# ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਉਂ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਆਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਤਾਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਵਾਇਤਾਂ, ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਾਤਰ, ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਉੱਤਰਾਖੰਡੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਦਮਾਉ, ਤੁਰੀ, ਰਣਸਿੰਘਾ, ਢੋਲਕੀ, ਡੌਰ, ਥਾਲੀ, ਭੰਕੋਰਾ ਅਤੇ ਮਸ਼ਕਬਾਜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤਬਲਾ ਅਤੇ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰਾਖੰਡੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਗਜੇਂਦਰ ਰਾਣਾ, ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇਗੀ, ਗੋਪਾਲ ਬਾਬੂ ਗੋਸਵਾਮੀ, ਮੋਹਨ ਉਪਰੇਤੀ, ਚੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ, ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਥੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁੱਦੇ, ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੁਆਰਾ ਪਹਾੜੀਆਂ

ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਮੰਡਲ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਪੰਵਾੜਾ, ਉਦਾਸੀ ਖੱਦਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਗਰ, ਥੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਝੋਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਉੱਘੇ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ

ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਗਾਇਕ ਹਨ:

* ਮੋਹਨ ਉਪਰੇਤੀ: ਕੁਮਾਉਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੋਕ-ਗਾਇਕ, ਮੋਹਨ ਉਪਰੇਤੀ ਆਪਣੇ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਜਾਗਰ ਅਤੇ ਰਾਜੂਲਾ ਮਲੂਸ਼ਾਹੀ ਗੀਤ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੁਮਾਓਨੀ ਗੀਤ ਬੇਦੂ ਪਕੋ ਬਾਰੋ ਮਾਸਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੀਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਵੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਂਡ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੀਤ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕੁਮਾਉਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਗੀਤ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੀਤ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

* ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇਗੀ: ਉਸਨੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜਾਗਰ, ਚੌਮਾਸਾ, ਠਡਿਆ, ਜਾਂ ਪਲੇਬੈਕ। ਉਸਨੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ, ਜੌਨਸਾਰੀ, ਰਾਵਲਤੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਹਨ। ਉਸਨੇ "ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਗੀਤਮਾਲਾ" ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਗੀਤਮਾਲਾ 10 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ਬੁਰੰਸ ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ। ਬਰਾਂਸ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫੁੱਲ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਪਰ-ਹਿੱਟ ਐਲਬਮਾਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਨੇ "ਚੱਕਰਾਚਲ", "ਘਰਜਵਾਈਂ", "ਮੇਰੀ ਗੰਗਾ ਹੋਲੀ ਤਾ ਮਾਈਮਾ ਆਲੀ" ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੇ ਇਸ ਨਾਮਵਰ ਗਾਇਕ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਬੋਲ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ, ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੂਝ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ "ਟੀਹਰੀ ਡੈਮ" ਅਤੇ "ਨੌਛਮੀ ਨਰੈਣਾ" ਨੇ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। "ਟੀਹਰੀ ਡੈਮ" ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉਜਾੜੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨੌਛਮੀ ਨਰਾਇਣਾ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਰਾਇਣ ਦੱਤ ਤਿਵਾਰੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਵਿਅੰਗ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

* ਗੋਪਾਲ ਬਾਬੂ ਗੋਸਵਾਮੀ: ਆਪਣੀ ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਲਈ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੰਤਕਥਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੈਲੇ ਬਾਜੇ ਮੁਰਲੀ, ਘੁਘੁਟੀ ਨਾ ਬਾਸਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੀਤ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਗੋਪਾਲ ਦਾ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰੋਂਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।

* ਚੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ: ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਰਧਾ ਲਈ "ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ 2500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਮਾਓਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ 'ਸਾਰਗ ਤਾਰਾ', 'ਭਾਨਾ ਹੈ ਰੰਗੀਲੀ ਭਾਣਾ', 'ਸੌਲੀ ਘੁਰਾ ਘੁਰ', 'ਸਾਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ', 'ਹਿਲਮਾ ਚਾਂਡੀ ਕੁ, ਅਤੇ 'ਜਰਾ ਠੰਡੂ ਛੱਲਾ ਦੀ' ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡੀ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਗਾਇਕ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਤੇਰੀ ਮੁਖੀਰੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਹੀ ਕਈ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਦੇ ਗਾਇਕ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇਗੀ ਨੇ ਚੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਰਾਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਫਲੇਰੀਆ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਅਚਾਰੀ ਜਾਗਰ - ਚੈਤਾ ਕੀ ਚੈਤਵਾਲੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 2016 ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੀਮੇਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

* ਮੀਨਾ ਰਾਣਾ: ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਔਰਤ ਗਾਇਕਾ।

* ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇਗੀ: ਗੜ੍ਹਵਾਲ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਤੋਂ ਉੱਘੇ ਲੋਕ ਗਾਇਕ।

* ਗਿਰੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ 'ਗਿਰਦਾ': ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲੇਖਕ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਗੀਤਕਾਰ, ਗਾਇਕ, ਕਵੀ, ਜੈਵਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ।

* ਪ੍ਰੀਤਮ ਭਰਤਵਾਨ: ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਤੋਂ ਜਾਗਰ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਗਾਇਕ।

ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਖੰਡੀ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ/ਕੈਸੇਟ ਨਿਰਮਾਤਾ ਏਜੰਸੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਮਾ ਵੀਡੀਓ ਕੈਸੇਟਾਂ, ਨੀਲਮ ਕੈਸੇਟਾਂ, ਅਤੇ ਟੀ-ਸੀਰੀਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੈਸੇਟਾਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਗੀਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ। ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਨਿਆਂ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਲਿਤ ਮੋਹਨ ਜੋਸ਼ੀ, ਮੰਗਲੇਸ਼ ਡੰਗਵਾਲ, ਗਜੇਂਦਰ ਰਾਣਾ, ਬੀ ਕੇ ਸਾਮੰਤ, ਕਲਪਨਾ ਚੌਹਾਨ, ਮਾਇਆ ਉਪਾਧਿਆਏ, ਅਨੁਰਾਧਾ ਨਿਰਾਲਾ ਅਤੇ ਦੀਪਕ ਚਮੋਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਐਲਬਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਲਲਿਤ ਮੋਹਨ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ "ਮਾਇਆ ਕੀ ਯਾਦ", "ਤਕ ਤਕਾ ਕਮਲਾ" ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਗਜੇਂਦਰ ਰਾਣਾ ਦੀ ''ਮਾਲੂ'', ''ਰਾਣੀ ਗੋਰਖਾਣੀ'', ''ਲੀਲਾ ਘਸਿਆਰੀ'', ''ਪੁਸ਼ਪਾ''; ਪ੍ਰੀਤਮ ਭਰਤਵਾਨ ਦੀ "ਸਰੂਲੀ" ਅਤੇ "ਰਾਜੁਲੀ"; ਦੀਪਕ ਚਮੋਲੀ ਦਾ ਨਿਰਭਗੀ ਕੋਰੋਨਾ ਅਤੇ ਹੇ ਮੇਰੀ ਸਵਾਨੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਉੱਨਤੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵੀਡੀਓ ਕੈਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਆਸਾਨ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਐਲਬਮਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਨਾਚ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਮਾਓਨੀ/ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਜਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਡੀਜੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।

## ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ

* ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ: ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਉੱਤਰਾਖੰਡੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ...
* ਢੋਲ: ਇਹ ਇੱਕ ਢੋਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜੀ ਜਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿਰੇ ਚਮੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ...
* ਦਮਾਮਾ: ਦਾਮਾ ਲੱਕੜ, ਚਰਮ-ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਸਫ਼ੂਦ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਪਰਕਸ਼ਨ ਯੰਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੇਘਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੈਂਡ ਡਰੱਮ, ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
* ਤੁਰਤੂਰੀ ਜਾਂ ਤੁਰ੍ਹੀ : ਤੁਰ੍ਹੀ ਕਾਂਸੀ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹਵਾ ਦਾ ਯੰਤਰ ਹੈ।
* ਬਿਨਈ: ਬਿਨਾਈ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਲੁਹਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਰ ਵਿਚ, ਇਹ ਘੋੜੇ ਦੀ ਰੱਸੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ. ਲੋਹੇ ਦੇ ਦੋ ਮੋਟੇ ਜੁੜੇ ਟਵੀਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪਤਲਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾ ਬੈਂਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

* ਮੁਸ਼ਕ ਬੀਨ ਜਾਂ ਬੈਗਪਾਈਪ : ਮਸ਼ਕ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕ ਬਾਜਾ, ਮਸਕ, ਮਿਸ਼ੇਕ, ਮੇਸ਼ੇਕ, ਮੋਸ਼ੁਗ, ਮੋਸ਼ਕ, ਮੋਸ਼ੂਕ, ਮਸ਼ਕ ਬਿਨ, ਬਿਨ ਬਾਜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬੈਗਪਾਈਪ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਸੁਦੂਰਪੱਛਮ ਸੂਬੇ (ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਾਜੀ) ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਦਾਰਚੁਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ।
* ਮੁਰਲੀ ਜਾਂ ਬੰਸਰੀ: ਬਾਂਸੁਰੀ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਰਸ ਲੀਲਾ ਨਾਚ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੰਤਕਥਾ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਹਵਾ ਦੇ ਯੰਤਰ ਲਈ ਬਦਲਵੇਂ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਰਲੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਾਧਨ ਸ਼ੈਵਵਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਮ ਹੈ।

## ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ

* ਮੋਹਨ ਉਪਰੇਤੀ (1928-1997): ਕੁਮਾਉਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੋਕ-ਗਾਇਕ, ਮੋਹਨ ਉਪਰੇਤੀ ਰਾਜੂਲਾ ਮਾਲੂਸ਼ਾਹੀ ਬੈਲੇਡ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।[1] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਮਾਉਂਤੀ ਗੀਤ ਬੇਡੂ ਪਾਕੋ ਬਾਰੋ ਮਾਸਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[2] ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਬਕਾ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਗੀਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕੁਮਾਉਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰੈਜੀਮੈਂਟਲ ਗੀਤ ਵੀ ਹੈ। ਨਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇਗੀ (1949-ਵਰਤਮਾਨ): ਨੇਗੀ ਨੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜਾਗਰ, ਚੌਮਾਸਾ, ਥਡਿਆ, ਜਾਂ ਪਲੇਬੈਕ ਹੋਵੇ।[3] ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਅਤੇ ਜੌਂਸਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ।[3] ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਵੀ ਹਨ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ][ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਚੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ: ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਰਧਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ "ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਾਹਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ[4] ਉਸਨੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਤੋਂ 2500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਮਾਓਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ।[5] ਉਹ ਗੜ੍ਹਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'ਤੇਰੀ ਮੁਖਿਰੀ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਗਾਇਕ ਵੀ ਸਨ। ਮੀਨਾ ਰਾਣਾ, ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇਗੀ, ਗਿਰੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ 'ਗਿਰਦਾ', ਪ੍ਰੀਤਮ ਭਰਤਵਾਨ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ