Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pepsi Còla

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
La **Pepsi Còla**, pì famosa coma *Pepsi*, a l'é na sucrarìa fàita da la PepsiCo e a l'é presenta ant tut ël mond.

Sa sucrarìa a l'é stàita creà dël 1890 a New Bern, ant la Carolin-a dël Nòrd, da lë spessiari Caleb Bradham anans con ël nòm ëd *Brad's drink* e, dal 1898, coma *Pepsi Cola*; la marca comersial a l'é stàita registrà ël 16 ëd giugn dël 1903.
La sucrarìa a smija a la Còca Còla, soa concorenta, e ant ij prim ani a l'é stàita reclamisà coma armedi contra la dispepsìa e për ël soen dij dolor dlë stòmi: ël midem nòm ëd Pepsi a arciama la paròla greca *eupepsia* (visadì: che a fa digerì). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Bryan Cranston

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Bryan Cranston (2013)
**Bryan Lee Cranston** (Los Angeles, 7 mars 1956), mej conossù tanme **Lee Stone** o **Bryan Cranston**, a l'é n'ator american. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Crosià

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Mantel da crosà
Le **crosià** a son ëstàite dle spedission ëd guèra dij cristian ch'a l'han durà, a antërmitensa, apopré doi sécoj.
A l'avìo për but ëd liberé l'*Anastasis* (visadì la tomba ëd Gesù ëd Nàsaret, anté che scond ij cristian a l'é staje soa arsuression) e ij leu dla vita ëd Gesù da l'ocupassion mussulman-a, për podèj permëtte ai pelerin ëd torna visiteje.
An efet, apress un perìod ëd lìbera sircolassion, ij pelerinage a j'ero stàit antërdì da l'autorità mussulman-a.
A l'é malfé conté con precision vàire crosià a-i sio staje, dagià che soèns as creavo dle cite formassion franch disorganisà d'òm che, possà da l'antusiasm, as armavo 'me ch'a podìo e a partìo con d'arzultà pitòst gram.
Truch e branca, as peul fissé an eut ël nùmer dle crosià prinsipaj, dal 1096 al 1291.
Un dj'arzultà che le crosià a l'han ëmnà a l'é stàit ël dësvlup dël comersi.
Prima crosià
Ij cap militar ëd la prima crosià a j'ero Godifré ëd Bouillon, Baldoin ëd Bològna, Raimond ëd Saint-Gilles e Boemond d'Antiòchia. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Traspòrt

Ël **traspòrt** a l'é l'insem d'atività e técniche ch'a përmëtto ëd movimenté gent, bin e anformassion da un leu a n'àutr. A l'é essensial për l'organisassion social, l'economìa e la globalisassion, an consentend ël comersi, la comunicassion e la mobilità përsonal. An Piemont, la geografìa varià (da le Alp a le pianure) a l'ha influensà ël dësvlup d'un sistema ëd traspòrt multiform.

## Stòria

Ij prim traspòrt a armonto a la preistòria, con l'usagi ëd la fòrsa uman-a e d'animaj. L'invension ëd la roa (anviron 3500 a.C.) a l'ha revolussionà ël moviment dle còse. Ant l'época roman-a, le vie roman-e (es. la Via Fulvia ch'a traversava ël Piemont) a l'han colegà le sità. Ant ël Medi Ev, ij pass alpin (come col dël Moncenis) a j'ero dovrà për ël comersi.

Con la rivolussion andustrial dël sécol XIX, a son rivà ij tren e le ferovìe, coma la Turin-Ginevra (1854). Ël sécol ch'a fa XX a l'ha vëddù l'esplosion dël traspòrt motorisà, grassie a la FIAT (fondà a Turin dël 1899), e l'espansion dël traspòrt avion con j'aeropòrt com ël Caselle ëd Turin.

## Sòrt ëd traspòrt

Traspòrt terestr:

* Automòbij e mòto: Dovrà për la mobilità përsonal.
* Tren e tram: An Piemont, la Rete Ferroviaria Italiana a colega Turin a Milan, Génoa, e la Fransa.
* Biciclëtte e mobilità sostenìbil: Pì spantià ant le sità (es. bike-sharing a Turin).

Traspòrt fluvial e marìtim:

* Ël Po a l'é stàit storicament dovrà për ël comersi, bele che meno ancheuj.
* Pòrt ëd Tòrno an sël Lagh Magior për ël turism.

Traspòrt avion:

* Aeropòrt ëd Turin-Caselle: Colega ël Piemont a l'Europa.
* Eliport për servissi d'urgenza.

Traspòrt pùblich:

* Autobus urban e anterurban (es. GTT a Turin).
* Metrò (la linia ëd Turin a l'é stàita duvertà dël 2006).

## Anfrastrutura

Ël Piemont a l'ha na rej ëd autostrà (A4 Turin-Milan, A5 Turin-Mont Bianch) e strà stataj (SS11, SS24). Le ferovìe a son gestì da RFI, con linie ad auta velocità an dësvlup (es. Turin-Lion). J'autostassion e ij sènter logìstich (es. ël Interport ëd Rivalta) a son ciav për ël comersi.

## Ampat econòmich e sociaj

Economìa: L'andustria automobilìstica (FIAT, Iveco) a dà travaj a mila piemontèis. Ël turism (es. stassion dë schi) a dipend dal traspòrt.

Società: La mobilità a consent ël viagi quotidian për ël travaj e l'acess a servissi.

Globalisassion: Pòrt e aeropòrt a colego ël Piemont al mond.

## Sfide ambientaj

Ël traspòrt a l'é un dij prinsipaj responsabij dle emission ëd CO₂ e dl'inquinament dij sènter urban. An Piemont, as serco d'alternative:

* Potensié ël traspòrt pùblich e ël car-sharing.
* Promove veìcoj elétrich (con colonin-e ëd ricàrica).
* Sosten-e ël traspòrt ciclìstich (pista ciclàbij a Turin e provincial).

## Traspòrt e cultura piemontèisa

Musé: Ël Musé Nassional dl'Automòbil ëd Turin a conta la stòria dl'andustria local.

Manifestassion: La Fera dël Véicol Stòrich a Susa a célebra j'automòbij d'época.

## Avnì dël traspòrt an Piemont

A son an cors proget për:

* L'ampliament dël metrò ëd Turin.
* La linia TAV Turin-Lion për ridùe ij temp ëd viagi.
* L'adatament a le neuve norme europenghe ant l'emission.
# Lenga bavarèisa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pais an dova a l'é parlà
La **lenga bavarèisa** ò **bavarèis** a l'é parlà dzortut an Baviera, val a dì an Germania.
Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **bavarèis** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
	+ lenghe germàniche
		- lenghe germàniche ossidentaj
			* lenghe àut germàniche
				+ lenghe àut tedësche
					- **lenga bavarèisa**

Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BAR**

Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |