# ਸਰਯੂ ਦੋਸ਼ੀ

**ਸਰਯੂ ਵਿਨੋਦ ਦੋਸ਼ੀ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: **Saryu Vinod Doshi**) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਵਿਦਵਾਨ, ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਕਿਊਰੇਟਰ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ, ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੋ-ਟੈਮ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹੈ। ਉਹ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ *ਮਾਸਟਰਪੀਸ ਆਫ਼ ਜੈਨ ਪੇਂਟਿੰਗ*, ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਜੈਨ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1999 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।

## ਜੀਵਨੀ

ਸਰਯੂ ਦੋਸ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਵੀਨ ਮੈਰੀ ਸਕੂਲ, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਲਫਿਨਸਟੋਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰ ਜਮਸ਼ੇਦਜੀ ਜੀਜੇਭੋਏ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਤੋਂ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਵਿਨੋਦ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਵਾਲਚੰਦ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਅਤੇ ਲਾਲਚੰਦ ਹੀਰਾਚੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਸਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਏਅਰੋਨਾਟਿਕਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤਾਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਕਲਾ ਸਰਕਲ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਹ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੰਬਈ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। 1972 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਰੌਕਫੈਲਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਲਘੂ ਕਲਾ ਅਤੇ ਜੈਨ ਕਲਾ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਡਿਗਰੀ (ਪੀਐਚਡੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 1976 ਤੱਕ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ 1978 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਪੁਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ 1979 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਜੂਨ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਕਲਟੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਜੈਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।

1996 ਵਿੱਚ, ਦੋਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ, ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸਨੇ 1996 ਵਿੱਚ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋ-ਟੈਮ ਚੇਅਰਮੈਨਸ਼ਿਪ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ 2002 ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹੀ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਘਰ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। *ਜੈਨ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੇ ਮਾਸਟਰਪੀਸ* ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ, *"ਡੈਂਸਜ਼ ਆਫ਼ ਮਨੀਪੁਰ: ਦ ਕਲਾਸੀਕਲ ਟ੍ਰੈਡੀਸ਼ਨ"*, ਮਨੀਪੁਰੀ ਨਾਚ 'ਤੇ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਬਾਰੇ *ਧਰਨਾ ਵਿਹਾਰ, ਰਣਕਪੁਰ* ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੈਨ ਤੀਰਥ ਕੇਂਦਰ ਬਾਰੇ *ਸ਼ਰਵਣ ਬੇਲਗੋਲਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ* । *ਗੋਆ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਮੂਨੇ*, *ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਅਤੇ ਮਰਾਠਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੂ*, *ਇੱਕ ਕੁਲੈਕਟਰ ਦਾ ਸੁਪਨਾ: ਬਸੰਤ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸਰਲਾਦੇਵੀ ਬਿਰਲਾ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਬਿਰਲਾ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਐਂਡ ਕਲਚਰ*, *ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਵੂਮੈਨ*, *ਕਰਨਾਟਕ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ*, *ਸਿੰਬਲਜ਼ ਐਂਡ ਮੈਨੀਫੈਸਟੇਸ਼ਨਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਟ*, *ਕੰਟੀਨਿਊਟੀ ਐਂਡ ਚੇਂਜ: ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਇਨ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ*, *ਐਨ ਏਜ ਆਫ਼ ਸਪਲੰਡਰ: ਇਸਲਾਮਿਕ ਆਰਟ ਇਨ ਇੰਡੀਆ*, *ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਗ੍ਰੀਸ, ਕਨੈਕਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ*, *ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਮਿਸਰ: ਇੰਨਫਲਿਊਜ਼ਸ ਐਂਡ ਇੰਟਰਐਕਸ਼ਨਜ਼*, *ਟ੍ਰਾਈਬਲ ਇੰਡੀਆ: ਐਨਸਟਰਜ਼, ਗੌਡਸ, ਐਂਡ ਸਪਿਰਿਟਸ*, *ਇੰਡੀਆ: ਵੀਕ ਬਾਇ ਵੀਕ (ਕੇਰਲ),* *ਇਮੇਜਸ ਐਂਡ ਟ੍ਰੈਡੀਸ਼ਨ - ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਇਨ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ* (ਵੋਲਿਊਮ XXXVI) ਅਤੇ *ਪੇਜੈਂਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਟ: ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਇਨ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ* ਉਸਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਹਨ। ਉਹ ਏਸ਼ੀਆ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਇੰਡੀਆ ਚੈਪਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਰਪ, ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 1999 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੂੰ 2001 ਵਿੱਚ ਬੰਬੇ ਵੈਸਟ ਲੇਡੀਜ਼ ਸਰਕਲ ਤੋਂ *ਵੂਮੈਨ ਅਚੀਵਰ ਅਵਾਰਡ* ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਆਰਟ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 2006 ਵਿੱਚ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਵਿਨੋਦ ਦੋਸ਼ੀ ਦੀ 6 ਅਕਤੂਬਰ 2008 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕਾਰਮਾਈਕਲ ਰੋਡ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਐਮਐਲ ਦਹਾਨੂਕਰ ਮਾਰਗ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ) ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਨੋਦ ਅਤੇ ਸਰਯੂ ਦੋਸ਼ੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਟਰੱਸਟੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਦੋਸ਼ੀ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਨੋਦ ਦੋਸ਼ੀ ਥੀਏਟਰ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਥੀਏਟਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਥੀਏਟਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ