# ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ

**ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ** (ਜਨਮ **ਧਨਲਕਸ਼ਮੀ** ; 8 ਨਵੰਬਰ 1920 – 25 ਨਵੰਬਰ 2014) ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਥਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ, ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਈ ਅਵਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ; ਰਾਇਲ ਅਲਬਰਟ ਹਾਲ, ਲੰਡਨ (1967) ਅਤੇ ਕਾਰਨੇਗੀ ਹਾਲ, ਨਿਊਯਾਰਕ (1976) ਸਮੇਤ।

ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ
ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਰਾਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਥਕ ਵਰਗੀਆਂ ਗੁਆਚੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ *ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਸਮਰਾਗਨੀ (ਨ੍ਰਿਤ ਸਮਰਾਗਨੀ)* ਕਿਹਾ, ਭਾਵ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ *ਕਥਕ ਰਾਣੀ* ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

## ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ

ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਨਵੰਬਰ 1920 ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ (ਉਦੋਂ ਕਲਕੱਤਾ ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਾਲ ਧਨਤੇਰਸ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਦੀਪਾਵਲੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਧਨਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਉਸ ਦਿਨ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੇਵੀ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਸੁਖਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੱਜਣ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵੈਸ਼ਣਵ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਥਕ ਨ੍ਰਿਤ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਿਖਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਮਾਂ, ਮਤਸਿਆ ਕੁਮਾਰੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਲਈ ਜਨੂੰਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨਾਟਿਅਮ ਅਤੇ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਥਕ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਉੱਤਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਡਾਂਸ ਦਾ ਇਹ ਜਨੂੰਨ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਲਕਨੰਦਾ, ਤਾਰਾ, ਅਤੇ ਧਨਲਕਸ਼ਮੀ ਉਰਫ ਧਨੋ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਚੌਬੇ ਅਤੇ ਪਾਂਡੇ ਨੂੰ।

ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਨੱਚਣਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨੱਚਣਾ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਨੱਚਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਘਰਾਣਾ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ' *ਨਾਜ਼* ', ' *ਨਖਰੇ* ' ਅਤੇ ' *ਨਜ਼ਾਕਤ* ' ਦਾ ਸੁਮੇਲ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਂਗ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਦੋਂ ਹੋਣਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਲ-ਲਾੜੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ 'ਤੇ, ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਾਛਗੜ੍ਹ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਕੂਲ 'ਚ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਚ ਸਾਵਿਤਰੀ ਅਤੇ ਸਤਿਆਵਾਨ ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਾਚ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਡਾਂਸ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਡਾਂਸ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਕਰੇ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੀਚਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਅਚਨਚੇਤ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿਖਾ ਕੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਹਿ-ਅਦਾਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਾਂਸ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਧਨੋ ਨੂੰ ਸਿਤਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਤਾਰਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨੱਚਣ ਦੇ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਤਫਾਕਨ, ਤਾਰਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਥਕ ਡਾਂਸਰ ਪੰਡਿਤ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ, ਇਕੱਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਡਾਂਸ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਉਸਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬੰਬਈ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬੰਬਈ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਅਟੀਆ ਬੇਗਮ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੋਣਵੇਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਥਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ ਅਤੇ ਸਰ ਕਾਵਾਸਜੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਟਾਟਾ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਕੱਥਕ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਰੁਪਏ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। 50 ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ.

ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਹਾਂਗੀਰ ਹਾਲ (ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਮੈਟਰੋ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਿਰੰਜਨ ਸ਼ਰਮਾ, ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੁਆਰਾ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਸੀਨ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ *ਊਸ਼ਾ ਹਰਨ* 1940, *ਨਗੀਨਾ* 1951, *ਰੋਟੀ*, *ਵਤਨ* 1938, *ਅੰਜਲੀ* 1957 ( ਦੇਵ ਆਨੰਦ ਦੇ ਭਰਾ ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ)। ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ 1957 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਲੜਕੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਲੀ ਡਾਂਸ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਆਖਰੀ ਡਾਂਸ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ, ਕਥਕ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ

ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਨਵੰਬਰ 1920 ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ (ਉਦੋਂ ਕਲਕੱਤਾ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸੱਬਬ ਨਾਲ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀਵਾਲੀ,ਭਾਰਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ, ਧਨਤੇਰਸ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਧਨਲਕਸ਼ਮੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਸ ਦਿਨ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪੈਤਰਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸੁਖਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੱਜਣ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਥਕ ਨਾਚ ਸਿਖਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਮਤਸਿਆ ਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾਟਯਮ ਅਤੇ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਥਕ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਤਮ ਸਨ। ਨ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇਹ ਜਨੂੰਨ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ ਅਲਕਨੰਦਾ , ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਧਨਲਕਸ਼ਮੀ ਉਰਫ ਧੰਨੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਚੌਬੇ ਅਤੇ ਪਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀ।

ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਨ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨ੍ਰਿਤ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਘਰਾਨਾ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ 'ਨਾਜ਼', 'ਨਖਰੇ' ਅਤੇ 'ਨਜ਼ਾਕਤ' ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਮੇਲ ਸੀ। '.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਦੋਂ ਹੋਣਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਾੜੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਸੰਜੀਦਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ, ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਕਿਓਂਕਿ ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ 'ਤੇ, ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਮਚਾਗਡ਼੍ਹ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸੱਤਿਆਵਾਨ ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਡਰਾਮਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਡਾਂਸ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਡਾਂਸ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਕਰ ਸਕੇ। ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਹਿ-ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਚ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਧੰਨੋ ਨੂੰ ਸਿਤਾਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਤਾਰਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੱ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਤਫਾਕਨ, ਤਾਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਕ ਡਾਂਸਰ ਪੰਡਿਤ ਗੋਪੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ ਏਕਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਡਾਂਸ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜਾਈ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬੰਬਈ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ) ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬੰਬਈ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਅਤਿਆ ਬੇਗਮ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਚੋਣਵੇਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਕਥਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ ਅਤੇ ਸਰ ਕੋਵਾਸਜੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਟੈਗੋਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਟਾਟਾ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ। ਉਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਨਰਤਕੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਕਥਕ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵਧਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ 50 ਰੁਪਏ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।

ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਹਾਂਗੀਰ ਹਾਲ (ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਟਰੋ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਿਰੰਜਨ ਸ਼ਰਮਾ, ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੁਆਰਾ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਊਸ਼ਾ ਹਰਣ 1940, *ਨਗੀਨਾ* 1951, *ਰੋਟੀ*, *ਵਤਨ* 1938, *ਅੰਜਲੀ* 1957 (ਦੇਵ ਆਨੰਦ ਦੇ ਭਰਾ ਚੇਤਨ ਆਨੰਦ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ 1957 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਲੀ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਚ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨ੍ਰਿਤ, ਕਥਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਉੱਤੇ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ।

## ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ

ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਚਾਰ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਤੀ ਮਿਸਟਰ ਦੇਸਾਈ ਸੀ; ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਦੂਜਾ ਪਤੀ ਅਦਾਕਾਰ ਨਜ਼ੀਰ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਸੀ (ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਓ ਜੋ ਨਜ਼ੀਰ ਦਾ ਜਵਾਈ ਸੀ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਮਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਜ਼ੀਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ, ਸਿਕੰਦਰਾ ਬੇਗਮ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਧਰਮ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਅੰਤਰ ਸੀ, ਖਾਨ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ। ਉਸ ਸਮੇਂ (1956 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ), ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸਿਤਾਰਾ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਇਹ ਵਿਆਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਤੇ ਬੇਔਲਾਦ ਦੋਵੇਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵਿਆਹ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਕੇ. ਆਸਿਫ਼ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਬੇਗਮ ਦੇ ਭਰਾ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਬੇਔਲਾਦ ਸੀ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਤਾਰਾ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸੱਜਣ ਪ੍ਰਤਾਪ ਬਰੋਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਰਣਜੀਤ ਬਰੋਟ, 1950 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।[9]

## ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ

ਭਾਵੇਂ ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਕਥਕ ਸੀ, ਉਹ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰ ਨਾਚ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਡਾਂਸਰ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰੂਸੀ ਬੈਲੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਚ ਵੀ ਸਿੱਖੇ। ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਦੀਆਂ ਨਾਚ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਘੱਟ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਨੱਚਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਥਕਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਮਧੂਬਾਲਾ, ਰੇਖਾ, ਮਾਲਾ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਕਾਜੋਲ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਥਕ ਨਾਚ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਥਕ ਸਿਖਲਾਈ ਅਕੈਡਮੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 25 ਨਵੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਜਸਲੋਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ।[13][14]

## ਮਾਨਤਾ

ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ (1969), ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (1973) ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਲੀਦਾਸ ਸਨਮਾਨ (1995) ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲੇ।

ਉਸਨੇ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਅਵਾਰਡ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਇੱਕ ਅਪਮਾਨ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ," ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਟਰੱਸਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ: "ਕੀ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਕਥਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਿਸੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।"

8 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ, ਗੂਗਲ ਨੇ ਸਿਤਾਰਾ ਦੇਵੀ ਦੇ 97ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂਡਲ ਦਿਖਾਇਆ।

## ਹਵਾਲੇ