Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Giari

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| ?**Giari** |
| --- |
|   |
| **Classìfica sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regn: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Class: | Mammalia  |
| Órdin: | Rodentia  |
| Famija: | Muridae  |
| Géner: | Mus  |
| Specie: | M. musculus  |

 |
| Nòm binomial |
| Mus musculus Linnaeus, 1758 |

Ël **giari** o **giare** (*Mus musculus*, *Linnaeus*) a l'é n'animal ch'a aparten a la famija dij roditor.
Distribussion
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Cretass

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Cretass** a l'é un perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 145 milion d'agn fa a 65 milion d'agn fa.
A l'é ël ters e darié perìod ëd l'era scondaria; a ven apress al Giuràssich e prima dël Paleocen (ant l'era tersiaria).
Sò nòm a ven dal latin *creta*, visadì *giss*.
Durant ël Cretass a-i é staje l'aparission ëd le fior.
La fin a l'é marcà da l'estinsion dij dinosàur e 'd vàire àutre partìe zoològiche. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Eocen

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**Eocen** a l'é un perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 56 milion d'agn fa a 34 milion d'agn fa.
A l'é lë scond perìod ëd l'era tersiaria, apress ël Paleocen e prima dl'Oligocen.
A l'é marcà da na fòrta diversificassion dij mamìfer.
Durant l'Eocen a son comparìe le prime balen-e e le prime sumie. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Oligocen

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**Oligocen** a l'é un perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 34 milion d'agn fa a 23 milion d'agn fa.
A l'é ël ters perìod ëd l'era tersiaria, apress l'Eocen e prima dël Miocen.
Durant l'Oligocen a-i son comparìe le prime gran sumie. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Miocen

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Miocen** a l'é un perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 23 milion d'agn fa a 5 milion d'agn fa.
A l'é ël quart perìod ëd l'era tersiaria, apress l'Oligocen e prima dël Pliocen.
Durant ël Miocen a son comparì le prime gran sumie e ij prim omìnid. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Pliocen

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ël **Pliocen** a l'é un perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 5 milion d'agn fa a 2 milion d'agn fa.
A l'é ël quint e darié perìod ëd l'era tersiaria, apress ël Miocen. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Antàrtide

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Artìcol prinsipal an lenga piemontèisa** |
| Version an parlà locaj: Astësan Bielèis Canavzan Langhèt Lissandrin Monfrin Noarèis Valsesian Valsusin |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Antàrtide

L'**Antàrtide** a l'è 'l sest continent. A l'è nen divis an pais e nassion, ma a l'è ad tùit, bele che vàire pais a n'arvéndico 'l teritòri. A l'è abità da arsercador, geòlogh e siensià che a lo studio.
*
*
*
*
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Australia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L'**Australia** a l'é un pais dl'Osseania.
La capital a l'é Canberra ma la sità pi granda a l'é Sydney.
A l'ha na surfassa ëd 7.741.220 km² e a conta anviron 23.000.000 d'abitant, dont 470.000 aborìgin.
Anté ch'as treuva

Stòria
L'Australia a l'é stàita dëscoatà da j'europengh ant ël 1606.
Dal 1788 a l'é stàita colònia penal britànica.
Religion
Ij catòlich (25% ëd la popolassion) a formo la pì amportanta comunità religiosa d'Australia.
Conomìa
L'Australia a l'é ël quart produtor d'urani dël mond, apress Canadà, Kazakistan e Nìger.
Organisassion polìtica
L'Australia (nòm ofissial: **Commonwealth of Australia**) a l'é un regn dël Commonwealth.
L'argin-a a l'é Carl III dël Regn Unì.
Ël prim ministr a l'é Anthony Albanese (dal 2022).
Anliure esterne
Altri progetti* Wikimedia Commons

* Wikimedia Commons a conten figure o àutri archivi su **Australia**
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Ratavolòira

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Na ratavolòira
La **ratavolòira** a l'é ën mamìfer ch'a smija ch'a vòla, an efet a plana mach.
Ël nòm a veul dì literalman *rat ch'a vòla*: cost animal a jë a smija a 'n rat, mach ch'a l'ha j'ale, con j'orije motobin pi gròsse e ij dent pitost pi longh.
A l'é n'animal ch'a viv ëd neuit.
Durant ël di a së stërma e a va a deurme 'ndrinta a dle balme. As buta a piòte an aria e as taca con j'onge a la pera.
A vëdd nen lontan, ma a sent tant bin.
Le ratavolòire a mangio bòje, ma ëdco fruta, ran-e e pess.
A-i në j'é 'd varie specie, fin-a un-a bela gròssa ch'a-j ciucia 'l sangh a le bestie. A-j diso "vampir" e a l'é per lòn che la fantasìa popolar (prima 'd tut romanz e cine) a l'han daje costa forma a cole creature d'imaginassion pi mòrte che vive.
Tanta gent a-j fà dle ca a le ratavolòire an manera ch'as fërmo da lor, përchè a mangio tante bòje sensa da manca da masseje con la chìmica. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |