# Tram

Tram stòtich a Milan
Un **tram** a l'é un **veicol feroviari urban o suburban** ch'a viagia an sla tèra për la pì part, alimentà da linie elétriche aéree (pì 'd ràir a podìa esse a vapor, petròli o a fòrsa animal). A l'é un sistema 'd traspòrt pùblich sempi, pì lest che j'autobus e pì përmëssiv che la metropolitan-a, dovrà për coleghé le vàire part ëd na sità o 'd na zòna metropolitan-a.

## Stòria

Ij prim tram a son comparì ant la prima mità dël sécol ch'a fa XIX, dòp l'invension dle ferovìe, ma a j'ero **tirà da cavaj** (*horse trams*). A l'era un sistema lent, ma pì bon che le caròsse. A la fin dël sécol, a son comparì ij tram a **vapor** e a **aria comprimùa**, ma a l'é con l'eletrificassion ch'a l'ha avù la vera arvolussion.

Ël prim tram elétrich a l'ha aparì an **Anghiltèra** dël 1885 e an **Stat Unì** dël 1888 (Richmond, Virginia). A l'ha spantiasse motobin an pressa an tute le sità dël mond. Ant la prima mità dël sécol ch'a fa XX, vàire sità a l'avìo 'd rèj ëd tram motobin difuse.

Apress la Sconda Guèra Mondial, an vàire pais (dzortut an Amèrica dël Nòrd), ij tram a son ëstàit sostituì da j'autobus e da le màchine, përchè considerà vej e nen flessìbij. Contut, a parte da j'agn '70 e '80, a l'é comparìe un **renassiment dël tram**, grassie a soa efissiensa energética e a sò podèj 'd rigeneré 'l paisagi urban.

## Caraterìstiche técniche

* **Alimentassion**: pì 'd soens a l'é fornì da na **linia aéria** (*catenaria*) con un pantògraf an sla part dë dzora dël tram. Pì 'd ràir, as peul deuvresse un ters binari sot-teren o un sistema sensa fil (a acumulator).
* **Binari**: a l'han lë **scartament normal** (1.435 mm) an vàire pais, ma a-i son ëdcò djë scartament strèit.
* **Capacità**: a peulo porté da 100 a 300 përson-e, an fonsion dla longheur.
* **Velocità**: an mes a 20 e 50 km/h ant la sità, ma a peulo rivé a 70 km/h an sle trate separà.

## Vantagi e svantagi

### Vantagi

* **Capacità àuta** che j'autobus.
* **Efissiensa energética** àuta.
* **Rumor bass** e **nissun emission local** (se elétrich).
* **Confort e regolarità** ëd marcia.
* **Visual** e **valorisassion dla sità**.
* **Promossion ëd l'usagi dël traspòrt pùblich**.

### Svantagi

* **Cost d'investiment** motobin àut për le anfrastruture (binari, linie elétriche).
* **Flessibilità limità**: a peul nen cambié përcors coma n'autobus.
* **Anvasion an slë spassi urban**: a cissa pòst an sle strà.
* **Ralentament dël tràfich** se a condivid la stra con j'àutri veicoj.

## Sòrt 'd tram

* **Tram clàssich** (*streetcar*): a viagia an mes al tràfich.
* **Tram separà** (*semi-metro* o *light rail*): a l'ha 'd trate con priorità o sot-teren, për aumenté la velocità.
* **Tram-tren** (*tram-train*): a peul rintré an sla rèj feroviaria normal për coleghé la sità a le borgià.
* **Tram stòrich o turìstich**: dovrà mach për ij turista, con dij veicoj antich restaurà.
* **Tram modern a pian bass integrà**: për l'acessibilità a le përson-e a mobilità ridovùa.

## Presensa ant ël mond

An **Euròpa**, vàire sità a l'han mantnù o arpijà 'l tram:

* **Alemagna**: rèj motobin difuse (Berlin, Munich, Colonia).
* **Fransa**: neuve linie modern-e (Lione, Strasborgh, Bordeaux).
* **Italia**: Torino, Milan, Firense, Roma.
* **Àustria**: Vienna (un-a dle rèj pì grande).
* **Euròpa dl'Est**: rèj motobin difuse (Prague, Budapest).

An **América dël Nòrd**, a-i é 'd neuve instalassion (Portland, Toronto) ma la rèj a l'é limità. An **Australia** (Melbourne) a-i é la rèj pì granda dël mond.

## Tram e sostenibilità

Ël tram a l'é considerà un element ciav për na **mobilità sostenìbil** ant le sità. A peul esse alimentà da na **mës-cia d'eletricità renovàbil** e a contribuiss a ridùe ël nùmer d'automòbij an sël sènter.

## Esempi 'd linie 'd tram famose

* **Linea 1 dë Strasborgh**: considerà un model për soa integrassion urban-a.
* **Tram ëd Melbourne**: la rèj pì longa dël mond.
* **Tram ëd San Francisch**: ij famos "cable car" ch'a son ëstàit diciarà patrimòni nassionaj.
* **Tram ëd Lisbona**: con ij veicoj stòrich dël sécol ch'a fa XIX.

## Vëdde 'dcò

* Metropolitana
* Traspòrt pùblich
* Light rail
* Tranvìa

## Arferiment

* Indiana University Press *The Streetcar in America: A Pictorial History*.
* Ian Allan Publishing *World Tramways: A Historical Survey*.

## Ligam estern

* Light Rail Now – Arsegn an sle linie ëd tram moderne.
* UITP – Light Rail and Tram Systems