# ਮਨਾਲੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

**ਮਨਾਲੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Manali**) ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲੂ ਕਸਬੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਕੁੱਲੂ ਘਾਟੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਸਿਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਮਨਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਕੁੱਲੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਿਮਲਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 270 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (170 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 544 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (338 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਨਾਲੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਲਾਨੀ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਪਿਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਲੇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ 8,096 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨਾਲੀ ਚੀਨ ਦੇ ਤਾਰਿਮ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਲ (HP) ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ, ਕਾਰਾਕੋਰਮ ਦੱਰੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਯਰਕੰਦ ਅਤੇ ਹੋਟਨ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।

ਮਨਾਲੀ ਲਾਹੌਲ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਰਾਹੀਂ, ਕਰਾਕੋਰਮ ਦੱਰੇ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਤਾਰੀਮ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਯਾਰਕੰਦ ਅਤੇ ਹੋਟਨ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।

## ਇਤਿਹਾਸ

ਮਨਾਲੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਨੂ (ਦੇਖੋ ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ) ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨਾਲੀ ਨਾਮ ਨੂੰ ਮਨੂ-ਅਲਾਯਾ ( ਅਨੁ. 'the abode of Manu' )। ਹਿੰਦੂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੂ ਨੇ ਮਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਹੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੁੱਲੂ ਘਾਟੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨਾਲੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਸਬੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਹੈ।

## ਭੂਗੋਲ

ਮਨਾਲੀ 32.2396 N, 77.1887 E, ਲਗਭਗ 547 km (340 mi) ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ।

## ਗੈਲਰੀ

* ਮਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਬਰਫਬਾਰੀ
* ਮਨਾਲੀ ਤੋਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼
* ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨਾਲੀ ਨੇੜੇ ਸੜਕ
* 2022 ਵਿੱਚ ਮਨਾਲੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼
* ਮਨਾਲੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ।

## ਜਨਸੰਖਿਆ

ਮਨਾਲੀ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮ੍ਸ਼ਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 8,096 ਸੀ। 2001 ਵਿੱਚ, ਮਨਾਲੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਆਬਾਦੀ 6,265 ਸੀ। ਮਰਦ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 64% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 36% ਹਨ। ਮਨਾਲੀ ਦੀ ਔਸਤ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 74% ਸੀ, ਮਰਦ ਸਾਖਰਤਾ 80% ਸੀ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ 63.9% ਸੀ। ਆਬਾਦੀ ਦਾ 9.5% ਛੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਸੀ।

## ਮੌਸਮ

**ਮਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਗਰਮੀਆਂ, ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਠੰਡੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਇੱਕਉੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਉੱਚੀ ਭੂਮੀ** ਜਲਵਾਯੂ ( *Cfb* ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ −7 °C (19 °F) ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੋਂ 30 °C (86 °F) 30 °C (86 °F) ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਦਿਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਡਾ ਦਿਨ −7 °C (19 °F) ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 10 °C (50 °F) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੋਂ 30 °C (86 °F), ਅਤੇ −7 °C (19 °F) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ 15 °C (59 °F) ਤੱਕ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਵਰਖਾ 31 mm (1.2 in) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਨਵੰਬਰ ਅਤੇ 217 mm (8.5 in) ਵਿੱਚ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ. ਔਸਤਨ, ਕੁਝ 45 mm (1.8 in) ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਰਖਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ 115 mm (4.5 in) ਤੱਕ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮਾਨਸੂਨ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਕੁੱਲ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 1,363 mm (53.7 in) ਹੈ । ਮਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦਸੰਬਰ ਅਤੇ ਮਾਰਚ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

| ਸਮੇਟੋManali, Himachal Pradesh (1981–2010, extremes 1968–2011) ਦੇ ਪੌਣਪਾਣੀ ਅੰਕੜੇ |
| --- |
| ਮਹੀਨਾ | ਜਨ | ਫ਼ਰ | ਮਾਰਚ | ਅਪ | ਮਈ | ਜੂਨ | ਜੁਲਾਈ | ਅਗ | ਸਤੰ | ਅਕ | ਨਵੰ | ਦਸੰ | ਸਾਲ |
| ਉੱਚ ਰਿਕਾਰਡ °C (°F) | 19.5 (67.1) | 23.5 (74.3) | 27.0 (80.6) | 30.0 (86.0) | 35.0 (95.0) | 33.2 (91.8) | 32.6 (90.7) | 30.6 (87.1) | 29.2 (84.6) | 30.0 (86.0) | 25.6 (78.1) | 21.5 (70.7) | 35.0 (95.0) |
| ਦਿਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਔਸਤਨ ਉੱਚ °C (°F) | 10.8 (51.4) | 12.1 (53.8) | 16.7 (62.1) | 21.7 (71.1) | 24.9 (76.8) | 27.0 (80.6) | 26.9 (80.4) | 25.5 (77.9) | 24.7 (76.5) | 22.0 (71.6) | 17.7 (63.9) | 13.5 (56.3) | 20.2 (68.4) |
| ਦਿਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਔਸਤਨ ਹੇਠਲਾ °C (°F) | −1.1 (30.0) | 0.2 (32.4) | 3.0 (37.4) | 6.4 (43.5) | 9.1 (48.4) | 12.8 (55.0) | 15.9 (60.6) | 16.0 (60.8) | 12.2 (54.0) | 6.1 (43.0) | 2.2 (36.0) | 0.2 (32.4) | 6.9 (44.4) |
| ਹੇਠਲਾ ਰਿਕਾਰਡ °C (°F) | −11.6 (11.1) | −11.0 (12.2) | −6.0 (21.2) | −1.0 (30.2) | 1.0 (33.8) | 4.4 (39.9) | 7.4 (45.3) | 7.0 (44.6) | 3.0 (37.4) | −1.5 (29.3) | −5.0 (23.0) | −10.0 (14.0) | −11.6 (11.1) |
| ਔਸਤਨ ਵਰਖਾ cm (inches) | 83.5 (3.29) | 110.4 (4.35) | 156.9 (6.18) | 84.7 (3.33) | 73.5 (2.89) | 73.9 (2.91) | 190.3 (7.49) | 192.1 (7.56) | 113.1 (4.45) | 35.9 (1.41) | 28.1 (1.11) | 55.0 (2.17) | 1,197.4 (47.14) |
| ਔਸਤਨ ਬਰਸਾਤੀ ਦਿਨ | 5.2 | 7.4 | 8.0 | 5.5 | 5.8 | 6.4 | 12.1 | 13.6 | 7.7 | 2.3 | 1.7 | 2.9 | 78.6 |
| Average relative humidity (%) (at 17:30 IST) | 61 | 61 | 53 | 56 | 61 | 63 | 74 | 76 | 75 | 69 | 61 | 62 | 64 |
| ਸਰੋਤ: India Meteorological Department |

## ਆਵਾਜਾਈ

### ਹਵਾ

ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਕੁੱਲੂ-ਮਨਾਲੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ (IATA ਕੋਡ KUU) ਕੁੱਲੂ ਦੇ ਭੂੰਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਨੂੰ ਕੁੱਲੂ-ਮਨਾਲੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਬਾ ਰਨਵੇ ਹੈ। ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀਆਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਉਡਾਣਾਂ ਹਨ।

#### ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਟੈਕਸੀ ਸੇਵਾ

ਪਵਨ ਹੰਸ, ਸਰਕਾਰੀ ਚਾਰਟਰ ਏਜੰਸੀ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਕੁੱਲੂ, ਕਾਂਗੜਾ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਹੈਲੀ-ਟੈਕਸੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

### ਰੋਡ

ਮਨਾਲੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ NH 1 ਦੁਆਰਾ ਅੰਬਾਲਾ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ NH 22 ਤੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ NH21 ਦੁਆਰਾ ਜੋ ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਸੁੰਦਰਨਗਰ, ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਕੁੱਲੂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਮਨਾਲੀ ਤੱਕ ਸੜਕ ਦੀ ਦੂਰੀ 310 km (190 mi) ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਮਨਾਲੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੂਰੀ 570 km (350 mi) ਹੈ । ਬੱਸ ਸੇਵਾਵਾਂ HRTC ( ਹਿਮਾਚਲ ਰੋਡ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ), HPTDC (ਹਿਮਾਚਲ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਆਪਰੇਟਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

### ਰੇਲਵੇ

ਮਨਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੋਈ ਵੀ ਰੇਲ ਹੈੱਡ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਰੇਲਹੈੱਡ ਊਨਾ 250 km (155 mi) 'ਤੇ ਹਨ ਦੂਰ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ 268 km (167 mi), ਕਾਲਕਾ ( 275 km (171 mi) ), ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ( 310 km (193 mi) ), ਅਤੇ ਪਠਾਨਕੋਟ ( 325 km (202 mi) ). ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੰਗ ਗੇਜ ਰੇਲਹੈੱਡ ਜੋਗਿੰਦਰ ਨਗਰ ( 175 kilometres (109 mi) ਵਿਖੇ ਹੈ। ). ਕਾਲਕਾ-ਸ਼ਿਮਲਾ ਰੇਲਵੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਿਮਲਾ 'ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨੋਸਟਾਲਜਿਕ ਨੈਰੋ-ਗੇਜ ਰੂਟ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਮਨਾਲੀ ਤੱਕ ਸੜਕ ਦੁਆਰਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

### ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ

ਮਨਾਲੀ ਨੇ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੜਕਾਹਟ ਦੇਖੀ ਹੈ। ਗੈਰ-ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਉਸਾਰੀ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੂੜੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਮੋਨਲ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਤਫਾਕਨ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਰਾਜ ਪੰਛੀ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ

* ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ
* ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਮਾਲ ਰੋਡ, ਮਨਾਲੀ
* ਰੋਹਤਾਂਗ ਪਾਸ, ਮਨਾਲੀ
* ਜੋੜਿਆਂ ਲਈ ਮਨਾਲੀ ਟੂਰ

## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ

* ਵਰਮਾ, ਵੀ. 1996. *ਧੌਲਾਧਰ ਦਾ ਗੱਦ: ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਕਬੀਲਾ* । ਇੰਡਸ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਕੰ., ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
* ਹਾਂਡਾ, OC 1996. *ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਮੱਠ*ISBN 978-8185182032 .
* ਪੇਨੇਲੋਪ ਚੇਤਵੋਡ 1972, 1989 "ਕੁਲੂ: ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੰਤ" (ISBN 9788185113203 ) ਟਾਈਮ ਬੁਕਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ

## ਹਵਾਲੇ

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ

* ਹਿਮਾਚਲ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਵੈਬਸਾਈਟ
*