Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ਕਾਂਜੀ (ਲਿਪੀ)

**ਕਾਂਜੀ** (漢字; ਜਪਾਨੀ ਉਚਾਰਨ: [kandʑi] ਸੁਣੋ) ਚੀਨੀ ਲੋਗੋਗਰਾਫਿਕਸ ਲਿਪੀ ਹਾਂਜੀ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਕਾਤਾਕਾਨਾ ਅਤੇ ਹਿਰਾਗਾਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਂਜ਼ੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸੰਖਿਆ ਨਿਸ਼ਚਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 85000 ਕਾਂਜੀ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਪਰ ਰੋਜ਼ਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 2000-3000 ਕਾਂਜੀ ਅੱਖਰਾ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਉਦਾਹਰਣਾਂ

ਹਰ ਕਾਂਜੀ ਦੇ ਕਈ ਉਚਾਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਾਂਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਮਤਲਬ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ 月 ਦਾ ਮਤਲਬ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦ ਵੀ।

ਉਦਾਹਰਣਾਂ (ਕਦੇ ਕਦੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਉਚਾਰਣ ਬਰੈਕਟ ਵਿੱਚ ਹਨ)| ਕਾਂਜੀ | ਮਤਲਬ | Go-on | Kan-on | Tō-on | Kan'yō-on |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 明 | ਚਮਕੀਲਾ | *myō* | *mei* | (*min*) | — |
| 行 | ਜਾਣਾ | *gyō* *gō* | *kō* *kō* | (*an*) | — |
| 極 | ਅਤਿਅੰਤ | *goku* | *kyoku* | — | — |
| 珠 | ਮੋਤੀ | *shu* | *shu* | *ju* | (*zu*) |
| 度 | ਡਿਗ਼ਰੀ | *do* | (*to*) | — | — |
| 輸 | ਵਾਹਣ | (*shu*) | (*shu*) | — | *yu* |
| 雄 | ਮਰਦਾਨਾ | — | — | — | *yū* |
| 熊 | ਭਾਲੂ | — | — | — | *yū* |
| 子 | ਬੱਚਾ | *shi* | *shi* | *su* | — |
| 清 | ਸਾਫ | *shō* | *sei* | *(shin)* | — |
| 京 | ਰਾਜਧਾਨੀ | *kyō* | *kei* | *(kin)* | — |
| 兵 | ਸਿਪਾਹੀ | *hyō* | *hei* | — | — |
| 強 | ਤਕੜਾ | *gō* | *kyō* | — | — |

## ਜੋਇਓ ਕਾਂਜੀ

ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ 2136 ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਹੈ ਜੋ ਜਪਾਨ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਪਾਨੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਆਦਿ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜੋਇਓ ਕਾਂਜੀ
## ਹਵਾਲੇ
# ਜਪਾਨ

| ਜਪਾਨ* 日本国
* *ਨੀਪੋਨ-ਕੋਕੂ*
* *ਨੀਹੋਨ-ਕੋਕੂ*
 |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ਝੰਡਾ | ਸ਼ਾਹੀ ਮੋਹਰ |

 |
| **ਐਨਥਮ: "*ਕਿਮਿਗਾਓ*"
* "君が代"
 |
| **ਜਪਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੋਹਰ
* 五七桐

*ਗੋ-ਸ਼ੀਚੀ ਨੋ ਕਿਰਿ* |
|  |
| ਰਾਜਧਾਨੀਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ | ਟੋਕੀਓ |
| ਅਧਿਕਾਰਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | ਕੋਈ ਨਹੀਂ |
| ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | * ਏਨੂ ਇਤਾਕ
* ਰਿਓਕਿਓਆਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
* ਪੂਰਬੀ ਜਪਾਨੀ
* ਪੱਛਮੀ ਜਪਾਨੀ
* ਕਈ ਹੋਰ ਜਪਾਨੀ ਬੋਲੀਆਂ
 |
| ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਸ਼ਾ | ਜਪਾਨੀ |
| ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ () | * 98.5% ਜਪਾਨੀ
* 0.5% ਕੋਰੀਅਨ
* 0.4% ਚੀਨੀ
* 0.6% ਹੋਰ
 |
| ਵਸਨੀਕੀ ਨਾਮ | ਜਪਾਨੀ |
| Government |
|  |
| • ਬਾਦਸ਼ਾਹ  | Emperor Naruhito |
| • ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ  | ਸ਼ੀਂਜੋ ਏਬ |
|  |
| ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ | ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡਾਇਟ |
| • ਉੱਪਰਲਾ ਸਦਨ | ਹਾੳਸ ਆਫ ਕੌਂਸਲਰਜ਼ |
| • ਹੇਠਲਾ ਸਦਨ | ਹਾੳਸ ਆਫ ਰੀਪਰਿਸੇਨਟੇਟਿਵਜ਼ |
|  ਗਠਨ |
|  |
| • ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਠਨ ਦਿਵਸ  | 11 ਫਰਬਰੀ 660 ਬੀ ਸੀ |
| • ਮੇਜੀ ਕਾਂਸਟੀਟਿੳਸ਼ਨ  | 29 ਨਵੰਬਰ 1890 |
| • ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਂਸਟੀਟਿੳਸ਼ਨ | 3 ਮਈ 1947 |
| • ਸਾਨ ਫਰਾਂਸਸਿਸਕੋ ਪੀਸ ਟਰੀਟੀ  | 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 1952 |
|  |
| ਖੇਤਰ |
| • ਕੁੱਲ | 377,944 km2 (145,925 sq mi) (62ਵਾ) |
| • ਜਲ (%) | 0.8 |
| ਆਬਾਦੀ |
| • 2012 ਅਨੁਮਾਨ | 126,659,683 (10ਵਾ) |
| • 2010 ਜਨਗਣਨਾ | 128,056,026 |
| • ਘਣਤਾ | 337.1/km2 (873.1/sq mi) (36ਵਾ) |
| ਜੀਡੀਪੀ (ਪੀਪੀਪੀ) | 2013 ਅਨੁਮਾਨ |
| • ਕੁੱਲ | $4.779 trillion (4ਥਾ) |
| • ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ | $37,525 (23ਵਾ) |
| ਜੀਡੀਪੀ (ਨਾਮਾਤਰ) | 2013 ਅਨੁਮਾਨ |
| • ਕੁੱਲ | $5.150 trillion (3ਜਾ) |
| • ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ | $40,442 (14ਵਾ) |
| ਗਿਨੀ (2008) | 37.6 ਮੱਧਮ |
| ਐੱਚਡੀਆਈ (2013) |  0.912 ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ · 10th |
| ਮੁਦਰਾ | Yen (¥) / **En** (円 or 圓) (JPY) |
| ਸਮਾਂ ਖੇਤਰ | UTC+9 (JST) |
| • ਗਰਮੀਆਂ (DST) | UTC+9 (ਨਹੀ) |
| ਮਿਤੀ ਫਾਰਮੈਟ | * yyyy-mm-dd
* yyyy年m月d日
* Era yy年m月d日 (CE−1988)
 |
| ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਸਾਈਡ | ਖੱਬੇ |
| ਕਾਲਿੰਗ ਕੋਡ | +81 |
| ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਟੀਐਲਡੀ | .jp |

**ਜਪਾਨ** (ਜਪਾਨੀ: *日本 ਜਾਂ 日本国*, ਨੀਪੋਨ ਜਾ ਨੀਹੋਨ) ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਤ ਮਾਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਚੀਨ, ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਜਪਾਨ ਦੇ ਜਪਾਨੀ ਨਾਮ ਨੀਹੋਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਸੂਰਜ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਪਾਨ 6852 ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਹੋਨਸ਼ੂ, ਹੋਕਾਇਡੋ, ਕਿਉਸ਼ੂ ਅਤੇ ਸ਼ੀਕੋਕੂ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡੇ 4 ਟਾਪੂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਥਲ ਭਾਗ ਦਾ 97% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 12 ਕਰੋੜ 80 ਲੱਖ ਹੈ। ਟੋਕੀਓ ਜਪਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਜਪਾਨ ਜੰਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਅਤੇ ਜੀ.ਡੀ.ਪੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ।

## ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ

* ਜਪਾਨ
* ਜਪਾਨੀ ਖਾਣਾ
* ਜਪਾਨ
* ਜਪਾਨ
*
*
*
*
*
*
*

## ਹਵਾਲੇ
# ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਵਰਣਮਾਲਾ

| ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ  |
| --- |
|  |
| ਲਿਪੀ ਕਿਸਮ |  |
| ਸਮਾਂ ਮਿਆਦ | 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾਪੂਰਵ |
| ਦਿਸ਼ਾ | Bi-directional text, left-to-right, top-to-bottom, vertical right-to-left  |
| ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | ਚੀਨੀ |
| ਸਬੰਧਤ ਲਿਪੀਆਂ |
| ਔਲਾਦ ਸਿਸਟਮ | ਸਰਲ ਚੀਨੀਕਾਂਜੀਹਾਂਜਾਖੀਤਾਨ |
| ਆਈਐੱਸਓ 15924 |
| ਆਈਐੱਸਓ 15924 | Hant (502), ​Han (Traditional variant) |
|

**ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਵਰਣਮਾਲਾ** (ਰਿਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ: 正體字/繁體字; ਸਰਲ ਚੀਨੀ: 正体字/繁体字; Pinyin: Zhèngtǐzì/Fántĭzì) ਚੀਨੀ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਉਹ ਅੱਖਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1946 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ-ਬਣਾਏ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤਾਈਵਾਨ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਅਤੇ ਮਕਾਉ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਫ਼ਿੱਲੀਪਾਈਨਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰੀ
# ਸਰਲ ਚੀਨੀ ਵਰਣਮਾਲਾ

| ਸਰਲ ਚੀਨੀ  |
| --- |
|  |
| ਸਮਾਂ ਮਿਆਦ | 20ਵੀਂ ਸਦੀ  |
| ਦਿਸ਼ਾ | Bi-directional text, left-to-right, top-to-bottom, vertical right-to-left  |
| ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | ਚੀਨੀ |
| ਸਬੰਧਤ ਲਿਪੀਆਂ |
| ਜਾਏ ਸਿਸਟਮ | ਕਾਂਜੀਹਾਂਜਾਖੀਤਾਨ |
| ਆਈਐੱਸਓ 15924 |
| ਆਈਐੱਸਓ 15924 | Hans (501), ​Han (Simplified variant) |
|

**ਸਰਲ ਚੀਨੀ ਵਰਣਮਾਲਾ** (
简化字ਚੀਨੀ: 简化字; ਪਿਨਯਿਨ: *jiǎnhuàzì*) ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਲਿਖਣ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ 1950s ਅਤੇ 1960s ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫ਼ੁੱਲਤ ਕੀਤਾ।  ਇਸਨੂੰ ਚੀਨ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

1935 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਸਰਲ ਚੀਨੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ 324 ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਨ
## ਹਵਾਲੇ
# ਯੂਨੀਕੋਡ

**ਯੂਨੀਕੋਡ** (Unicode), ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਵੇ। ਯੂਨੀਕੋਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਨੂੰ ਐਪਲ, ਐਚ.ਪੀ., ਆਈ.ਬੀ.ਐਮ., ਜਸਟ ਸਿਸਟਮ, ਮਾਇਕਰੋਸਾਫਟ, ਆਰੇਕਲ, ਸੈਪ, ਸੰਨ, ਸਾਈਬੇਸ, ਯੂਨੀਸਿਸ ਵਰਗੀਆਂ ਉਦਯੋਗ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਯੂਨੀਕੋਡ ਦੀ ਲੋੜ ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਨਦੰਡਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਐਕਸ.ਐਮ.ਐਲ, ਜਾਵਾ, ਐਕਮਾ ਸਕਰਿਪਟ (ਜਾਵਾ ਸਕਰਿਪਟ), ਐਲ.ਡੀ.ਐ.ਪੀ., ਕੋਰਬਾ 3.0, ਡਬਲਿਊ.ਐਮ.ਐਲ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਈ.ਐਸ.ਓ ਆਈ.ਈ.ਸੀ. 10646 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਸੰਚਾਲਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਬਰਾਉਜਰਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯੂਨੀਕੋਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਤਕਨੀਕੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ।

ਯੂਨੀਕੋਡ ਨੂੰ ਗਾਹਕ-ਸਰਵਰ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਆਯਾਮੀ ਉਪਕਰਨਾਂ ਅਤੇ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਖਰਚ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਕੋਡ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਕੱਲਾ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੀ-ਇੰਜੀਨਿਅਰਿੰਗ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
# ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਧੁਨਾਤਮਕ ਲਿਪੀ

**ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਧੁਨਾਤਮਕ ਲਿਪੀ** ਰਾਹੀਂ ਟਕਸਾਲੀ ਯੂਨਾਨੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਧੁਨਾਤਮਕ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਧੁਨਾਤਮਕ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਖਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਤੱਖ ਧੁਨੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤਮ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੁਮਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਹੀਰਾਗਾਨਾ

| ਹੀਰਾਗਾਨਾ ひらがな  |
| --- |
|  |
| ਲਿਪੀ ਕਿਸਮ |  ਉਚਾਰਖੰਡ ਮਾਲਾ
 |
| ਸਮਾਂ ਮਿਆਦ | ~800 ਈਸਵੀ ਸੰਨ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਤਕ |
| ਦਿਸ਼ਾ | Vertical right-to-left, left-to-right  |
| ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | ਜਪਾਨੀ ਅਤੇ ਓਕਿਨਾਵਾਨ |
| ਸਬੰਧਤ ਲਿਪੀਆਂ |
| ਮਾਪੇ ਸਿਸਟਮ | ਓਰੇਕਲ ਬੋਨ ਸਕ੍ਰਿਪਟ* ਸੀਲ ਸਕ੍ਰਿਪਟ
	+ ਕਲੈਰੀਕਲ ਸਕ੍ਰਿਪਟ
		- ਰੇਗੁਲਰ ਸਕ੍ਰਿਪਟ (ਕਾਂਜੀ)
			* ਹੀਰਾਗਾਨਾ ひらがな
 |
| ਜਾਏ ਸਿਸਟਮ | ਕਟਾਕਾਨਾ, ਹੇਨਤਾਈਗਾਨਾ |
| ਆਈਐੱਸਓ 15924 |
| ਆਈਐੱਸਓ 15924 | Hira (410), ​Hiragana |
| ਯੂਨੀਕੋਡ |
| ਯੂਨੀਕੋਡ ਉਪਨਾਮ | Hiragana |
| ਯੂਨੀਕੋਡ ਸੀਮਾ | U+3040-U+309F, U+1B000-U+1B0FF |
|

**ਹੀਰਾਗਾਨਾ** ਜਪਾਨੀ ਉਚਾਰਖੰਡ ਮਾਲਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਜਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਭਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ **ਕਟਾਕਾਨਾ**, **ਕਾਂਜੀ**, ਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲਈ **ਰੋਮਾਂਜੀ** ਦੀ ਵਰਤੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੀਰਾਗਾਨਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਮ ਉਚਾਰਖੰਡੀ ਲਿਪੀ।
ਹੀਰਾਗਾਨਾ ਤੇ ਕਟਾਕਾਨਾ ਦੋਨੋਂ ਕਾਨਾ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਹਰ ਆਵਾਜ਼ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਵਰ ਅੱਖਰ (ਜਿਵੇਂ a, e, i,o,u)" **ਅ** (ਹੀਰਾਗਾਨਾ あ)ਜਾਂ ਫੇਰ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਮਗਰ ਸਵਰ ਅੱਖਰ ਜਿਂਵੇ **ਕਾ** (か);ਜਾਂ **ਨ** (ん)।

Hiragana base characters|  | *ਅ* | *ਈ* | *ਊ* | *ਏ* | *ਓ* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ∅ | あ | い | う | え | お |
| *ਕ* | か | き | く | け | こ |
| *ਸ* | さ | し | す | せ | そ |
| *ਤ* | た | ち | つ | て | と |
| *ਨ* | な | に | ぬ | ね | の |
| *ਹ* | は | ひ | ふ | へ | ほ |
| *ਮ* | ま | み | む | め | も |
| *ਯ* | や |  | ゆ |  | よ |
| *ਰ* | ら | り | る | れ | ろ |
| *ਵ* | わ | ゐ |  | ゑ | を |
|  | ん **(*N*)** |
| Functional marks and diacritics |
| っ | ゝ |  | ゛ | ゜ |  |

## ਹੀਰਾਗਾਨਾ ਉਚਾਰਖੰਡ ਮਾਲਾ

ਹੀਰਾਗਾਨਾ ਉਚਾਰਖੰਡ ਮਾਲਾ|  | Monographs (gojūon) | Digraphs (yōon) |
| --- | --- | --- |
| *ਅ* | *ਈ* | *ਊ* | *ਏ* | *ਓ* | *ਯਾ* | *ਯੂ* | *ਯੋ* |
| ∅ | あ ਅ | い ਈ | う ਊ | え ਏ | お ਓ |  |
| *ਕ* | か ਕਾ | き ਕੀ | く ਕੁ | け ਕੇ | こ ਕੋ | きゃ ਕਯਾ | きゅ ਕਯੂ | きょ ਕਯੋ |
| *ਸ* | さ ਸਾ | し ਸ਼ੀ | す ਸੁ | せ ਸੇ | そ ਸੋ | しゃ ਸ਼ਾ | しゅ ਸ਼ੁ | しょ ਸ਼ੋ |
| *ਤ* | た ਤਾ | ち ਚੀ | つ ਤਸੁ | て ਤੇ | と ਤੋ | ちゃ ਚਾ | ちゅ ਚੁ | ちょ ਚੋ |
| *ਨ* | な ਨਾ | に ਨੀ | ぬ ਨੁ | ね ਨੇ | の ਨੋ | にゃ ਨਯਾ | にゅ ਨਯੂ | にょ ਨਯੋ |
| *ਹ* | は ਹਾ | ひ ਹੀ | ふ ਫ਼ੁ | へ ਹੇ | ほ ਹੋ | ひゃ ਹਯਾ | ひゅ ਹਯੂ | ひょ ਹਯੋ |
| *ਮ* | ま ਮਾ | み ਮੀ | む ਮੁ | め ਮੇ | も ਮੋ | みゃ ਮਯਾ | みゅ ਮਯੂ | みょ ਮਯੋ |
| *ਯ* | や ਯਾ |  | ゆ ਯੂ |  | よ ਯੋ |  |
| *ਰ* | ら ਰਾ | り ਰੀ | る ਰੁ | れ ਰੇ | ろ ਰੋ | りゃ ਰਯਾ | りゅ ਰਯੂ | りょ ਰਯੋ |
| *ਵ* | わ ਵਾ | ゐ ਈ/ਵੀ |  | ゑ ਏ/ਵੇ | を ਓ/ਵੋ (particle) |  |
|  |
| \* | ん ਨ [n] [m] [ŋ] before stop consonants; [ɴ] [ũ͍] [ĩ] elsewhere | っ (indicates a geminate consonant) | ゝ (reduplicates and unvoices syllable) | ゞ (reduplicates and voices syllable) |
|  |
|  | Diacritics (gojūon with (han)dakuten) | Digraphs with diacritics (yōon with (han)dakuten) |
| *ਅ* | *ਈ* | *ਊ* | *ਏ* | *ਓ* | *ਯਾ* | *ਯੂ* | *ਯੋ* |
| *ਗ* | が ਗਾ | ぎ ਗੀ | ぐ ਗੁ | げ ਗੇ | ご ਗੋ | ぎゃ ਗਯਾ | ぎゅ ਗਯੁ | ぎょ ਗਯੋ |
| *ਜ਼* | ざ ਜ਼ਾ | じ ਜੀ | ず ਜ਼ੁ | ぜ ਜ਼ੇ | ぞ ਜ਼ੋ | じゃ ਜਾ | じゅ ਜੁ | じょ ਜੋ |
| *ਦ* | だ ਦਾ | ぢ ਜੀ | づ ਜ਼ੁ | で ਦੇ | ど ਦੋ | ぢゃ ਜਾ | ぢゅ ਜੁ | ぢょ jo [d͡ʑo]ਜੋ |
| *ਬ* | ば ਬਾ | び ਬੀ | ぶ ਬੁ | べ ਬੇ | ぼ ਬੋ | びゃ ਬਯਾ | びゅ ਬਯੂ | びょ ਬਯੋ |
| *ਪ* | ぱ ਪਾ | ぴ ਪੀ | ぷ ਪੁ | ぺ ਪੇ | ぽ ਪੋ | ぴゃ ਪਯਾ | ぴゅ ਪਯੂ | ぴょ ਪਯੋ |
| *ਵ* |  | ゔ ਵੁ/ਉ [v(u͍)] |  |

## ਸਟਰੋਕ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ

## ਹਵਾਲੇ
# ਚੀਨੀ ਲਿਪੀ

| ਚੀਨੀ ਲਿਪੀ  |
| --- |
| ਲਿਪੀ ਕਿਸਮ |  ਲੋਗੋਗਰਾਮ
  |
| ਸਮਾਂ ਮਿਆਦ | ਤਾਂਬਾ ਯੁੱਗ ਚੀਨ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ |
| ਦਿਸ਼ਾ | Left-to-right, vertical right-to-left  |
| ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | ਚੀਨੀ, ਜਾਪਾਨੀ, ਕੋਰੀਆਈ, ਵੀਅਤਨਾਮੀ |
| ਸਬੰਧਤ ਲਿਪੀਆਂ |
| ਮਾਪੇ ਸਿਸਟਮ | ਓਰੈਕਲ ਬੋਨ ਲਿਪੀ* ਚੀਨੀ ਲਿਪੀ
 |
| ਆਈਐੱਸਓ 15924 |
| ਆਈਐੱਸਓ 15924 | Hani (500), ​Han (Hanzi, Kanji, Hanja) |
| ਯੂਨੀਕੋਡ |
| ਯੂਨੀਕੋਡ ਉਪਨਾਮ | Han |
|

| ਚੀਨੀ ਲਿਪੀ |
| --- |
|  |
| "ਚੀਨੀ ਚਿੰਨ੍ਹ" ਰਿਵਾਇਤੀ (ਖੱਬੇ) ਅਤੇ ਸਰਲ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ (right) |
| ਚੀਨੀ ਨਾਮ |
| ਰਿਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ | 漢字 |
| ਸਰਲ ਚੀਨੀ | 汉字 |
| ਹਾਨ ਚਿੰਨ੍ਹ |
|

| ਪ੍ਰਤੀਲਿੱਪੀਆਂ |
| --- |
| Standard Mandarin |
| Hanyu Pinyin | Hànzì |
| Bopomofo | ㄏㄢˋ ㄗˋ |
| Gwoyeu Romatzyh | Hanntzyh |
| Wade–Giles | Han4-tzu4 |
| Wu |
| Shanghainese Romanization | [høz] |
| Gan |
| Romanization | hon5ci5 |
| Hakka |
| Romanization | hon55 sii55 |
| Yue: Cantonese |
| Jyutping | hon3 zi6 |
| Southern Min |
| Hokkien POJ | hàn-jī |
| Teochew Peng'im | hang3 ri7 |
| Middle Chinese |
| Middle Chinese | xanCdzɨC |

 |
| Vietnamese name |
| Vietnamese | *chữ Hán* |
| Chữ Nôm | 𡨸漢 |
| Zhuang name |
| Zhuang | 倱 Sawgun |
| Korean name |
| Hangul | 한자 |
| Hanja | 漢字 |
|

| ਪ੍ਰਤੀਲਿੱਪੀਆਂ |
| --- |
| Revised Romanization | hanja |
| McCune–Reischauer | hancha |

 |
| Japanese name |
| Kanji | 漢字 |
| Hiragana | かんじ |
|

| ਪ੍ਰਤੀਲਿੱਪੀਆਂ |
| --- |
| Revised Hepburn | ਕਾਂਜੀ |
| Kunrei-shiki | kanzi |

 |
|  |

**ਚੀਨੀ ਲਿਪੀ** ਅਜਿਹੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਿਆਰੀ ਚੀਨੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਂਜ਼ੀ(ਸਰਲ ਚੀਨੀ: 汉字; ਰਿਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ: 漢字). ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਪਾਨੀ, ਕੋਰੀਆਈ ਅਤੇ ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ।

ਚੀਨੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਸਬੰਧੀ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿਖਤ ਚੀਨੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ 3000 ਤੋਂ 4000 ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ 2,136 ਕਾਂਜੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਰਲ ਚੀਨੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਚੀਨ, ਸਿੰਗਪੋਰ ਅਤੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਰਿਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤਾਈਵਾਨ, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ, ਮਕਾਓ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

## ਇਤਿਹਾਸ

### ਉਤਪਤੀ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ

ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਨੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਾਂਗ ਚੀਏ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਜੋ ਪੀਲੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜਾਨਵਰ, ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੀਨੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ "ਜ਼ੀ" ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਘੜੇ ਗਏ ਉਸ ਦਿਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਮੀਂਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿਗਦੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ।

### ਓਰੈਕਲ ਬੋਨ ਲਿਪੀ

ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਚੀਨੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਸ਼ਾਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸਮੇਂ(ਅੰ. 1200–1050 ਈ.ਪੂ.) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਕਰੇ ਹੋਏ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ 1899 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੀਨੀ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੇ ਗਏ। 1928 ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੇਨਾਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਅਨਿਆਂਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। 1928 ਤੋਂ 1937 ਤੱਕ ਹੋਈ ਇਸਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ 1.5 ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੱਡੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ

ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:`<ref>` tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding `<references group="lower-alpha"/>` tag was found.
# ਲਿਖਾਈ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 70 ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਫੱਟੀ ਲਿਖਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਲਈ ਗਈ ਫੋਟੋ
**ਲਿਖਾਈ** ਜਾਂ **ਤਹਰੀਰ** ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਲਾਮਤਾਂ ਅਤੇ ਰਮਜ਼ਾਂ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਹਰੀਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਲਿਖਾਈ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬਣਤਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਅਰਥਵਿਗਿਆਨ। ਵਾਧੂ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰਤਾ। ਇਹ ਬੋਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਿਖਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਠ (ਟੈਕਸਟ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਠਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
# ਲਿਪੀ

ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ
**ਲਿਪੀ** (ਜਾਂ **ਲਿੱਪੀ**) ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਣ ਲਈ ਵੇਖਣ ਜਾਂ ਛੂਹਣ ਯੋਗ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਿਪੀ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਾਂ, ਲਕੀਰਾਂ, ਸੰਕੇਤਾਂ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲੀਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਹੈ, ਓਥੇ ਲਿਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਹੈ। ਲਿਪੀ ਭਾਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ’ਤੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀਂ ਜਿਊਂਦੇ ਰਖਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਇਨਸਾਨੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ।

## ਲਿਪੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ

ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਮਿੱਤਰਾਂ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸੂਤਰਾਂ/ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂ ਘੋਗੇ, ਸਿੱਪੀਆਂ ਅਤੇ ਮਣਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੰਮ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਿ ਲਿਪੀ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸੂਤਰ ਲਿਪੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੱਸੀਆ, ਧਾਗਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਗੰਢਾਂ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ ‘ਗੰਢ ਲਿਪੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਪੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਚਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਨਸਾਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਇਸਨੂੰ ‘ਚਿਤਰ ਲਿਪੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਗਰੋਂ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਭਾਵ ਲਿਪੀ’ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਕੇਤ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਫਿਰ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ‘ਭਾਵ ਲਿਪੀ’ ਤੋਂ ‘ਧੁਨੀ ਲਿਪੀ’ ਈਜਾਦ ਕੀਤੀ। ‘ਚਿਤਰ ਲਿਪੀ’ ਅਤੇ ‘ਭਾਵ ਲਿਪੀ’ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ‘ਧੁਨੀ ਲਿਪੀ’ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ‘ਧੁਨੀ’ ਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ।

## ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ

ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ.ਈ. ਵਿੱਚ ਖ਼ਰੋਸ਼ਠੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਥਹੁ-ਪਤਾ ਲਗਦ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਮਿਲ਼ੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਹੜੱਪਾ ’ਤੇ ਮੋਹਿੰਜੋਦੜੋ ਦੀਆਂ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਸਿੰਧੂ ਲਿਪੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਮਿਲ਼ੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਹਾਲੇ ਤੀਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇ। ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਪੂਰਵ-ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਮੀ ਅਤੇ ਖ਼ਰੋਸ਼ਠੀ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਿਖਵਾਏ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਲਿਪੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਾਂਗ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਖ਼ਰੋਸ਼ਠੀ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਖ਼ਰੋਸ਼ਠੀ ਲਿਪੀ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।

## ਮੌਜੂਦਾ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ

ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਉੱਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਕੁਟਿਲ ਲਿਪੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਕੁਟਿਲ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮੀ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਲਿਪੀਆਂ- ਦੇਵਨਗਰੀ, ਬੰਗਲਾ, ਕੈਥੀ, ਗੁਰਮੁਖੀ, ਮੋੜੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਤੈਲਗੂ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਆਦਿ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਟਾਕਰੀ, ਲੰਡੇ, ਭੱਟ ਅੱਛਰੀ, ਸਰਾਫ਼ੀ, ਅਰਧ-ਨਾਗਰੀ, ਸਿੱਧ-ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਆਦਿ ਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਐ ਇਸਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਦਰਜਾ ਵੀ ਹਾਸਲ ਐ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਲਿਪੀ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ।

## ਬਰੇਲ ਲਿਪੀ

ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਦੀ ਬਣਾਈ ਬਰੇਲ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇਤਰਹੀਣ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲਿਪੀ ਛੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਕਰਨ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।

## ਬਹਾਰੀ ਕੜੀਆਂ

## ਹਵਾਲੇ
# ਮੇਇਜੀ ਬਹਾਲੀ

ਮੇਇਜੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਗੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਕ-ਅਧਿਕਾਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਰਾਟ ਮੇਇਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ
1870 ਜਪਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਵਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ
ਇਤੋ ਹਿਰੋਬੁਮੀ ਮੇਇਜੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਸੀ
**ਮੇਇਜੀ ਬਹਾਲੀ** (明治維新, *ਮੇਇਜੀ ਇਸ਼ਿਨ*), ਨੂੰ *ਮੇਇਜੀ ਇਸ਼ਿਨ*, *ਨਵੀਨੀਕਰਨ*, *ਇਨਕਲਾਬ*, *ਸੁਧਾਰ*, ਜਾਂ *ਪੁਨਰਗਠਨ*, ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਲਸਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਇਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਤਹਿਤ 1868 ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਹਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਬਦਲਾ ਆਏ ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਪਾਨ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਆਰਥਕ, ਉਦਯੋਗਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲਗਾ। [ 1 ] ਇਸ ਕਰਾਂਤੀ ਨੇ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਏਦਾਂ ਕਾਲ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੇਇਜੀ ਕਾਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਸਮਰਾਟ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਗੁਨ (将軍) ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਵਾਲਾ ਫੌਜੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।

## ਘਟਨਾਕਰਮ
# ਸਾਖਰਤਾ

ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ UN Human Development Report and Individual statistics departments) Grey = no data
1970 ਅਤੇ 2005 ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਸ਼ਵ ਅਣਪੜਤਾ ਅੱਧੀ ਰਹਿ ਗਈ
**ਸਾਖਰਤਾ** ਦਾ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਅੱਖ਼ਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੜਨ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਹੋਣਾ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਾਪ-ਦੰਡ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਖਰਤਾ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਪੜਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਾਖਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ

ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਦੇ ਕੁਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਪੜੇ ਲਿਖੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੂਪਾਤ ਨੂੰ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫ਼ੀਸਦੀ (Percentage) ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਪਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ (Per Thousand) ਵੀ ਵਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |

## ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਮਾਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ

ਇਸਦੀ ਗਿਣਤੀ ਗਣਿਤ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ= ਸਾਖਰ ਜਨਸੰਖਿਆ / ਕੁਲ ਜਨਸੰਖਿਆ \* 100

ਭਾਵ ਸੌ ਵਿਚੋਂ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਸਧਾਰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਵਿਚੋਂ ਕਿੰਨੇ ਪੈਸੇ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਹਨ।

## ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ

ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਸਿਰਫ ਬਾਰਾਂ (੧੨ %) ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ ਜੋ ਵੱਧ ਕੇ' ਲੱਗਪਗ 74 % ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ (2011)| ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਭਾਰਤ,ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਔਸਤ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਜੋ 85 % ਹੈ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਹੈ | ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਨਪੜ੍ਹ ਜਨਸੰਖਿਆ ਹੈ |

### ਵਰਤਮਾਨ ਹਾਲਤ

* ਪੁਰਖ ਸਾਖਰਤਾ  : 82%
* ਇਸਤ੍ਰੀ ਸਾਖਰਤਾ  : 65 %
* ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਾਖਰਤ ਦਰ ਵਾਲਾ ਰਾਜ :ਕੇਰਲ 94 %
* ਸਭ ਤੋਂ ਘਟ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਾਲਾ ਰਾਜ : ਬਿਹਾਰ 64%
* ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਾਲਾ ਕੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਖੇਤਰ: ਲਕਸ਼ਦਵੀਪ 92 %

## ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ

 ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀ 2001 ਅਤੇ 2011ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ
ਕੇਰਲਾ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।

### ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂਨ ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ

ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਵਧੀ ਹੈ | ਕੇਰਲ ਹਿਮਾਚਲ, ਮਿਜੋਰਮ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਕਾਇਆ ਪਲਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਬਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਜੂਝ ਰਹੀ ਹੈ | ਉੱਥੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਦਰ ਇੰਨੀ ਜਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਜਰੂਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਰੋਟੀ ਕਪੜਾ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ | ਉਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਫਿਸਣ ਦਾ ਖਰਚ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ ਹਨ।

### ਸਾਖਰ ਕੌਣ ਹਨ

ਭਾਰਤੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦੀ ਆਮ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖਿਅਤ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪੈਸੇ ਦਾ ਛੋਟਾ ਮੋਟਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਕਰਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਏਹ ਦੋਵੇਂ
ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ।
# ਪਿਨਯਿਨ

| ਪਿਨਯਿਨ |
| --- |
|  |
| ਚੀਨੀ | 拼音 |
|

| ਪ੍ਰਤੀਲਿੱਪੀਆਂ |
| --- |
| Standard Mandarin |
| Hanyu Pinyin | Pīnyīn |
| Bopomofo | ㄆㄧㄣ ㄧㄣ |
| Wade–Giles | P‘in1-yin1 |
| Wu |
| Romanization | phin平 in平 |
| Hakka |
| Romanization | pin24 im24 |
| Yue: Cantonese |
| Jyutping | ping3 jam1 |
| Southern Min |
| Hokkien POJ | peng-im/pheng-im |

 |
| Scheme of the Chinese Phonetic Alphabet |
| ਰਿਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ | 漢語拼音方案 |
| ਸਰਲ ਚੀਨੀ | 汉语拼音方案 |
|

| ਪ੍ਰਤੀਲਿੱਪੀਆਂ |
| --- |
| Standard Mandarin |
| Hanyu Pinyin | Hànyǔ Pīnyīn Fāng'àn |
| Bopomofo | ㄏㄢˋ ㄩˇ ㄆㄧㄣ ㄧㄣ ㄈㄤ ㄢˋ |
| Wade–Giles | Han4-yü3 P‘in1-yin1 Fang1-an4 |
| Wu |
| Romanization | hoe去 nyiu上 phin平 in平 faon平 oe去 |
| Hakka |
| Romanization | hon55 ngi24 pin24 im24 fong24 on55 |
| Yue: Cantonese |
| Jyutping | hon3 jyu5 ping3 jam1 fong1 on3 |
| Southern Min |
| Hokkien POJ | hàn-gú pheng-im hong-àn |

 |
|  |

**ਪਿਨਯਿਨ** ਜਾਂ **ਹਾਨਿਊ ਪਿਨਯਿਨ** ਜਾਂ **ਪਿਨ-ਇਨ**, ਚੀਨ, ਤਾਈਵਾਨ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਚਿੰਨਾਂ ਦੇ ਮੰਦਾਰਿਨ ਉੱਚਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਤੀਨੀ ਵਰਨਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਲਿਪੀ ਬਦਲ ਕੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰੀ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਆਮ ਕਰ ਕੇ ਮਿਆਰੀ ਚੀਨੀ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੀਨੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਿਖਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਇਹਨੂੰ ਇੱਕ ਇਨਪੁੱਟ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਮਾਰਫੀਮ

**ਮਾਰਫੀਮ** ਜਾਂ **ਰੂਪਗ੍ਰਾਮ** (morpheme) ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਚਾਰ ਦੀ ਲਘੁੱਤਮ ਅਰਥਵਾਨ ਇਕਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਪੱਖੋਂ ਸਾਰਥਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧੁਨੀਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਅਤੇ ਅੰਗ ਹੈ।

ਮਾਰਫੀਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਫੀਮ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕੋ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਰਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਰਫੀਮ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਚਰ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ ਜਦਕਿ, ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਤੰਤਰ ਅਰਥਵਾਨ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਾਰਫੀਮ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਅਰਥ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਮਾਰਫੀਮ ਕੁਰਸੀ) ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੋਈ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਰਫੀਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ, ਇਹ ਇੱਕ ਵਧੇਤਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਆਕਰਨ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕੁਰਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਂ ਕੁਰਸੀ ਨੂੰ ਬਹੁਵਚਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ). ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਮਾਰਫੀਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਮਾਰਫੀਮ ਜਿੰਨੇ ਵੱਧ ਸੰਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ

A rotary dial telephone, c.1940s
ਟੈਲੀਫੋਨ,ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜੰਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਜੰਤਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਟੈਲੀਫੋਨ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਧਨ ਹੈ।ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਸਿਕੰਦਰ ਗ੍ਰਾਹਮ ਬੈੱਲ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ