Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ultraviolet

L'**ultraviolet** (o **radiassion ultraviolëtta**, UV) a l'é na part ëd lë spetr eletromagnétich con na longheur d'onda pì cita che cola dla lus visìbil, ma pì longa che cole dij raj X. Soa longheur d'onda a peul varié da 10 nanòmeter (nm) fin a 400 nm. La radiassion UV a l'é nen visìbil a l'euj uman, ma a l'ha d'efet significativ an sla salute, l'ambient e la tecnologìa. A l'é classificà an tre categorìe prinsipaj: UV-A, UV-B e UV-C.

## Natura dl'ultraviolet

La radiassion ultraviolëtta a l'é generà da sorgiss ch'a emëtto energìa a àute frequense, com ël Sol, le làmpade al vapor ëd mercuri o ij LED speciaj. A l'é dividùa an:

* **UV-A** (315–400 nm): Pénetra an profondità ant la pel, associà a l'invecchiament cutàneo.
* **UV-B** (280–315 nm): Responsàbil dle brusadure solar e dël arzigh ëd càncher ëd la pel. Na part a l'é blocà da lë strat ëd l'ozòn.
* **UV-C** (100–280 nm): Ël pì energétich e pericolos, ma a l'é assorbì quasi completament da l'atmosfera terestra.

L'UV a peul ionisé dij materiaj e alteré le molécole, com cola dël DNA, portand a mutassion.

## Produssion e Sorgiss

Le sorgiss d'ultraviolet a peulo esse:

* **Naturaj**:
	+ Ël Sol (la pì granda sorgiss ëd UV për la Tèra).
	+ Stèile e fenomen cosmològich (es. esplosion ëd supernòve).
* **Artificiaj**:
	+ Lampade UV për tanning, sterilissassion o anàlisi chìmiche.
	+ Làser UV ant l'industria e la medzin-a.
	+ Sorgiss ëd lus nèira (dovrà për scoprì le macie ëd sangh).

## Usagi e Aplicassion

L'ultraviolet a l'ha vàire aplicassion pràtiche:

* **Medzin-a**: Sterilissassion d'utiss médich (UV-C), terapìa për maladìe dla pel (es. psoriasi).
* **Industria**: Induriment ëd resin-e o vernis con UV.
* **Sicurëssa**: Identificassion ëd document con inciòstr sensìbij a l'UV.
* **Astronomìa**: Studi ëd le stèile giovo o dle galassìe lontan-e.
* **Ambient**: Purificassion ëd l'eva con sistema UV për massé ij bateri.

## Efet e Sicurëssa

La radiassion UV a peul esse tant benéfica che danosa:

* \*\*Benefissi\*\*: Produssion ëd vitamin-a D ant ël còrp uman.
* \*\*Arzigh\*\*:
	+ Brusadure, rughe, e càncher ëd la pel për esposission ecessiva al Sol.
	+ Dann a la còrnea (cheratite) o a 'l cristalin (catarata).
	+ Deteriorament ëd material com plàstiche o tessù.

Për protege-se, a son dovrà: creme solar con SPF, vestiari protetiv, e ël limité l'esposission ant le ore pì càude.

## Stòria

* Johann Wilhelm Ritter (1801): A l'ha dëscuvert l'UV osservand che dij saj d'argent as ës-ciaravo ëd pì fòra da lë spetr visìbil.
* Niels Ryberg Finsen (1903): Premi Nobel për sò travaj an sla terapìa UV contra ël lupus.
* Ann 1980: Dëscuerta dël përtus ant lë strat ëd l'ozòn, causà da gas CFC, ch'a l'ha aumentà l'atension an sj'efet dël UV-B.
# Carboidrat

Ij **carboidrat** (o glùcid) a son na class ëd compost orgànich formà da carbòni, idrògen e ossìgen, con formula general (CH₂O)ₙ. A son un-a dle prinsipaj sorgiss d'energìa për j'organism vivent e a gieugo un ròl strutural ant le piante e cheidun animal. As treuvo an natura sia an forma sempia (es. sùcher) che complessa (es. àmid, selulòsa).

## Classificassion

Ij carboidrat as peulo partagesse an tre categorìe prinsipaj:

Monossacàrid: Le unità bas, con 3-7 àtom ëd carbòni. Esempi:

* Glucòsi (C₆H₁₂O₆): Sorgiss d'energìa primaria ant le sélule.
* Frutòsi: Sùcher dij frut.

Dissacàrid: Formà da doi monossacàrid unì. Esempi:

* Sacaròsi (glucòsi + frutòsi): Sùcher ëd tàula.
* Latòsi (glucòsi + galatòsi): Present ant làit.

Polissacàrid: Caden-e longhe ëd monossacàrid. Esempi:

* àmid: Riserva d'energìa ant le piante.
* Selulòsa: Component strutural dle parete celular vegetaj.
* Glicògen: Riserva d'energìa ant j'animal.

## Strutura

Ij monossacàrid a l'han na strutura linear o anelà (es. anel ëd 5 o 6 component). La presensa ëd grup idrossìlich (-OH) e na liura carbonil (C=O) a determin-o soe proprietà. J'isòmer (es. glucòsi e frutòsi) a l'han midema fòrmula ma struture diferente.

## Propietà

Fìsiche: Solùbij an eva (sùcher cit), cristalin o pulvrient (es. sacaròsi).

Chìmiche:

* A peulo fé idròlisi (rotura con eva) për dé monossacàrid (es. àmid → glucòsi).
* A peulo fermenté (es. glucòsi → etanòl + CO₂ ant ij liévit).
* A partìssipo a reassion ëd caramelisassion o Maillard (colorassion ant la cusin-a).

## Fonsion biològiche

* Riserva d'energìa: àmid (piante) e glicògen (fìdich e mùscoj).
* Strutura: Selulòsa ant le piante, chitin-a ant j'inset.
* Comunicassion selular: Glicoprotein-ee ant le membrane.

## Aplicassion

* Alimentar: Dolcificant, aditiv për fé esse pì spess (es. pectin-a ant la marmelada).
* Industria: Produssion ëd carta (selulosa), bioplàstich, tessù (viscosa).
* Medzin-a: Solussion ëd glucòsi për via endovenosa.
* Bioenergìa: Etanòl da fermentassion ëd biomassa.

## Salùt e dietética

* Sùcher sempi (es. sacaròsi) a son digerì lest ma a peulo causé d'àut ëd glicemìa.
* Carboidrat compless (es. gran antregh, legum) a l'han n'assorbiment pì gradual.
* Fibra alimentar (es. selulosa) a giuta la digestion e ël trànsit intestinal.

## Stòria

Ant l'Antichità, ij sùcher a j'ero otnù da cana o biarave.

Ant ël sécol XVIII, ël glucòsi a l'é stàit isolà da Ugo von Liebig.

Ant ël sécol XIX, studi an sla fotosìntesi a l'han ciairì ël ròl dij carboidrat ant l'energìa dle piante.

Ancheuj, ij carboidrat a son studià ant la biochìmica për sò colegament con ël metabolism.

## Sicurëssa

Consum ësagerà ëd sùcher a peul mené a diabète o obesità.

Intoleransa al latòsi: Mancansa d'enzima për digerì ël latòsi.

Fibra tròpa pòca a l'é colegà a problema d'intestin.

Ij carboidrat a son essensiaj tant për la vita che për l'industria. Soa capacità ëd memorisé energìa e formé struture a-j rend un dij component pì versàtij dla chìmica orgànica.
# Marmòta

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| ?**marmòta** |
| --- |
|   |
| **Classìfica sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regn: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Class: | Mammalia  |
| Órdin: | Rodentia  |
| Famija: | Sciuridae  |
| Géner: | *Marmota*  |
| Specie: | M. marmota  |

 |
| Nòm binomial |
| Marmota marmota Linnaeus, 1758 |

marmòte
Le **marmòte** (*Marmòta marmòta* (Linnaeus, 1758)) a son na specie ëd rusiàire dla famijia Scioridae.
Tassonomìa
Ël géner *Marmòta* a comprend vàire specie: cola ch'as treuva an Piemont a l'é la Marmòta alpin-a \* *Marmota marmota* , ch' i trovoma tra ij 1500 e ij 3000 méter d'autëssa.
Letargh
Dagià che l'invern ën montagna a l'é per gnente simpàtich, d'otogn le marmòte as ritiro ant le tan-e e a s'andeurmo: soa temperadura a cala da +35° a -5°, ël cheur a passa da 130 a 15 colp a la minuta e la respirassion as fà tant cita da nen vëddla. Antant ch' a deurmo, le marmòte a consumo le scòrte 'd grass ch'a l'han ant ël còrp.
Passé l'invern a l'é bin dificil.
Nòte
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Filipin-e

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Le **Filipin-e** (*Pilipinas* an tagalog) a son un pais dl'Asia sud-oriental.
La capital a l'é Manila.
A l'han na surfassa ëd 300.000 km² e a conto anviron 85 milion d'abitant.
Anté ch'as treuvo

Geografìa
Le Filipin-e a son n'arsipélagh a sud dla Cin-a, a est del Vietnam e a òvest dl'Océan Passìfich, formà da 7.107 ìsole; la pì granda a l'é Luzon anté ch'a i-é la capital Manila.
Religion
L'80% ëd la popolassion a l'é catòlich.
Organisassion polìtica
Le Filipin-e (nòm ofissial: **Repúbliká ng̃ Pilipinas**) a son na rèpublica presidensial.
Ël president a l'é Rodrigo Duterte (dal 2016). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Abòrt

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Abòrt e lej: an bleu a l'é legal, an ross a l'é pa legal. Autr color pa legal, ma con ecession.
Ant ij mamìfer, n' **abòrt** a l'é quand che na gravidansa a finiss prest sensa la nàssita d'un *cit*.
L'abòrt a peul capité naturalment, normalment përchè cheicòs a l'é andàit mal ant la gravidansa. Quand che sòn a càpita,
as parla d'un *abòrt spontani*.
J'uman a peulo ëdcò fé finì la gravidansa ëd propòsit prima ch'a-i sia la nàssita. Sòn a l'é ciamà *abòrt provocà*.
La legalità ëd l'abòrt prtovocà a peul dipende da condission com incest, violensa, difet fetaj gròss o perìcoj për la salute dla mare. An tùit ij cas, la legalità dl'abòrt a dipend da le lej dël pòst |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Falco tinnunculus

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| ?**torieul** |
| --- |
|   |
| **Classìfica sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regn: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Class: | Aves  |
| Órdin: | Falconiformes  |
| Famija: | Falconidae  |
| Géner: | Falco  |
| Specie: | F. tinnunculus  |

 |
| Nòm binomial |
| **Falco tinnunculu** (Linneus, 1758) |

*Falco tinnunculus*

Na carta ëd sò spantiament. An giàun ij pòst andoa a lë sta mach l'istà, an verd coj andoa a lë sta tut l'ann
Torieul
**Falco tinnunculus**, conossù an piemontèis com **torieul**, **farchèt ëd le tor**, a l'é n'osel rapinant dla famija Falconidae.
Descrission
A l'é longh apopré 35 cm, con duvertura d'ale ëd 70-80 cm, pèis 200-300 g. Ël mas-cc a l'ha la testa e la coa grise, ël doss color castagn con mace scure, la pansa barossa con mace scure. La fumela a l'ha ël doss brun rossastr con barëtte nèire. A mangia 'd preferensa rat e giari, ma ëdcò laserde, ran-e, gròsse bòje e osej cit. A l'ha l'abilità ëd resté sospèis an vòl (*stà an sël vent*) për cassé.
Ambient
A viv ant ij paisage duvert: campagne, pra, colin-e, montagne fin a 2.500 m, e ëdcò ant ij sénter abità (tor, gesie, palass). A fà 'l nil an sle rochere, an sij palass o ant ij përtus dj'erbo. A l'é n'osel sedentari o migrator a curta distansa.
Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia, Àfrica (escludend le foreste pluviaj). A l'é un dij falcon pì comun. An Piemont a l'é present tut l'ann ant le colin-e e le pian-e, con chèiche popolassion an sj'Alp. A l'é protet da la lej 157/92.
Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Altri progetti* Wikimedia Commons
* Wikispecies

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Falco tinnunculus Wikispecies a conten informassion su **Falco tinnunculus Falco tinnunculus L., 1758
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Euròpa

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| L'Euròpa da l'àut
Europa
Europa
Europa, vers l'ann 1000.
L'**Euròpa**, opura **Europa**, a l'é un continent e a fa part dl'Eurasia.
A l'ha na surfassa ëd 10.400.000 km² e a conta apopré 799.000.000 abitant.
Ël nòm a deriva dal grech antich *Ευρώπη*, ch'a veul dì *grand euj*.
Jë Stat
L'Euròpa, a conta 47 Ëstat (tre Stat a l'han na part an Euròpa e na part an Asia):
* Albanìa (Tiran-a)
* Andorra (Andorra la Vella)
* Àustria (Vien-a)
* Belgi (Brussel)
* Bielorussia (Minsk)
* Bòsnia e Erzegòvina (Sarajevo)
* Bulgarìa (Sòfia)
* Croassia (Zagabria)
* Danimarca (Copenàghen)
* Estònia (Tallin)
* Federassion Russa (Mosca) - (la porsion europenga a l'é ël teritòri a òvest dj'Uraj e dël fium Ural; ël Càucaso russ a l'é sovens considerà part ëd l'Euròpa për rason stòriche e colturaj)
* Finlandia (Helsinki)
* Fransa (Paris)
* Gërmania (Berlin)
* Grecia (Atene)
* Irlanda (Dublin)
* Islanda (Reykjavík)
* Italia (Roma)
* Kazakistan (Astana) - (la porsion europenga a l'é ël teritòri a òvest dël fium Ural)
* *Kosovo (Prìstina)* - (teritòri sota protession anternassional, reclamà da la Serbia)
* Letònia (Riga)
* Liechtenstein (Vaduz)
* Lituania (Vilnius)
* Lussemborgh (Lussemborgh)
* Macedònia dël Nòrd (Skopje)
* Malta (La Valëtta)
* Moldavia (Chişinău)
* Mònaco (Mònaco)
* Montnèigr (Podgorica)
* Norvegia (Òslo)
* Pais Bass (L'Aja e Amsterdam)
* Polònia (Varsavia)
* Portugal (Lisbon-a)
* Regn Unì (Londra)
* Repùblica Ceca (Praga)
* San Marin (Sità ëd San Marin)
* Romanìa (Bùcarest)
* Serbia (Belgrad)
* San Marin (Sità ëd San Marin)
* Sità dël Vatican
* Slovachia (Bratislava)
* Slovenia (Lubian-a)
* Spagna (Madrid)
* Svessia (Stocòlma)
* Svìssera (Berna)
* Turchìa (Ankara) - (la part euròpenga a pija ij teritòri a nòrd-òvest dël Bòsfor e dla strèita dij Dardanej)
* Ucrain-a (Kijv)
* Ungherìa (Bùdapest)

A i son ëdcò quatr stat ch'a son geograficament an Asia, ma sovens a son considerà part dl'Euròpa per rason stòriche e colturaj:
* Armenia (Erevan)
* Azerbaigian (Baku)
* Cipro (Nicosìa)
* Geòrgia (Tbilisi)

Anliure esterne
Altri progetti* Wikimedia Commons

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Euròpa**
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |