Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ਲੇਬਰਾਡੋਰ ਰੀਟਰੀਵਰ

ਲੇਬਰਾਡੋਰ ਰੀਟਰੀਵਰ| ਪੀਲਾ ਲੇਬਰਾਡੋਰ ਰੀਟਰੀਵਰ |
| ਹੋਰ ਨਾਮ | ਲੇਬਰਾਡੋਰ |
| ਉਪਨਾਮ | ਲੈਬ, ਲੈਬਰਾ |
| ਮੂਲ ਦੇਸ਼ | ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ |
|

| ਗੁਣ |
| --- |
| ਭਾਰ |
Male |
65–80 lb (29–36 kg) |
|  |
Female |
55–70 lb (25–32 kg) |
| ਰੰਗ |
ਕਾਲਾ, ਚਾਕਲੇਟ, ਜਾਂ ਪੀਲਾ (ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ (ਲਗਭਗ ਚਿੱਟੇ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫੌਕਸ ਲਾਲ ਤੱਕ) |
| ਨਿਆਣੇ ਆਕਾਰ |
5–10 ਕਤੂਰੇ (avg: 7.6) |
| ਉਮਰ |
12–13 ਸਾਲ |

 |
| Dog (*Canis lupus familiaris*) |

**ਲੈਬਰਾਡੋਰ ਰੀਟ੍ਰੀਵਰ** ਜਾਂ **ਲੈਬਰਾਡੋਰ** ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ **ਲੈਬਰਾ** (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: **Labrador Retriever**) ਰੀਟ੍ਰੀਵਰ ਗਨ ਡੌਗ ਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਸਲ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਨਿਊਫਾਊਂਡਲੈਂਡ (ਹੁਣ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ) ਦੀ ਕਲੋਨੀ ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੇਂਟ ਜੌਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਲੈਬਰਾਡੋਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਲੈਬਰਾਡੋਰ ਦੋਸਤਾਨਾ, ਊਰਜਾਵਾਨ ਅਤੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਖੇਡ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤੇ ਵਜੋਂ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਕੁੱਤੇ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗਾਈਡ ਜਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਕੁੱਤੇ ਵਜੋਂ, ਜਾਂ ਬਚਾਅ ਜਾਂ ਥੈਰੇਪੀ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਕਈ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਸੰਦੀਦਾ ਅਪੰਗਤਾ ਸਹਾਇਕ ਨਸਲ, ਲੇਬਰਾਡੋਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ, ਔਟਿਜ਼ਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਦਦਗਾਰ ਵਜੋਂ, ਥੈਰੇਪੀ ਕੁੱਤੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਲਈ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਹਨ।

## ਮੁੱਢ

ਆਧੁਨਿਕ ਲੈਬਰਾਡੋਰ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਨਿਊਫਾਊਂਡਲੈਂਡ ਦੇ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਨਿਊਫਾਊਂਡਲੈਂਡ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਲਾਬਰਾਡੋਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਲੈਬਰਾਡੋਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਨਸਲ ਸੇਂਟ ਜਾਨ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕੁੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਟਾਪੂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਐਡ-ਹੋਕ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗਜ਼ ਦੌਰਾਨ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੇਂਟ ਜੌਨ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ, ਆਇਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਕਾਮਾ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ-ਨਸਲ ਸਨ।  ਨਿਊ ਫਾਊਂਡਲੈਂਡ (ਗ੍ਰੇਟਰ ਨਿਊਫਾਊਂਡਲੈਂਡ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਂਟ ਜੌਹਨ ਡੌਗ ਦੇ ਮਸਟਿਫ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਜੋ 16 ਵੇਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਾਲੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ।  ਛੋਟਾ ਸ਼ਾਰਟ-ਕੋਟਿਡ ਸੇਂਟ ਜਾਨਜ਼ ਡੌਗ (ਜੋ ਲੈੱਸਰ ਨਿਊਫਾਊਂਡਲੈਂਡ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ1 ਇਹ ਛੋਟੇ ਕੁੱਤੇ ਲਾਬਰਾਡੋਰ ਰੀਟਰੀਵਰ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਨ। ਸਫੈਦ ਛਾਤੀ, ਪੈਰ, ਠੋਡੀ ਅਤੇ ਥੂਥਨੀ - ਟਕਸੈਡੋ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ - ਸੇਂਟ ਜਾਨਜ਼ ਡੋਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹਨ ਅਕਸਰ ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਲੈਬ ਮਿਸ਼ਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਲੇਬਰਡੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚਿੱਟੀ ਥਾਂ (ਇੱਕ ਮੈਡਲਿਓਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ) ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਥੂਥਨੀ ਤੇ ਟਾਵੇਂ ਟਾਵੇਂ ਸਫੈਦ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਚਟਾਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

## ਮੁਢਲਾ ਵੇਰਵਾ

ਬੁਕਲੇਚ ਐਵਨ (ਜਨਮ 1885), ਕਈ ਆਧੁਨਿਕ ਲੈਬਰਾਡੋਰ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲਾ ਕੁੱਤਾ।
ਸੇਂਟ ਜਾਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁਢਲੇ ਵਰਣਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 1822 ਵਿੱਚ, ਡਬਲਯੂ. ਐੱਫ. ਕੋਰਮੈਕ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਿਊ ਫਾਊਂਡਲੈਂਡ ਦੇ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ "ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਫੌਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰੀਟਰੀਵਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਪੂਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਉਪਯੋਗੀ ਹਨ ..... ਸਾਫ਼ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਠੰਡ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹੋਏ ਬਰਫ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।"

## ਹਵਾਲੇ
# ਕ੍ਰਿਸਮਸ

| ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦਿਨ |
| --- |
| ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ | Noël, Xmas, Yule |
| ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ | ਇਸਾਈ, ਕਈ ਗੈਰ-ਇਸਾਈ |
| ਕਿਸਮ | ਇਸਾਈ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ |
| ਮਹੱਤਵ | ਈਸਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ |
| ਪਾਲਨਾਵਾਂ | ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ, ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇਣਾ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ, ਖਾਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣਾ |
| ਮਿਤੀ |  •  25 ਦਸੰਬਰ *ਪੱਛਮੀ ਇਸਾਈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੂਰਬੀ ਗਿਰਜਾਘਰ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ** 7 ਜਨਵਰੀ *ਕੁਝ ਪੂਰਬੀ ਗਿਰਜਾਘਰ*
* 6 ਜਨਵਰੀ *ਆਰਮੇਨੀਆਈ ਅਪੋਸਟੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ ਅਤੇ ਆਰਮੇਨੀਆਈ ਏਵਾਂਜੇਲਿਕਲ ਗਿਰਜਾਘਰ*
* 19 ਜਨਵਰੀ *ਜੇਰੂਸਲੇਮ ਦੇ ਆਰਮੇਨੀਆਈ ਪੈਟਰੀਆਰਚੇਟ*
 |
| ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ | ਸਾਲਾਨਾ |
| ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ | Christmastide, Christmas Eve, Advent, Annunciation, Epiphany, Baptism of the Lord, Nativity Fast, Nativity of Christ, Yule, St. Stephen's Day |

**ਕ੍ਰਿਸਮਸ** ਜਾਂ **ਵੱਡਾ ਦਿਨ** ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਰਵ ਹੈ। ਇਹ 25 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਿਨ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਛੁੱਟੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਤੋਂ 12 ਦਿਨ ਦੇ ਉਤਸਵ ਕ੍ਰਿਸਮਸਟਾਇਡ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
25 ਦਸੰਬਰ ਯੀਸ਼ੁ ਮਸੀਹ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕੋਈ ਗਿਆਤ ਅਸਲੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੋਮਨ ਪਰਵ ਜਾਂ ਮਕਰ ਤਬਦੀਲੀ (ਸੀਤ ਅਇਨ੍ਹਾਂਤ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਪਹਾਰ ਦੇਣਾ, ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰੋਹ, ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਜਾਵਟਾਂ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਜਾਵਟਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦਾ ਦਰਖਤ, ਰੰਗ ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ, ਬੰਡਾ, ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਲੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਸਾਂਤਾ ਕਲਾਜ (ਜਿਸ ਨੂੰ "ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦਾ ਪਿਤਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਭਿੰਨ ਹੈ) ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਲੋਕ ਪਿਆਰੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰ ਕਲਪਿਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ’ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਤਾ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਰੂਪ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤਰਦਾਈ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ 25 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸ਼ਾਮ ਯਾਨੀ 24 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹੀ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਮਾਰੋਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਤੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਦਿਨ ਯਾਨੀ 26 ਦਸੰਬਰ ਬਾਕਸਿੰਗ ਡੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੈਥੋਲੀਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 'ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨਸ ਡੇ' ਜਾਂ ਫੀਸਟ ਆਫ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨਸ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਲਿਲੀਅਮ

|  |
| --- |
|  |
| *Lilium candidum* |
| ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਨ |
| ਰਾਜ: | ਪਲਾਂਟੇ |
| *Clade*: | ਟਰੇਕਿਓਫਾਈਟਸ |
| *Clade*: | Angiosperms |
| *Clade*: | ਮੋਨੋਕੋਟ |
| ਕ੍ਰਮ: | Liliales |
| ਪਰਿਵਾਰ: | Liliaceae |
| ਸਬ-ਪਰਿਵਾਰਿਕ: | Lilioideae |
| ਕਬੀਲਾ: | Lilieae |
| ਜੀਨਸ: | *Lilium*L. |

ਲਿਲੀਅਮ ਬਲਬਾਂ ਤੋਂ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜੀਨਸ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਉਹ ਸੱਚੇ **ਲਿਲੀਜ਼** ਹਨ. ਲਿਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਦੀਆਂ ਜੱਦੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੇਂਜ ਸਮਸ਼ੀਨ ਜਲਵਾਯੂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪ- ਉਪਖੰਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਆਮ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ "ਲਿਲੀ" ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕੋ ਜੀਨਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਇਹ ਸੱਚੇ ਲਿਲੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।

## ਵਰਣਨ

*ਲਿਲੀਅਮ ਲੌਂਗਫਲੋਰਮ* ਫੁੱਲ - 1. ਕਲੰਕ, 2. ਸ਼ੈਲੀ, 3. ਐਂਥਰਸ, 4. ਫਿਲਾਮੈਂਟ, 5. ਟੇਪਲ
ਲਿਲੀਜ਼ 2–6 ft (60–180 cm) ਤੱਕ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਲੰਬੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਉਹ ਨੰਗੇ ਜਾਂ ਟਿਊਨਿਕ ਰਹਿਤ ਖੋਪੜੀ ਵਾਲੇ ਭੂਮੀਗਤ ਬਲਬ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰੀਨੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਕੁਝ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲਬ ਦਾ ਅਧਾਰ ਰਾਈਜ਼ੋਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਬਲਬ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਸਟੋਲੋਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਲਬ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਸਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਲਬ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਡੰਡੀ-ਜੜ੍ਹਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਬੱਲਬ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਨਵਾਂ ਤਣਾ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦੇ ਹੋਏ ਬਲਬ ਦੇ ਉੱਪਰ ਆਕਰਸ਼ਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਨ ਜੋ ਬਲਬ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਸੰਕੁਚਿਤ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਬਲਬਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਲਿਲੀ, ਪੱਤੜੀ
ਫੁੱਲ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ, ਪੀਲੇ, ਸੰਤਰੇ, ਗੁਲਾਬੀ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਜਾਮਨੀ ਸਮੇਤ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਟਾਕ ਅਤੇ ਬੁਰਸ਼ ਸਟ੍ਰੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੌਦੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਬਸੰਤ- ਜਾਂ ਗਰਮੀ-ਫੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਤਣੇ ਦੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਰੇਸਮੇਸ ਜਾਂ ਛਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਛੇ ਟੇਪਲ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਫਨਲ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ "ਤੁਰਕ ਦੀ ਟੋਪੀ" ਤੱਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਫੁੱਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਟੇਪਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਡਾਸ਼ਯ 'ਸੁਪੀਰੀਅਰ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਐਂਥਰਸ ਦੇ ਲਗਾਵ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਲ ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਸੈੱਲ ਵਾਲਾ ਕੈਪਸੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

The ਬੋਲੋਨਾ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ 1088 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ
**ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ** ਜਾਂ **ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਦਿਆਲਾ** (ਲਾਤੀਨੀ: "universitas", "ਸਮੁੱਚ") ਉਹ ਸੰਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ; ਪਰੀਖਿਆ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਉਪਾਧੀਆਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਣ।

Sherman Hall
Western Illinois **University**
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਕੂਲ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਏਥਨਸ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਸਕੂਲ, ਅਤੇ ਰੋਮ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਰੀਤੀਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਕੂਲ ਜੋ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ। ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਰਿਹਾ। ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਦਾ ਇੰਤਜਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸਕੂਲ ਧਰਮਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸੰਨ 1198 ਅਤੇ 1215 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮਵਿਗਿਆਨ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲਕੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚਲਾਈ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਦੇ ਲੱਗਪਗ ਬੋਲੋਨਾ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲਾਅ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੰਨ 1250 ਈ ਦੇ ਲੱਗਪਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਕਾਲਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਬਜਾਏ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਾਮਾਜਕ ਜਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।
# ਆਲੋਚਕ

**ਆਲੋਚਕ** (ਯੂਨਾਨੀ: kritikos ਤੋਂ ਲਾਤੀਨੀ:criticus, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:critic) ਹਰ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮੁਲੰਕਣ ਕਰ ਕੇ ਨਿਰਣਾ ਦੇਵੇ। ਗੈਰਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਗਟਾ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਣਿਆਂ ਦਾ ਕੁਸ਼ਲ ਜਾਂ ਸਟੀਕ ਪ੍ਰਗਟਾ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਨਿਰਣੇ, ਅੱਛੇ ਜਾਂ ਭੈੜੇ, ਸਕਾਰਾਤਮਕ (ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ), ਨਕਾਰਾਤਮਕ (ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ), ਜਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ (ਦੋਨਾਂ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਖਿਲਾਫ ਦੋਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਜੋਖ ਪਰਖ ਕੇ) ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਲਈ ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਹੋਣਾ ਆਵਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਲੋਚਕ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਰਕ-ਮਨੋਰਥ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਆਲੋਚਕ ਦਾ ਮਨਸ਼ਾ ਰਚਨਾਤਮਕ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਅਖਬਾਰ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ

ਅਖਬਾਰ ਤੇ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪੱਖ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਾ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ, ਫਿਲਮਾਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਲਈ ਤੀਖਣ-ਬੁਧ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕਾਇਦਾ ਭਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਹਫਤਾਵਾਰ ਕਾਲਮ ਲਿਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਲੋਚਕ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯਾਨੀ, ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਲੰਕਣ ਕਰਨਾ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਨਵਾਂ ਤਾਈਪਈ ਸ਼ਹਿਰ

| ਨਵੀਂ ਤਾਈਪਈ
新北 |
| --- |
| ਖ਼ਾਸ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ |
| ਨਵਾਂ ਤਾਈਪਈ ਸ਼ਹਿਰ · 新北市 |
| ਸਿਖਰੋਂ ਘੜੀ ਦੇ ਰੁਖ ਨਾਲ਼: ਨਵਾਂ ਤਾਈਪਈ ਪੁਲ, ਬਾਨਛਿਆਓ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪਿਙਛੀ ਰੇਖਾ, ਤਾਮਸੂਈ ਦਰਿਆ, ਜਿਊਫ਼ਨ, ਸ਼ੀਫਨ ਝਰਨਾ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Flag | Seal |

 |
|  |
| ਦੇਸ਼ | ਫਰਮਾ:Country data ਤਾਈਵਾਨ |
| ਖੇਤਰ | ਉੱਤਰੀ ਤਾਈਵਾਨ |
| ਸ਼ਹਿਰੀ ਟਿਕਾਣਾ | ਬਾਨਛਿਆਓ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ |
| ਸਰਕਾਰ |
|  • ਕਿਸਮ | ਨਵੀਂ ਤਾਈਪਈ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਰਕਾਰ |
|  • ਮੇਅਰ | ਐਰਿਕ ਚੂ |
| ਖੇਤਰ |
|  • ਖ਼ਾਸ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ | 2,052.5667 km2 (792.5004 sq mi) |
| ਆਬਾਦੀ (ਅਕਤੂਬਰ 2010) |
|  • ਖ਼ਾਸ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ | 38,93,740 |
|  • ਘਣਤਾ | 1,900/km2 (4,900/sq mi) |
|  • ਮੈਟਰੋ | 68,70,357 |
|   | 22ਆਂ ਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ |
| ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ | ਯੂਟੀਸੀ+8 (ਚੁਙਯੁਆਨ ਮਿਆਰੀ ਵਕਤ) |
| ਡਾਕ ਕੋਡ | 207, 208, 220 – 224, 226 – 228, 231 – 239, 241 – 244, 247 – 249, 251 – 253 |
| ਏਰੀਆ ਕੋਡ | (0)2 |
| ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ | 29 |
| ਵੈੱਬਸਾਈਟ | www.ntpc.gov.tw (en) |
| ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਇਲਾਕ (ਜਾਂ ਤਾਈਪਈ ਦੇ ਤ੍ਰੈ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਈਪਈ, ਨਵੀਂ ਤਾਈਪਈ ਅਤੇ ਕੀਲੁੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। |

| ਨਵਾਂ ਤਾਈਪਈ ਸ਼ਹਿਰ |
| --- |
|  |
| ਚੀਨੀ | 新北市 |
| ਨਵਾਂ ਉੱਤਰੀ ਸ਼ਹਿਰ |
|

| ਪ੍ਰਤੀਲਿੱਪੀਆਂ |
| --- |
| Standard Mandarin |
| Hanyu Pinyin | Xīnběi Shì |
| Bopomofo | ㄒㄧㄣ ㄅㄟˇ ㄕˋ |
| Gwoyeu Romatzyh | Shinbeei Shyh |
| Wade–Giles | Hsin¹-pei³ Shih⁴ |
| Tongyong Pinyin | Sinběi Shìh |
| MPS2 | Shīnběi Shr̀ |
| Hakka |
| Romanization | Sîn-pet-sṳ |
| Southern Min |
| Hokkien POJ | Sin-pak Chhī |

 |
|  |

**ਨਵੀਂ ਤਾਈਪਈ** ਜਾਂ **ਨਵਾਂ ਤਾਈਪਈ ਸ਼ਹਿਰ** (ਚੀਨੀ: *新北市*; ਪਿਨਯਿਨ: *Xīnběi Shì*; Pe̍h-ōe-jī: Sin-pak-chhī) ਤਾਈਵਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਟਾਪੂ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਤਟਰੇਖਾ ਦਾ ਡਾਢਾ ਹਿੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਤਾਈਪਈ ਹੌਜ਼ੀ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਪੁਰਤਗਾਲ

**ਪੁਰਤਗਾਲ** (ਪੁਰਤਗਾਲੀ: puɾtuˈɣal), ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਤੌਰ ਤੇ **ਪੁਰਤਗਾਲ ਗਣਤੰਤਰ** (ਪੁਰਤਗਾਲੀ: ʁɛˈpuβlikɐ puɾtuˈɣezɐ), ਇਬਰੀਅਨ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਦਾ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਪੁਰਤਗਾਲ ਪੱਛਮ-ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ 'ਚ ਸਪੇਨ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਤਗਾਲ 1986 ਤੋਂ ਹੀ ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਰਤਗਾਲ 1926 ਤੋਂ 1974 ਤੱਕ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪੁਰਤਗਾਲ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ 2007-08 ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਨੇ ਇਸਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਸੀ।

| ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਗਣਤੰਤਰʁɛˈpuβlikɐ puɾtuˈɣezɐ |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ਝੰਡਾ | ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਮੋਹਰ |

 |
| **ਮਾਟੋ:**Esta é a ditosa Pátria minha amada |
| **ਐਨਥਮ:** A Portuguesa |
|  |
| ਰਾਜਧਾਨੀ | ਲਿਸਬਨ |
| ਅਧਿਕਾਰਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | ਪੁਰਤਗਾਲੀ |
| ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | ਮਿਰੈਂਡਿਸੀ |
| ਵਸਨੀਕੀ ਨਾਮ | ਪੁਰਤਗਾਲੀ |
| ਮੁਦਰਾ | ਯੂਰੋ (€) |
| **ਵੈੱਬਸਾਈਟ**  |
# ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ

**ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ** ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਾ ਦਾ ਚਰਚਾ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੰਧਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਦੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਸ਼ਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾਵਾਂ 50 ਈ0 ਤੋਂ 150 ਈ0 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾ - ਵਸਤੂ ਭਾਰਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ ਨੂੰ ਗਰੀਕਾਂ - ਰੋਮਨ, ਗਰੀਕਾਂ ਬੁੱਧਿਸਟ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ - ਯੂਨਾਨੀ ਕਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦ, ਹੱਡਾ, ਬਾਮਿਆਨ, ਸਵਾਤ ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਸਨ। ਇਸ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸਫੇਦ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮਹਾਯਾਨ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਝਲਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਵਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਲਵਟਾਂ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਸਲੀਅਤ ਪਰ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਹਰਲੇ ਸੌਂਦਰਿਆ ਨੂੰ ਮੂਰਤਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਯੂਨਾਨੀ ਦੇਵਤਾ ਅਪੋਲੋ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੇਮ, ਕਰੁਣਾ, ਸਨੇਹ ਆਦਿ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਿਤਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੁਮੇਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਜਿਆਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਦੇ ਬਾਲ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇਇੱਕ ਜੂੜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸਜੀਵ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੱਡੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਭਰਹੁਤ ਅਤੇ ਸਾਂਚੀ ਵਿੱਚ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਸਤੰਭ ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ।

## ਗੈਲਰੀ

*
*
*
*
*
*
*
*

## ਹਵਾਲੇ
# 24 ਜੂਨ

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | ਜੂਨ | >> |
| ਐਤ | ਸੋਮ | ਮੰਗਲ | ਬੁੱਧ | ਵੀਰ | ਸ਼ੁੱਕਰ | ਸ਼ਨੀ |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |  |   |
| **2026** |

**24 ਜੂਨ** ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਕਲੰਡਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ 175ਵਾਂ (ਲੀਪ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 176ਵਾਂ) ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦੇ 190 ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਹਨ।

## ਵਾਕਿਆ

* 1206– ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਦੀ ਲਾਹੌਰ 'ਚ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ।
* 1322– ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਕੀਤਾ।
* 1940– ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਇਟਲੀ 'ਚ ਜੰਗਬੰਦੀ ਸੰਧੀ।
* 1941– ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਫ਼ਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਨੇ ਰੂਸ ਨੂੰ ਹਰ ਮੁਮਕਿਨ ਮਾਲੀ ਮਦਦ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
* 1948– ਰੂਸ ਨੇ ਬਰਲਿਨ 'ਬਲਾਕੇਜ' (ਬਰਲਿਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਦਾ ਬੈਨ ਲਾਉਣ) ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
* 1955– ਰੂਸ ਦੇ ਐਮ.ਆਈ.ਜੀ. ਨੇ ਬਰਿੰਗ ਸਟਰੇਟ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕਨ ਨੇਵੀ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਾਹਿਆ।
* 1961– ਇਰਾਕ ਨੇ ਕੁਵੈਤ 'ਤੇ ਮਲਕੀਅਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।
* 1986– ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਵਿਆਹੁਤਾ ਮਾਤਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮਾਂ ਛੁੱਟੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।
* 2002– ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੇਂਟਰ ਮੌਨੇਟ ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ 2 ਕਰੋੜ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵਧ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀ।

## ਜਨਮ

* 1748– ਸਕਾਟਿਸ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਮੇਸਨ ਅਤੇ ਸਨਅੱਤਕਾਰ ਵਿਲੀਅਮ ਆਦਮ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1885– ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
* 1916– ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕੁਮਾਰੀ ਚੂੜਾਵਤ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1927– ਤਮਿਲ ਕਵੀ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਕੰਦਾਸਨ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1928– ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਗੋਰੇ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1936– ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ ਨੂਤਨ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1937– ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਲਪ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਨੀਤਾ ਦੇਸਾਈ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1939– ਇਰਾਨੀ ਅਧਿਆਪਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਆਲੋਚਕ ਸਮਦ ਬਹਿਰੰਗੀ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1940– ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤ ਸਿੱਕਮ ਦੇ ਰਾਜਾ ਚੋਂਗਯਾਲ, ਪਾਲਡਨ ਥੋਨਡਪ ਨਾਮਗਯਾਲ, ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਹੋਪ ਕੂਕ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1941– ਫਰਾਂਸੀਸੀ/ਬੁਲਗਾਰੀਅਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਚਿੰਨ-ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ, ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ, ਸਮਾਜ ਸਾਸ਼ਤਰੀ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਜੂਲੀਆ ਕ੍ਰਿਸਤੇਵਾ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1958– ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ, ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਸੁਮਨ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1961– ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਰੇਬੈਕਾ ਸੋਲਨਿਟ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1962– ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਅਤੇ ਅਦਾਨੀ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗੌਤਮ ਅਦਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1966– ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੇਸ਼ਾ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨੀਲੀ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1967– ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਨੀਰੂ ਅਸੀਮ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1976– ਰੂਸੀ ਗਾਇਕਾ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਏਲੇਨਾ ਪੇਰੋਵਾ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1984– ਸਪੇਨੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਸਟੇਜ, ਫ਼ਿਲਮ ਜੇਵੀਅਰ ਐਂਬਰੋਸੀ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1987– ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਲਿਓਨਲ ਮੈਸੀ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1989– ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਟੀ.ਵੀ.ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹੀਰਾ ਸਲਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1993– ਫਿਲਮੀ ਬਾਲੀਵੁਡ ਕਿੱਤਾ ਗਾਇਕੀ ਆਸਥਾ ਗਿੱਲ ਦਾ ਜਨਮ।
* 1996– ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦਾ ਜਾਲ ਗਾਇਕਾ ਮੌਰੋ ਈਜ਼ੇਕੁਇਲ ਲੋਮਬਾਰਡੋ ਦਾ ਜਨਮ।

## ਮੌਤ

* 1564– ਗੌਂਡਵਾਨਾ ਦੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਰਾਣੀ ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ।
* 1734–ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
* 1748– ਸਕਾਟਿਸ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਟ, ਮੇਸਨ ਅਤੇ ਸਨਅੱਤਕਾਰ ਵਿਲੀਅਮ ਆਦਮ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ।
* 1881– ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਮ ਫਿਲੌਰੀ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ।
* 1908– ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਵਕੀਲ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗਰੋਵਰ ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ।
* 1988– ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਕੁਲਵੰਤ ਨੀਲੋਂ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ।
* 1997– ਭਾਰਤ ਦੀ ਡਾਂਸਰ ਸੰਜੁਕਤਾ ਪਨੀਗਰਾਹੀ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ।
* 2012– ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਕਰਨੈਲ ਗਿੱਲ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ।
# ਕੂਟਨੀਤੀ

Ger van Elk, *Symmetry of Diplomacy*, 1975, Groninger Museum.
**ਕੂਟਨੀਤੀ** ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ **ਡਿਪਲੋਮੇਸੀ** ਹੈ (ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖਾਸਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ)। ਇਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਡਿਪਲੋਮਾ (δίπλωμα ਅਰਥਾਤ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ) ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਡਿਪਲੋਮੇਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਮੁੱਦੇ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਗੱਲ ਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ (ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਅਮਨ-ਕਰਨ, ਵਪਾਰ, ਜੰਗ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਵਾਤਾਵਰਣ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਆਦਿ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਡਿਪਲੋਮੇਟਾਂ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਰਾਹੀਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

## ਭਾਰਤ

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦੀ ਦੀਰਘ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਟੇਟਕਰਾਫਟ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਰਚਨਾ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਲੇਖਕ ਕੌਟਿਲਿਆ (ਚਾਣਕਿਆ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ) ਹੈ। ਉਹ ਮੌਰੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੋਢੀ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ (ਜਿਸਨੇ ਚੌਥੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਹਨ, ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਘਮੰਡੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੂਝਵਾਨ ਰਾਜਾ ਗੱਠਜੋੜ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਏ।

## ਹਵਾਲੇ