Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Roditor

Ij **Roditor** (sientìfich: *Rodentia*) a son l'órdin pì numeros dij mamìfer, con pì ëd 2.300 specie conossùe, rapresentà da organisn com ij rat, ij castor, j'ariss e le marmòte. A son caraterisà dai sò dent anterior, ch'a chërsso continuament për tuta la vita. A òcupo quasi tùit j'ambient dël pianeta, da le sità ai desert, e a l'han un ròl ecològich motobin amportant.

## Tassonomìa

Regn: Animalia

Phylum: Chordata

Class: Mammalia

Órdin: Rodentia

Sot-órdin: A son dividù an vàire sot-órdin, coma Sciuromorpha (schërieul, marmòte), Myomorpha (rat), e Hystricomorpha (ariss, capibara). Le famije pì conossùe a son Muridae (rat), Sciuridae (schërieul), e Cricetidae (campagneul).

## Morfologìa

Ij Roditor a l'han na strutura dental ùnica:

* Dent anterior (incisiv): A l'han na cobia d'incisiv superior e inferior a chërs continuament, con smalt an sla part anterior. Costa caraterìstica a-j përmet ëd rosié bòsch, smens e d'àutri materiaj dur sensa consumé ij dent.
* Spassi sensa dent (diastema): Tra j'incisiv e ij masslé a-i é në spassi veuid, ùtil për traten-e ël mangé sensa anterferensa.

Ij còrp a peulo varié da cit (es. surgh nano, 5 cm) a gròss (es. capibara, fin a 60 kg). A l'han piòte fòrte për scavé o core, e vàire a l'han ëd sghignon motobin sensìbil.

## Abitat e Ecologìa

Ij Roditor a coloniso quasi tùit j'ambient:

* Terestr: Rat, surgh, campagneul.
* Arborìcol: schërieuj, volp volant.
* Soterani: trapon.
* Semi-aquàtich: Castor, capibara.

Soa dieta a varia: a peulo esse erbìvor, omnìvor o fin-a carnìvor (rair). A son fondamentaj ant la caden-a alimentar coma sorgiss ëd nutriment për farchèt, serp e d'àutri predador.

## Amportansa për l'Òm

Positiva:

* Aliment: An chèiche culture, ij roditor a son mangià (es. ariss ant l'Àfrica).
* Sientìfich: Rat e surgh a son dovrà ant la ricerca biomédica.
* Ecológica: Dispersor ëd smens, aerassion dël teren (castor ch'a costruisso dighe).

Negativa:

* Parassita: Dann a le riserve d'aliment e a le coltivassion.
* Maladìe: Trasmëtto maladìe coma la pest (via le pùles) o l'hantavirus.
* Specie invasive: Es. ël rat gris (Rattus norvegicus) a mnassa la biodiversità local.

## Esempi avosà

Mus musculus (Surgh comun): Spantià an tut ël mond.

Rattus norvegicus (Rat gris): Conossù për soa adatabilità a le sità.

Sciurus vulgaris (schërieul ross): Comun ant le foreste europee.

Castor fiber (Castor eurasiàtich): Famos për soe dighe natural.

Hydrochoerus hydrochaeris (Capibara): Ël roditor pì gròss vivent (América dël Sud).

Ij Roditor a mostro na straordinaria capassità d'adatassion, soportand ambient ostij e aprofitand ëd le risorse uman-e. Soa presensa a l'é un indicador ëd la salute dj'ecosistem, ma a deuv esse controlà për evité dann econòmich o sanitari.
# Classificassion biològica

La **classificassion biològica** a l'é ël sistema che jë siensià a dòvro për organisé e grupé tute le specie vivente scond ëd criteri sientìfich. Costa classificassion a përmët d'antende mej ij rapòrt evolutiv e le caraterìstiche comun-e antra j'organism.

## Stòria

Ël sistema modern ëd classificassion a l'é stàit fondà dal naturalista svedèis Carolus Linnaeus ant ël sécol XVIII. Chiel a l'ha intròduvù la categorìa dël géner e dla specie, e a l'ha creà ël sistema ëd nomenclatura binaria (për esempi, *Homo sapiens*). Con j'agn, ël sistema a l'é stàit agiornà për anclude neuve arserche an sla genética e l'evolussion.

## Livej ëd classificassion

La gerarchìa dla classificassion a l'é organisà an pi livej, dal pì grand al pì cit:

1. **Domini** (es. Eukaryota, Bacteria, Archaea)
2. **Regn** (es. Animalia, Plantae, Fungi)
3. **Filum** (es. Chordata për j'animal con la colòna vertebral)
4. **Class** (es. Mammalia për ij mamìfer)
5. **Órdin** (es. Primates për le scimie e l'òm)
6. **Famija** (es. Hominidae për l'òm e ij grand sìmian)
7. **Géner** (es. *Homo*)
8. **Specie** (es. *Homo sapiens*)

## Ij tre Domini

Ant j'agn '80, Carl Woese a l'ha proponù na division an tre domini:

* **Eukaryota**: organism con celule complesse (es. plant-e, animal, fungh).
* **Bacteria**: microorganism sensa nucleus sélar.
* **Archaea**: microorganism ch'a vivo an ambient estrem (es. termal, salin).

## Nomenclatura binaria

Minca specie a l'ha un nòm sientìfich ùnich, formà da doi termo: ël géner e la specie (es. *Canis lupus* për ël luv). Sta nomenclatura a garantiss precision antërnassional.

## Classificassion moderna

Al di d'ancheuj, la classificassion a ten cont ëd le relassion evolutive (filogenética) e dij dat genétich. A esist-o ëdcò sistema alternativ com la cladìstica, ch'a grup-a j'organism për caraterìstiche derivà da un antenà comun.

## Vardé ëdcò

* Evolussion
* Tassonomìa
* Filogenesi
# Chordata

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Ij **Cordà** (*Chordata*, Bateson 1885) a rapresento un phylum d’animaj caraterisà da avèj ‘n sostegn andrinta al còrp, ciamà notocòrda.
As divido ën tre grup:
* Tunicà: a sono cite bestie marin-e, fissà al substrà, sessij e a forma ‘d sach, come l’Ascidia
* Anfiòss: a vivo ant ël mar, a son longh da 3 a 5 cm e a smijo ‘d pèss sensa testa, A vivo quasi sempre ant la sabia dël fond, come l’Anfiòss.
* Cranià: a l’han na testa bin dësvlupà. A comprendo ij subphilum Agnata e Vertebrata. Ant lë scond i trovoma pèss, osej, anfibi, rétij e mamìfer.

Morfologìa
Tuti ij Cordà a son parent, dagià ch’a presento dë strutture fàite per sosten-e ‘l còrp (notocòrda).
A l’han un sistema nervos dësvlupà a comensè dal tubo neural; da ‘ndova a parto ij nerv.
Tuti j'embrion dij cordà a së smijo motobin, con sistema nervos, coa, aòrta dorsal, tubo digerent e un vas principal dël sangh (ël cheur dij vertebrà)
Sistemàtica
* Subphylum Tunicata (Urocordà ò Tunicà)
	+ Class Ascidiacea (Ascidie)
	+ Class Appendicularia
	+ Class Thaliacea
* Subphylum Cephalochordata (Cefalcordà)
	+ Famija Asymmetronidae
	+ Famija Branchiostomidae
* Subphylum Vertebrata (Vertebrà)
	+ Infraphylum Agnatha (Agnà)
		- Superclass Cyclostomata (Ciclostòm)
		- Superclass †Ostracoderma
	+ Infraphylum Gnathostomata (Gnatostòm)
		- Superclass Pisces (Pess)
			* Class Chondrichthyes (Pess con le cartilàgin)
			* Class Osteichthyes (Pèss con j'òss)
		- Superclass Tetrapoda
			* Class Amphibia (Anfibi)
			* Class Reptilia (Rétij)
			* Class Aves (Osej)
			* Class Mammalia (Mamìfer)
			* Class †Synapsida
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Mamìfer

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| ?**Mamìfer** |
| --- |
|  |
| **Classìfica sientìfica** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Regn: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Subphylum: | Vertebrata  |
| Class: | Mammalia  |

 |
| Nòm binomial |
| - Linnaeus, 1758 |

Chèiche spece ëd mamìfer
Ij **mamìfer** (**Mammalia**, Linnaeus 1758) a son na class ëd vertebrà da la pel coatà ëd pluch. Le fumele dij mamìfer l'an doi o pì pupe.
Esempi ëd mamìfer son ël giari, ël caval e l'òm. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Famija (tassonomìa)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Na **famija** a l'é n'ansem dë spece ch'a smon-o dle caraterìstiche comun-e.
Na famija a argropa vàire géner. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Géner

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
Un **géner** a l'é n'ansem dë spece ch'a smon-o dle caraterìstiche comun-e ardità da la midema spece inissial. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Etiòpia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
L' **Etiòpia** (*ኢትዮጵያ* an amàrich) a l'é un pais dl'Àfrica oriental.
A confin-a con Eritrea, Sudan, Somalia, Djibouti e Kenya.
La capital a l'é Addis Abeba.
A l'ha na surfassa d'1.104.300 km² e a conta anviron 75 milion d'abitant, dont l'84% a viv ant le campagne.
Anté ch'as treuva

Stòria moderna
L'Etiòpia a l'é sempër stàita indipendent, meno che për sinch ann, dal 1936 al 1941, quand a l'é stàita ocupà dal govern fassista italian dòp na guèra d'agression.
L'Etiòpia a l'é stàita un'imperi fin al 1974, quand ël Negus Haile Selassie a l'é stàit arvërsà da una gionta militar.
Organisassion polìtica
L'Etiòpia (nòm ofissial: **የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ** = ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk, *Repùblica Democràtica Federal d'Etiòpia*) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Girma Wolde-Giorgis (dal 2001).
El prim ministr a l'é Meles Zenawi (dal 1995). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Djibouti

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|
**Djibouti** (*جيبوتي* an àrab) a l'é un pais dl'Àfrica oriental.
A confin-a con Etiòpia, Eritrea e Somalia e a l'é bagnà dal Mar Ross e dal Golf d'Aden.
La capital a l'é Djibouti.
A l'ha na surfassa ëd 23.200 km² e a conta anviron 800.000 abitant.
Anté ch'as treuva

Stòria moderna
Djibouti a l'é stàit un possediment dla Fransa (con ij nòm ëd *Teritòri d'Obock*, *Còsta fransèisa dij Sòmali* e, a la fin, *Teritòri fransèis dj'Afar e dj'Issa*) dal 1862 al 1975, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Organisassion polìtica
Djibouti (nòm ofissial: **جمهورية جيبوتي / République de Djibouti**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Ismail Omar Guelleh (dal 1999).
Ël prim ministr a l'é Dileita Mohamed Dileita (dal 2001). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |
# Eritrea

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Vos an lenga piemontèisa** |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

L' **Eritrea** a l'é un pais dl'Àfrica nòrd-oriental.
A confin-a con Etiòpia, Sudan e Djibouti e a l'é bagnà dal Mar Ross.
La capital a l'é Asmara.
A l'ha na surfassa ëd 117.600 km² e a conta anviron 4.500.000 abitant.
Anté ch'as treuva

Stòria moderna
L'Eritrea a l'é stàit un possediment dl'Italia dal 1890 al 1941. Dòp dla guèra, ij Stat Unì e j'àutri stat occidentaj a l'han volù 'na federassion dl'Eritrea con l'Etiòpia, ch'a l'é peui dventà un'anession.
L'Eritrea a l'ha conquistà soa indipendensa dël 1993, dòp na longa guèra ëd liberassion.
Organisassion polìtica
L'Eritrea a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Isaias Afewerki (dal 1993). |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Aiuto per la lettura** |
|  | **Ayuda para la lectura** |
|  | **Help for Reading** |
|  | **Rintré ant la Piòla** |
|  | **Contaté j'Aministrator** |
|  | **Lìber për Amprende** |
|  | **Coression ortogràfica** |
|  | **Tastadura piemontèisa** |
|  | **Portaj e Proget** |
|  | **Agiut pr'ij Contributor** |
|  | **Travajòt sempi** |

 |