# Satélit

Doi Cube Sat
**Satélit** (o **satélit artifissial**) a l'é un dispositiv costruì da l'òm ch'a ven mandà ant lë spassi për giré d'antorn a un corp celest, com la Tèra o d'àutri pianeta. As ten an òrbita grassie a la fòrsa ëd gravità dël corp celest, ch'a lo ten pendù e a lo fà giré d'antorn sensa droché.

Ël prim satélit artifissial a l'é stàit lë Sputnik 1, lansà da l'Union Soviética ai 4 d'otóber dël 1957. Da antlora, a son stàit mandà an òrbita milen-e 'd satélit për fé 'd travaj diferent: telecomunicassion, navigassion, osservassion ëd la Tèra, prevision dël temp e arserca sientìfica .

### Sòrt ëd satélit

Ij satélit as peulo classifiché an base a lòn ch'a deuvo fé:

* **Satélit për telecomunicassion**: a servo për mandé e arsèive segnaj ëd television, teléfono e internet an gir për ël mond. Sovens a son butà ant l'orbita geostassionaria, përparèj ch'a resto sempre an sla midema part ëd Tèra .
* **Satélit për la navigassion**: a trasmëtto 'd segnaj ch'a përmëtto a chi ch'a l'ha 'n ricevitor (com coj dle màchine o djë sviciofonin) ëd savèj andoa ch'a l'é con precision. L'esempi pì famos a l'é 'l GPS american .
* **Satélit d'osservassion ëd la Tèra**: a pijo d'imagin ëd nòst pianeta për controlé ël temp, le coltivassion, ij bòsch, l'inquinament, e për fé dle carte geogràfiche. A servo 'dcò për ten-e d'euj le sità e ij movement ëd le gent .
* **Satélit meteorològich**: a son na sòrt ëd satélit d'osservassion ch'a vardo le nìvole e 'l clima për fé le prevision dël temp .
* **Satélit sientìfich**: a son dovrà për fé d'arserca pura, com ël Telescòpi Spassial Hubble ch'a studia le stèile e le galassie lontan-e, o për studié la Tèra midema .
* **Satélit militar** o **dë spionagi**: a servo a le Fòrse Armà për controlé ij movement dij nemis, për le comunicassion sigurà e për d'àutri but ëd difèisa .

### Com a son fàit

Un satélit a l'é fàit ëd doe part prinsipaj :

1. **Ël càrich ùtil** (an lenga técnica: *payload*): a l'é la part ch'a fà ël travaj për ël qual ël satélit a l'é stàit mandà. A peulo esse antënne, fotocàmere, telescòpi o d'àutri strument sientìfich.
2. **La piataforma**: a l'é la part ch'a manten an vita ël satélit. A comprend ij panèj solar për fé corent elétrica, ij motor për corege l'òrbita, ij sistema ëd contròl tèrmich për nen che le componente as bruso o as giasso, e ij sistema ëd comunicassion për parlé con la Tèra.

### Orbite prinsipaj

La òrbita a dipend da l'autëssa e da la velocità dël satélit. Le pì importante a son :

* **Orbita bassa** (LEO): da 200 a 2.000 km d'autëssa. A l'é dovrà për ij satélit d'osservassion ëd la Tèra, për la Stassion Spassial Antërnassional e për le costellassion ëd satélit com Starlink.
* **Orbita mesan-a** (MEO): d'antorn a 20.000 km. A l'é la pì dovrà për ij satélit ëd navigassion com ël GPS.
* **Orbita geostassionaria** (GEO): a 35.786 km. Ël satélit a gira con la midema velocità ëd rotassion ëd la Tèra, parèj a resta sempre an sla midema posission. A l'é l'ideal për le telecomunicassion e ij satélit meteorològich .

### Stòria

L'idèja d'un satélit artifissial a l'é veja, ma a l'é stàita realisà për la prima vira durant la guèra frèida. Dòp lë Sputnik, jë Stat Unì a l'han rëspondù con l'Explorer 1 dël 1958. Da antlora, la tecnologia a l'é vnùita sempe pì avansà, con satélit pì gròss e complicà, fin-a a rivé a le costellassion ëd satélit d'ancheuj, ch'a son senten-e ò milen-e 'd cit satélit ch'a travajo ansema .

### Problema e futur

Un problema sempe pì gròss a l'é col dij detrit spassiaj (o *mnis spassial*), visadì ij tòch ëd satélit vej e d'àutr material ch'a resto an òrbita e a peulo dëstissé coj ancora ativ . Le neuve tecnologìe a serco ëd fé dij satélit pì cit (CubeSat), pì econòmich e, quàich vira, ëd trové na manera për rangéje o gavèje da l'òrbita quand ch'a l'han finì sò travaj .

## Vardé 'dcò

* Sputnik 1
* GPS
* Stassion Spassial Antërnassional
* Detrit spassial