# ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ

**ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ** ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਯਾਮ ਹੈ - ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ।
11ਵੀਂ ਅਤੇ 12ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਆਯਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲਲਿਤ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਯੂਨਾਨੀ ਪਾਇਥਾਗਾਰਸ ਦੇ ਗਰਾਮ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਗਰਾਮ ਦੇ ਸਮਾਨ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਲਾਵਲ ਠਾਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਕਾਫ਼ੀ ਠਾਟ ਸ਼ੁੱਧ ਮੇਲ ਸੀ। ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਮੇਲ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ - ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਏ ਰੱਖਿਆ।

## ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੋਕਲ ਰੂਪ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਧਰੁਪਦ, ਖਿਆਲ ਅਤੇ ਤਰਾਨਾ ਹਨ। ਹਲਕੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਧਮਾਰ, ਤ੍ਰਿਵਤ, ਚੈਤੀ, ਕਜਰੀ, ਟੱਪਾ, ਟਪ-ਖਿਆਲ, ਠੁਮਰੀ, ਦਾਦਰਾ, ਗ਼ਜ਼ਲ ਅਤੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।

### ਧਰੁਪਦ

ਧਰੁਪਦ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰੁਪਦ ਨੂੰ ਤੰਬੂਰਾ ਅਤੇ ਪਖਾਵਜ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਓਹ ਗੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਗੀਤ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਬ੍ਰਜਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੱਧਕਾਲੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਾਰ ਯੰਤਰ, ਧ੍ਰੁਪਦ ਵਿੱਚ ਯੰਤਰ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਰੁਪਦ ਸੰਗੀਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਧਰੁਪਦ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਚਕ੍ਰ ਵਾਲੇ ਆਲਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਃ

> "ਓਮ ਅਨੰਤ ਤਮ ਤਰਨ ਤਾਰਿਣੀ ਤਵਮ ਹਰੀ ਓਮ ਨਾਰਾਇਣ, ਅਨੰਤ ਹਰੀ ਓਮ ਨਾਰਾਇਨ"।
>
>

ਅਲਾਪ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧੇਰੇ ਤਾਲਬੱਧ ਜੋੜ ਅਤੇ ਝਾਲਾ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਖਾਵਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਬੰਦਿਸ਼ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤਾਨਸੇਨ ਨੇ ਧ੍ਰੁਪਦ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ। ਧਮਾਰ ਨਾਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਧਰੁਪਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹਲਕਾ ਰੂਪ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹੋਲੀ ਦੇ ਬਸੰਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੌਰਾਨ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਧਰੁਪਦ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੇ ਕੁਝ ਘੱਟ ਕਠੋਰ ਖਿਆਲ, ਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸੁਤੰਤਰ-ਰੂਪ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਇਲਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਮਰਥਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਡਾਗਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਧ੍ਰੁਪਦ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਡਾਗਰ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਡਾਗਰ ਭਰਾ, ਨਾਸਿਰ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਅਤੇ ਨਾਸਿਰ ਅਮੀਨੁਦੀਨ ਡਾਗਰ, ਜੂਨੀਅਰ ਡਾਗਰ ਭਰਾ ਨਾਸਿਰ ਜ਼ਹੀਰੂਦੀਨ ਅਤੇ ਨਸੀਰ ਫ਼ੈਯਾਜ਼ੂਦੀਨ ਡਾਗਰ ਅਤੇ ਵਸੀਫ਼ੂਦੀਨ, ਫਰੀਦੁਦੀਨ ਅਤੇ ਸਈਦਉਦੀਨ ਡਾਗਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਡੇਚਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਉਦੈ ਭਾਵਲਕਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਡਾਗਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਡਾਗਰ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦਰਭੰਗਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮਲਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ-ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਰਾਮ ਚਤੁਰ ਮਲਿਕ, ਸੀਯਾਰਾਮ ਤਿਵਾਡ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ ਮਲਿਕ ਸਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਕੁਮਾਰ ਮਲਿਕ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਂਤ ਮਲਿਕ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕ ਹਨ। ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਧਰੁਪਦ ਘਰਾਨਾ ਹੈ ਡੁਮਰਾਂਵ ਘਰਾਨਾ, ਪੰਡਿਤ. ਤਿਲਕ ਚੰਦ ਦੂਬੇ, ਪੰਡਿਤ. ਘਨਾਰੰਗ ਬਾਬਾ ਇਸ ਵੱਕਾਰੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ। ਡੁਮਰਾਂਵ ਘਰਾਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਬਕਸਰ ਧਰੁਪਦ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ 500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਰਾਨਾ ਡੁਮਰਾਂਵ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਇਆ। ਧਰੁਪਦ ਸ਼ੈਲੀ (ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਵਣੀ) ਗੌਹਰ, ਖੰਡਰ ਅਤੇ ਨੌਹਰਵਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਜੀਵੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਪੰਡਿਤ ਹਨ। ਪੰਡਿਤ. ਰਾਮਜੀ ਮਿਸ਼ਰਾ।

ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਬੇਤੀਆ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਬੇਤੀਆ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੇਤੀਆ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ।

### ਖਿਆਲ

ਖਿਆਲ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਖਿਆਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਿੱਚ "ਵਿਚਾਰ" ਜਾਂ "ਕਲਪਨਾ" ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ/ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਧੁਨ ਲਈ ਦੋ ਤੋਂ ਅੱਠ-ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ। ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਪਦ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਖਿਆਲ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ *ਸਰਗਮ* ਅਤੇ *ਤਾਨ* ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਪਦ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਆਲਾਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।

ਖਿਆਲ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਗਾਇਕ ਲਈ, ਸੈੱਟ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੁਆਰਾ, ਖਿਆਲ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਹੈ। ਖਿਆਲ ਗਾਇਕ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਿਆਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਰਾਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ।

ਖਿਆਲ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਧ੍ਰੁਪਦ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ-ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਦਾਰੰਗ, ਅਦਾਰੰਗ ਅਤੇ ਮਨਰਂਗ ਸਨ।

### ਤਰਾਨਾ

ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੋਕਲ ਰੂਪ, ਤਰਾਨਾ ਮੱਧਮ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਗੀਤ ਹਨ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੂਡ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਲਾ, ਪਖਾਵਜ ਜਾਂ ਕਥਕ ਨਾਚ ਦੀ ਲੈਅ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਬੋਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਾਇਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਤਿਲਾਨਾ ਤਰਾਨਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਾਚ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

### ਟੱਪਾ

ਟੱਪਾ ਭਾਰਤੀ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੇਜ਼, ਸੂਖਮ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇਸ ਦੀ ਰੋਲਿੰਗ ਗਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਊਠ ਸਵਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੀਆਂ ਗੁਲਾਮ ਨਬੀ ਸ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਸ਼ੋਰੀ ਮੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਆਸਫ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਗਾਇਕ ਸਨ। "ਨਿਧੁਬਾਬੁਰ ਟੱਪਾ" ਜਾਂ ਨਿਧੂ ਬਾਬੂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਟੱਪਾ 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।

### ਠੁਮਰੀ

ਠੁਮਰੀ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਵੋਕਲ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ, (r. 1847-1856) ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੀਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ, ਵਧੇਰੇ ਪੇਂਡੂ ਹਿੰਦੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਅਵਧੀ ਅਤੇ ਭੋਜਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕਵਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਥੀਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਗ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਠੁਮਰੀ ਅਤੇ ਕੱਥਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਮੇਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਠੁਮਰੀ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਰੂਪ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਰਾਗ ਭੈਰਵੀ ਵਿੱਚ ਠੁਮਰੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ
ਇਸ ਵਿਧਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਾਲੀਆ ਕਲਾਕਾਰ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ, ਭਰਾ ਬਰਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਬੜੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਬੇਗਮ ਅਖ਼ਤਰ, ਨਿਰਮਲਾ ਦੇਵੀ, ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ, ਪ੍ਰਭਾ ਅਤ੍ਰੇ, ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ, ਸ਼ੋਭਾ ਗੁਰਤੂ ਅਤੇ ਛੰਨੂਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਹਨ।

### ਗ਼ਜ਼ਲ

ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮੀਰ ਤਕੀ ਮੀਰ, ਗਾਲਿਬ, ਦਾਗ਼, ਜ਼ੌਕ ਅਤੇ ਸੌਦਾ ਵਰਗੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ੈਲੀ ਇਸ ਦੇ ਰੋਮਾਂਸ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਗਠਿਤ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।