25 ëd maj**: Alberto Todros.
* **20 d'otóber**: Giulio Dolchi.
* **7 dë dzèmber**: Josè Maria Jimenez.
* **29 dë dzèmber**: Michael Courtney.

Premi Nobel
Premi Nobel për la Pas: Shirin Ebadi.

Ansima a Wikimedia Commons a-i é d'archivi multimojen ch'a-i intro con
l'argoment: 2003
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Liverpool

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Panorama dla sità
**Liverpool** a l’é 'na sità dël Regn Unì avosà për esse stàita la cun-a dla rivolussion industrial.
A conta 'na popolassion ëd 466.415 abitant (2015).
Geografìa
Liverpool a resta ant la Contà ciamà Merseyside. Soa zòna oraria a l'é cola dël meridian ëd Greenwich.
Spòrt
* Everton F.C.
* Liverpool FC

Vardé ëdcò
* Liverpool John Lennon Airport

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |