Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# América Meridional

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| L'América meridional da l'àut
L'**América Meridional** a l'é un-a dle tre part dont a l'é spartì për convension ël continent American.
A l'ha na surfassa ëd 18.841.000 km² e a conta apopré 385.742.554 abitant.
Ël nòm a ven dal navigator italian Amerigh Vespucci.
Jë Stat
L'América Meridional a conta 12 Stat indipendent:
* Argentin-a (capital: Buenos Aires)
* Bolivia (Sucre)
* Brasil (Brasilia)
* Cile (Santiago dël Cile)
* Colombia (Bogotà)
* Ecuador (Quito)
* Guyana (Georgetown)
* Paraguay (Asunción)
* Perù (Lima)
* Suriname (Paramaribo)
* Uruguay (Montevideo
* Venessuela (Caracas)

L'América Meridional a conta ëdcò 3 stat che a dipendo da stat forësté:
* Ìsole Falkland (Port Stanley)
* Georgia dël Sud
* Gujan-a Fransèisa (Cajen-a)

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Àfrica

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Artìcol prinsipal an lenga piemontèisa** |
| Version an parlà locaj: Astësan Bielèis Canavzan Langhèt Lissandrin Monfrin Noarèis Valsesian Valsusin |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**Àfrica** a l'é lë scond continent për popolassion e estension. A òcupa n'àrea ëd 30.065.000 chilòmeter quàder e a l'ha na popolassion d'anviron 800 milion ëd përson-e.
An Àfrica as parlo apopré un ters dle lenghe ch'a-i son al mond.
A l'é delimità a nòrd dal mar Mediterani, a òvest da l'océan Atlàntich, a sud da l'océan Antàrtich e a est da l'océan Indian e dal mar Ross.
A l'é traversà da l'Equator e l'é caraterisà da na granda varietà ëd clima.
L'autura pì àuta a l'é ël mont Kilimangiaro, an Kenya.
Ij fium pì amportant a son ël Nil, ël Còngo, ël Nìger e ël Zambesi.
J'ìsole prinsipaj a son ël Madagascar, Mauritius, le Seychelles, Socòtra (Yemen), Cap Vèrd, São Tomé e Príncipe, Fernando Poo e Sant Élena. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Scopel

Scopej da bòsch
**Scopel** (ò **Scarpel**, dal latin *scalpellum*) a l'é n'atrass manual a lama fissa, dovrà për intajé, scarpelé o dësfé 'd bòsch, pera, metal o àutri materiaj dur. A l'é essensial për ij mësté dl'intajadure, dla scoltura, dla falegnamerìa fin-a e dla meisin-a.

## Strutura

Në scopel a l'é formà da:

* Na **lama**, d'assl temprà, con un taj a bisel da na part e na surfassa pian-a da l'àutra.
* Un **man-i**, ëd bòsch resistent (rol, bòsch ëd fò) o 'd material sintétich, fissà a la lama travers na coa a cùpola.

## Sòrt dë scopej

A-i son vàire sòrt dë scopej, mincadun për un travaj o material specìfich:

* **Scopel da minusié**: con lama larga, për fé 'd conche, dë scanaladure e travaj ëd precision an bòsch.
* **Scopel da pera** (ò gradin): con lama robusta e larga, për dësfé e modlé la pera.
* **Scopel da metal** (ò bulin): pì cit e precis, për travaj d'incision e 'd finission an sël metall.
* **Scopel a goja**: con na lama 'n forma 'd U o V, për fé dë scanaladure decorative.
* **Scopel a rëssa**: lama drita e larga, për fé surfasse pian-e.
* **Scopel chirùrgich**: motobin cit e precis, dovrà ant la sirurgìa.

## Utilisassion

Lë scopel a l'é dovrà për:

* **Intajé 'd bòsch** (ant la falegnamerìa e l'ebanisterìa).
* **Scarpelé 'd pera** (ant la scoltura e l'edilissia).
* **Fé 'd gravure** an sël metal (ant l'art e la mëccanica 'd precision).
* **Modlé 'd materiaj sintétich** (com la rèsina).
* **Operassion chirurgiche** (ant la medzin-a).

## Técnica d'utilisassion

Lë scopel as ten con na man an sël man-i e l'àutra an sla lama për giudé la diression. As deuvra colpend-lo con na massa ò un martel (për bòsch e pera) ò possand-lo a man (për travaj pì fin). A venta manten-e la lama sèmper bin afilà.

## Stòria

Ij prim scopej a j'ero 'd pera s-ciapà o 'd oss. Con l'ariv dël ram e dël bronz a son dventà pì precis. Ant l'Età dël Fer a son fasse con lama 'd fer, an ancaminand la forma moderna. An Egit e ant la Roma antica a j'ero già dovrà për la costrussion dij monument.

## Scopel ant la coltura piemontèisa

Ant la tradission piemontèisa, lë scopel a l'era l'utiss fondamental dël minusié, dl'intajador e dël picapere. A l'era dovrà për realisé mòbij antich, decorassion architetòniche e sculture religiose. An vàire paìs dël Piemont as peulo ancora vëdde d'euvre 'd bòsch e 'd pera realizà con cost utiss.

## Vardé 'dcò

* Assul
* Martel
* Lima
* Atrass

## Arferiment

* Vocabolari Treccani
# Venessuela

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Venessuela** (*Venezuela* an espagneul) a l'é un pais dl'América meridional.
A confin-a con Colombia, Gujan-a e Brasil e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich e dal Mar dij Caràib.
La capital a l'é Caracas.
A l'ha na surfassa ëd 916.445 km² e a conta anviron 25.750.000 abitant.
Anté ch'as treuva

Organisassion polìtica
Ël Venessuela (nòm ofissial: **República Bolivariana de Venezuela**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Delcy Rodríguez (2026-). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Schërieul comun

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| ?**Schërieul comun** |
| --- |
|   |
| **Classìfica sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regn: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Class: | Mammalia  |
| Órdin: | Rodentia  |
| Famija: | Sciuridae  |
| Géner: | *Sciurus*  |
| Specie: | S. vulgaris  |

 |
| Nòm binomial |
| Sciurus vulgaris Linnaeus, 1758 |

Lë **schërieul comun** (*Sciurus vulgaris*, Linnaeus 1758) a aparten a la famija dij Sciuridae, dl'órdin dij Rusior, dla class dij Mamìfer. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |