Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fratercula arctica

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| ?**muliné, ochëtta, gabian** |
| --- |
|   |
| **Classìfica sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regn: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Class: | Aves  |
| Órdin: | Charadriformes  |
| Famija: | Alcidae  |
| Géner: | Fratercula  |
| Specie: | F. arctica  |

 |
| Nòm binomial |
| **Fratercula arctica** (Linnaeus, 1758) |

Descrission
Ël Fratercula arctica (muliné, ochëtta, gabian) a l'é n'osel marìn dla famija dij Alcidae, longh 28-34 cm, con n'aliura ëd 50-60 cm. A l'ha 'n piumagi bianch e nèir (come 'n messé), ma la caraterìstica pì vistosa a l'é 'l **bech gròss e colorà**: a l'é motobin largh e a forma 'd triàngol, con dle bande rosse e giaune durant l'istà (stagion dj'amor), peui pì cit e smòrt d'invern. La testa a l'é gris nèir an sla copa, la gola e le ciafele gris. J'euj a son motobin bej, con n'anel ross. Le gambe a son giàune-rosse. A vola con bàt d'ale motobin rapi, ma an mar a nova e as mërcanda bin.
Ambient
A viv an sle còste e ant l'Océan setentrional. A nidìfica an colònie gròsse an sle scojere, andova a s-ciòd un cit përtus o a deuvra na tan-a. A passa la pì part dla vita an mar, andova a mangia cit pess (anciove) e crostassé. A peul porté vàire pess ant ël bech an na vira, an tenendje con la lenga contra 'l palà. A l'é 'n bon volador e a bat j'ale lest (fin a 400 batùe a la minuta).
Distribussion
A nidìfica an sle còste dl'Océan Atlàntich setentrional: Islanda, Norvegia, Groenlandia, Faròe, Regn Unì, Irlanda, e quàich sit an Fransa setentrional. La pì gròssa colònia dël mond a l'é an Islanda (apopré 60% dla popolassion mondial). D'invern a së spantia an mar duvert, fin a le còste dël Mediterani ossidental, ma a l'é ràir. A l'é classificà "Vulneràbil" (VU) da l'IUCN për la ridussion dle popolassion causà da la pësca ecessiva, l'anquinament e ij càmbiamen climàtich.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Altri progetti* Wikimedia Commons
* Wikispecies

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Fratercula arctica Wikispecies a conten informassion su **Fratercula arctica Fratercula arctica Linnaeus, 1758
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Puffinus puffinus

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| ?**berta minor, gabian, muliné** |
| --- |
|   |
| **Classìfica sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regn: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Class: | Aves  |
| Órdin: | Procellariiformes  |
| Famija: | Procellariidae  |
| Géner: | Puffinus  |
| Specie: | P. puffinus  |

 |
| Nòm binomial |
| **Puffinus puffinus** (Brünnich, 1764) |

*Puffinus puffinus*
Puffinus puffinus
Descrission
Ël Puffinus puffinus (berta minor) a l'é n'osel marin ëd la famija dij Procellariidae, longh 30-38 cm, con n'aliura ëd 76-89 cm e un pèis ëd 350-450 g . A l'ha 'l piumagi bicolor: la part superior a l'é nèira, la part inferior a l'é bianca . Ël bech a l'é sutil, a gancio e nèir. Le piòte a son palmà, poste motobin andaré dël còrp, për nové bin ma për marcé mal an tèra.
Ambient
A viv an àut mar e an sle scojere rocose, andoa a nidìfica an colònie gròsse . A nidìfica ant ij përtus e le tan-e ch'a s-ciòdo ant la tèra. A mangia pess, calamar e crostasse, ciapà an picà sota eva o an caminand an sl'eva . A ven a tèra mach ëd neuit për evité ij predator .
Distribussion
A nidìfica ant l'Atlàntich setentrional, dzortut ant j'ìsole dël Regn Unì (Gàles, Scòssia) e Irlanda, ma 'dcò an Islanda, Faròe, Fransa, Azzorre e Canarie . A l'é 'n **migrator** ch'a traversa l'equator për passé l'invern ant l'Atlàntich sud-ossidental, dzortut an Brasil e Argentin-a . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Altri progetti* Wikimedia Commons
* Wikispecies

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Puffinus puffinus Wikispecies a conten informassion su **Puffinus puffinus Puffinus puffinus Brünnich, 1764
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Hydrobates pelagicus

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| ?**osel dle tempeste** |
| --- |
|   |
| **Classìfica sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regn: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Class: | Aves  |
| Órdin: | Procellariiformes  |
| Famija: | Hydobatidae  |
| Géner: | Hydrobates  |
| Specie: | H. pelagicus  |

 |
| Nòm binomial |
| **Hydrobates pelagicus** (Linneus, 1758) |

*Hydrobates pelagicus*
A st'osel marin-sì a l'é dedicà un dij francoboj ëd j'ìsole Faròe
Hydrobates pelagicus
Descrission
L’Hydrobates pelagicus (osel dle tempeste) a l'é 'l pì cit dj'osej marìn d'Euròpa, gròss com un passaròt, longh 14-18 cm, con n'aliura ëd 36-39 cm e un pèis ëd 20-30 g. A l'ha 'l piumagi tut nèir (brun scur) gavà na **gròssa macia bianca an sla gropera** (sota la coa) e na banda bianca sota j'ale. La coa a l'é quadrà. Ël bech a l'é curt e nèir, le piòte a son nèire . Sò vol a smija a col d'na rata volanta, con bàt d'ale ràpid e rajà . A l'é ativ dzortut ëd neuit.
Ambient
A viv sempre an àut mar, e a ven a tèra mach durant la riprodussion, ëd neuit, për evité ij predator. A nidìfica an colònie an sle scojere e j'isole rocose, ant le filure dle ròche o ant le tan-e. A fà n'ùnich euv bianch, ch'a cova për 38-50 di. A mangia cit pess, crostassé, plankton e rest ëd pësca, an voland ras l'eva e an patojand con le piòte. A peul volé për senten-e 'd km për sërché da mangé.
Distribussion
A l'é spantià ant l'Océan Atlàntich setentrional e ant ël Mediterani. A son arconossùe **doi sot-specie**: la nominal *H. p. pelagicus* (Atlàntich) e *H. p. melitensis* (Mediterani), ch'a l'ha j'ale pì longhe. Le colònie pì gròsse a son ant j' Ìsole Faròe, Regn Unì, Irlanda e Islanda. A l'é **migrator**: a passa l'invern ant l'Àfrica ossidental e meridional e ant l'Océan Indian. An Italia a nidìfica an Sardëgna, Sicilia e ant j' Ìsole Pelage. A l'é protegiù da la Diretiva Osej e a l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Altri progetti* Wikimedia Commons
* Wikispecies

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Hydrobates pelagicus Wikispecies a conten informassion su **Hydrobates pelagicus Hydrobates pelagicus L., 1758
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Cusco

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  **Cusco**  |
| --- |
|        |
| Stat: |  Perù |
| Coordinà: | Latitùdin: 13° 31′ 34′′ S Longitùdin: 71° 58′ 16′′ O  |
| Autëssa: | 3.399 m s.l.m. |
| Surfassa: | 385 km² |
| Abitant: | 348.935 (2007) |
| CAP: | 08000 |
| Prefiss tel.: | 84 |
|  |
| **[ Sit istitussional]** |

Panorama
**Cusco** (ëdcò an spagneul: Cuzco; an Quechua: Qusqu), a l'é 'na sità dël Perù. A conta 348.935 abitant (2007).
Sità gemelà
Cusco a l'é gemelà con:

* Chartres, Fransa
* Mosca, Russia
* Rio de Janeiro, Brasil

Galerìa
* Iglesia de la Compañía
* Ël giardin dël Musé d'Art Sacrà

Anliure esterne
* Sit istitussional
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Louis Pasteur

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Louis Pasteur
Chìmich e biòlogh.
**Louis Pasteur** a l'era nassù a Dole ai 27 dë dzèmber dël 1822 e a l'é mòrt an soa ca ëd Marnes-la-Coquette ai 28 dë stèmber dël 1895.
A pòrto sò nòm
* Anstitù Pasteur
* Pastorisassion
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |