Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ਗਲੋਬਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਹੂਲਤ

Global Biodiversity Information Facility|  |
| Type of site | ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ |
| Area served | Worldwide |
| URL | www.gbif.org |
| Commercial | No |
| Launched | 2001 (2001) |
| Current status | Active |

GBIF ਦੇ 'ਭਾਗੀਦਾਰ' ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਡੇਟਾ ਤੱਕ ਮੁਫਤ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਕਸ਼ਾ: 2025 ਭਾਗੀਦਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰ .
**ਗਲੋਬਲ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਫੈਸਿਲਿਟੀ** (**GBIF**) ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਵੈੱਬ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੰਟਰਨੈਟ ਰਾਹੀਂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਡੇਟਾ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਉਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਡੇਟਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; GBIF ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਇਹਨਾਂ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪੋਰਟਲ ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਅਤੇ ਖੋਜਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। GBIF ਪੋਰਟਲ ਰਾਹੀਂ ਉਪਲਬਧ ਡਾਟਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਫੰਜਾਈ ਅਤੇ ਰੋਗਾਣੂਆਂ 'ਤੇ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਡੇਟਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਡੇਟਾ ਹੈ।

GBIF ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਡੇਟਾ ਤੱਕ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਖੰਡਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਜੁਟਾਉਣ, ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਅਤੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨ ਡੇਟਾ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੂਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਬਿਹਤਰ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ।

GBIF ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਤੋਂ, ਜੀਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਜੀਓਰਫਰੈਂਸਿੰਗ ਅਤੇ GIS ਟੂਲਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਡਿਜੀਟਲ ਡਾਟਾ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੂਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ ਲਿੰਕੇਜ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੈਟਾਲਾਗ ਆਫ ਲਾਈਫ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ, ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਸਟੈਂਡਰਡਜ਼, ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਫਾਰ ਦਾ ਬਾਰਕੋਡ ਆਫ ਲਾਈਫ (ਸੀਬੀਓਐਲ), ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਲਾਈਫ (ਈਓਐਲ), ਅਤੇ ਜੀਓਐਸਐਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। GBIF ਦੁਆਰਾ ਉਪਲਬਧ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਡੇਟਾ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ 1,150% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ।

2002 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ, GBIF ਨੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੂਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਕਾਰੀ ਸਾਲਾਨਾ ਗਲੋਬਲ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ, Ebbe Nielsen Prize, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਲ €30,000 ਹੈ। 2018 ਤੱਕ  , GBIF ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੋ ਸਾਲਾਨਾ ਇਨਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: GBIF Ebbe Nielsen Challenge ਅਤੇ Young Researchers Award।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ

* ABCD ਸਕੀਮਾ
* ਐਟਲਸ ਆਫ਼ ਲਿਵਿੰਗ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ (ALA)
* ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਵਰਚੁਅਲ ਹਰਬੇਰੀਅਮ (AVH)
* ਡਾਰਵਿਨ ਕੋਰ
* ਗਲੋਬਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ
* ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਫਲੋਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਹੋਰ ਔਨਲਾਈਨ ਫਲੋਰਾ ਡੇਟਾਬੇਸ ਲਈ)

## ਹਵਾਲੇ

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ

* Short description of GBIF
* GBIF network
* GBIF Data publishers
# ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੌਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ

**ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੌਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ** (ਐਨਸੀਬੀਆਈ) ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ (ਐਨਐਲਐਮ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਐਨਆਈਐਚ) ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਐਨਸੀਬੀਆਈ ਬੈਥਸਡਾ, ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ 1988 ਵਿੱਚ ਸੈਨੇਟਰ ਕਲਾਉਡ ਪੇਪਰ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ.

ਐਨਸੀਬੀਆਈ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੌਜੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮੀਡਿਸਾਈਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਡੇਟਾਬੇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਇਓ ਇਨਫਾਰਮੇਟਿਕਸ ਟੂਲ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਹੈ. ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡੇਟਾਬੇਸ ਵਿੱਚ ਡੀ ਐਨ ਏ ਸੀਨਜ਼ ਲਈ ਜੀਨਬੈਂਕ ਅਤੇ ਪਬਮੈਡ, ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਡੇਟਾਬੇਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਦੂਜੇ ਡੇਟਾਬੇਸ ਵਿੱਚ ਐਨਸੀਬੀਆਈ ਐਪੀਗੇਨੋਮਿਕਸ ਡੇਟਾਬੇਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਸਾਰੇ ਡੇਟਾਬੇਸ ਐਂਟਰਜ਼ ਸਰਚ ਇੰਜਨ ਦੁਆਰਾ oਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਹਨ. ਐਨਸੀਬੀਆਈ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਡੇਵਿਡ ਲਿਪਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਲਾਸਟ ਲੜੀਵਾਰ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਮੂਲ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਬਾਇਓਇਨਫਾਰਮੈਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖਸੀਅਤ. ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅੰਤਰਿਮ ਖੋਜ ਖੋਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਅਲਟਸਚਲ (ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਲਾਸਟ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ), ਡੇਵਿਡ ਲੈਂਡਸਮੈਨ, ਯੂਜੀਨ ਕੁਨਿਨ, ਜੌਨ ਵਿਲਬਰ, ਟੇਰੇਸਾ ਪ੍ਰਜ਼ੀਟੀਕਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿਯਾਂਗ ਲੂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ.
# ਕ੍ਰਮ-ਵਿਕਾਸ ਜਾਣ ਪਛਾਣ

The "Paleontological Tree of the Vertebrates," from the 5th edition of *The Evolution of Man* (London, 1910) by Ernst Haeckel. The evolutionary history of species has been described as a tree, with many branches arising from a single trunk. While Haeckel's tree is somewhat outdated, it illustrates clearly the principles that more complex modern reconstructions can obscure.
ਕ੍ਰਮ-ਵਿਕਾਸ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਮ-ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ-ਵਿਕਾਸੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਵਿਕ ਆਬਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਮੂਦਾਰ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਵਿਧਤਾ ਪੀੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿੱਚ ਸਾਪੇਖਕ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਲੱਛਣ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਆਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
# ਮਿਊਟੇਸ਼ਨ

**ਮਿਊਟੇਸ਼ਨ** (mutation) ਜੈਨੇਟਿਕ ਮਾਦੇ (ਡੀਐਨਏ ਜਾਂ ਆਰਐਨਏ) ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਿਊਕਲੀਟਾਈਡਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਜਾਂ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪੈਦਾਇਸ਼ੀ ਜਾਂ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਬਾਅਦ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤਰਮੀਮ ਜਾਂ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਜੀਨ ਦੇ ਡੀਐਨਏ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਥਾਈ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਊਟੇਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪਰਾਬੈਂਗਨੀ ਵਿਕਿਰਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਰਾਸਾਇਣਕ ਤੱਤ ਜਾਂ ਵਾਇਰਸ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਲੋਪ

ਆਈ ਯੂ ਸੀ ਐੱਨ ਲਾਲ-ਲਿਸਟ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ
*ਪੈਲੀਓਲੌਕਸੋਡਨ ਨਮੈਡੀਕ*, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੋਪ ਹੋਈ ਜਾਤੀ
ਲੋਪ ਹੋਏ ਡਾਈਨੋਸੌਰਾਂ ਦੇ ਕਰੰਗ; ਪੰਛੀ ਡਾਈਨੋਸੌਰਾਂ ਦੇ ਬੰਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹਨ।
ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ **ਲੋਪ** ਜਾਂ **ਨਾਸ਼** ਜਾਂ **ਖ਼ਾਤਮਾ** ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ, ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਪ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਜਾਤ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਜੀਅ ਮਰ ਜਾਵੇ ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹੀ ਟੋਲੀ ਕੁੱਲ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਰਾਜ਼ੀ ਹੋਣ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
# ਉਤਭੁਜ

Precambrian stromatolites in the Siyeh Formation, Glacier National Park. In 2002, a paper in the scientific journal *Nature* suggested that these 3.5 Ga (billion years old) geological formations contain fossilized cyanobacteria microbes. This suggests they are evidence of one of the earliest known life forms on Earth.
**ਉਤਭੁਜ** (ਜਾਂ **ਅਜੀਵ ਜਣਨ** ਜਾਂ **ਸਵੈ-ਉਤਪਤੀ**) ਸਾਦੇ ਕਾਰਬਨੀ ਯੋਗਾਂ ਵਰਗੇ ਨਿਰਜਿੰਦ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਗਮਣ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਿਕਾਸ

ਖੋਪੜੀ ਦਾ ਸਾਈਜ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖੀ ਖੋਪੜੀ ਦੀ ਹੂਬਹੂ ਕਾਪੀ ਹੈ।
*ਹੋਮੋ ਸੇਪੀਅਨਜ਼*
**ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਿਕਾਸ** ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਦੀ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵੱਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ - ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੀਨਸ ਹੋਮੋ ਦੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ - ਅਤੇ ਹੋਮੋ ਸੈਪੀਅਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਮੀਨਿਡ ਪਰਿਵਾਰ, ਮਾਨਵਹਾਰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਡਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਦੋਪਾਇਆਪਣ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਾਈਮੇਟੌਲੋਜੀ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੇਲਿਆਨਟੌਲੋਜੀ, ਤੰਤੂ ਵਿਗਿਆਨ, ਈਥੋਲੋਜੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਭਰੂਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਾਈਮੇਟ ਹੋਰ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 8.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਗਰਲੇ ਕਰੇਟੇਸੀਅਸ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪਥਰਾਟ ਲਗਭਗ 5.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਲੀਓਸੀਨ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸਨ।

ਹੋਮੀਨੋਈਡੀਆ (ਏਪਸ) ਸੁਪਰਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹੋਮੀਨੀਡਾਏ ਪਰਿਵਾਰ 15-20 ਲੱਖ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਈਲੋਬੈਟਿਡਾਏ (ਗਿੱਬਨ) ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਮਹਾਨ ਏਪਸ (ਉਪ ਪਰਿਵਾਰ ਹੋਮੀਨਿਨਾਏ) 14 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਔਰੰਗੁਟਾਨਾਂ (ਪੌਂਗਿਨਾਏ) ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੋਮੀਨਿਨੀ ਕਬੀਲੇ (ਮਾਨਵ, ਆਸਟਰਾਲੋਪਿਥੇਸਾਈਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਦੋਪਾਏ ਅਤੇ ਚਿੰਪਾਜ਼ੀ) 9 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ 8 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਗੋਰੀਲਿਨੀ ਕਬੀਲਿਆਂ (ਗੋਰੀਲਿਆਂ) ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਸਨ; ਅਤੇ, ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ, ਉਪਕਬੀਲੇ ਹੋਮੀਨੀਨਾ (ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੋਪਾਏ ਪੂਰਵਜਾਂ) ਅਤੇ ਪਾਨੀਨਾ (ਚਿੰਪਸ) ਤੋਂ 7.5 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਏ ਸੀ।

## ਸਰੀਰ-ਰਚਨਾਤਮਕ ਬਦਲਾਅ

ਹੋਮੀਨੋਇਡਜ਼ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਪੁਰਖੇ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਨ
ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਪੈਂਜੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਂਝੇ ਪੂਰਵਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨਿਕ, ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ, ਸਰੀਰਕ, ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਬਦਲਾਓ ਆਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਹਨ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ, ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਆਕਾਰ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਔਂਟੋਜਨੀ (ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਭਰੂਣ ਪੂਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਧ ਜਾਣਾ), ਅਤੇ ਲਿੰਗੀ ਬਿਖਮਰੂਪਤਾ ਦਾ ਘਟ ਜਾਣਾ। ਇਹਨਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ। ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਕੜ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਤਬਦੀਲੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਐਚ. ਇਰੈਕਟਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਕੜ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਤਬਦੀਲੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਐਚ.ਇਰੈਕਟਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।

### ਬਾਈਪੈਡਲਿਜ਼ਮ (ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ)

ਬਾਈਪੈਡਲਿਜ਼ਮ ਹੋਮੀਨਿਡ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਨੁਕੂਲਣ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਈਪੈਡਲ ਹੋਮੀਨਿਡਾਂ ਦਾਨ ਸਾਂਝੀਆਂ ਪਿੰਜਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਰਨਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੋਪਾਇਆਵਾਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਹੋਮੀਨਿਨ ਨੂੰ,  *ਸਾਹੇਲਐਂਥਰੋਪਸ* ਜਾਂ *ਓਰੌਰਿਨ*,  ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ 6 ਤੋਂ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਏ ਸੀ।ਗੈਰ-ਬਾਈਪੈਡਲ ਨਕਲ-ਵਾਕਰ, ਗੋਰੀਲਾ ਅਤੇ ਚਿੰਪਾਜ਼ੀ, ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੋਮੀਨਿਨ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ *ਸਾਹੇਲਐਂਥਰੋਪਸ* ਜਾਂ ਓਰੌਰਿਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਪੂਰਵਜ ਤੋਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। *ਆਰਡੀਪਿਥੇਕਸ*, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੋ-ਪਾਇਆ ਸੀ, ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਆਇਆ।

## ਹਵਾਲੇ

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
# ਜੀਵ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ

ਜੀਵ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ | ਮੁੱਖ ਪੰਨਾ |
| ਲੇਖਕ | ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ |
| ਦੇਸ਼ | ਬਰਤਾਨੀਆ |
| ਭਾਸ਼ਾ | ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ |
| ਵਿਸ਼ਾ | ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ ਯੋਗਤਮ ਦਾ ਬਚਾਅ |
| ਵਿਧਾ | ਵਿਗਿਆਨ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ |
| ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ | 24 ਨਬੰਵਰ, 1859 (ਜਾਨ ਮਰੇ) |
| ਮੀਡੀਆ ਕਿਸਮ | ਹਾਰਡ ਕਵਰ ਅਤੇ ਪੇਪਰ ਬੈਕ |
| ਸਫ਼ੇ | 502 |
| ਓ.ਸੀ.ਐਲ.ਸੀ. | 352242 |

**ਜੀਵ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ** ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਨੇ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਇਹੀ ਅਗੇ ਜਾ ਕੇ ਡਾਰਵਿਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ਬਣੀ। ਡਾਰਵਿਨ ਨੇ ਜੀਵ ਵਿਕਾਸ ਸਬੰਧੀ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ‘ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ‘ ਤੇ ‘ਯੋਗਤਮ ਦਾ ਬਚਾਅ’ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1859 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਜੀਵ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ’ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਨਵੰਬਰ, 1859 ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਛਪ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਤੇ ਪੜ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਫ਼ਰੀਡਰਿਸ਼ ਐਂਗਲਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਸਦਾ ਤੋਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਤੇ ਇਕੋ ਗਿਣਤੀ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜੀਵ ਸਦਾ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉਪਰਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਡਾਰਵਿਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਤਪਤੀ’ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ‘ਏਪ’ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਧੜ ਉੱਪਰ ਡਾਰਵਿਨ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਖਿੱਲੀ ਉਡਾਈ ਗਈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਚੋਣਵੀਂ ਨਸਲਕਸ਼ੀ

ਇੱਕ ਬੈਲਜੀਆਈ ਨੀਲੀ ਗਾਂ। ਇਸ ਨਸਲ ਦੇ ਮਾਇਓਸਟੈਟਿਨ ਜੀਨ ਵਿਚਲੇ ਨੁਕਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਟੀ ਨਸਲਕਸ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਲਿੱਸੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
**ਚੋਣਵੀਂ ਨਸਲਕਸ਼ੀ** (ਜਿਹਨੂੰ **ਬਣਾਉਟੀ ਨਸਲਕਸ਼ੀ** ਜਾਂ **ਨਸਲ ਵਧਾਉਣੀ** ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਜਿਹਾ ਅਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰ ਕੇ ਨਸਲ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਉਹਨਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣਵੇਂ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਘਰੋਗੀਕਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਸਲਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਨਸਲ ਅਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਵੇਲੇ ਉਸ ਬੂਟੇ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ

* ਇੱਕਮੁੱਖ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੱਥੇਬੰਦੀ: *In situ conservation of livestock and poultry*, 1992.
* www.eXtension.org/plant\_breeding\_genomics - Educational resources for plant breeding and genomics
# ਪੈਲੀਓਨਟੋਲੋਜੀ

ਜੌਨ ਡੇ ਫੋਸਿਲ ਬੈੱਡਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਮਾਰਕ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਇੱਕ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ
**ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ** ( /ˌ p eɪ l i ɒ n ˈ t ɒ l ə dʒ i , ˌ p æ l i -, - ən -/ ), ਜੋ **ਪੈਲੇਓਨਟੋਲੋਜੀ** ਜਾਂ **ਪੈਲੇਓਨਟੋਲੋਜੀ** ਵੀ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਹੈ ਜੋ ਹੋਲੋਸੀਨ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, (ਮੌਜੂਦਾ 11,700 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ)। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਲੀਓਕੋਲੋਜੀ ) ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਜੌਰਜਸ ਕੁਵੀਅਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਖੁਦ ਯੂਨਾਨੀ παλα ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ( 'palaios', "ਪੁਰਾਣਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ"), ὄν ( 'on', ( gen. 'ontos' ), "being, creature"), ਅਤੇ λόγος ( 'logos', "ਭਾਸ਼ਣ, ਵਿਚਾਰ, ਅਧਿਐਨ")।

ਪਲੀਓਨਟੋਲੋਜੀ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਨਾਟੋਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਣ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਗਣਿਤ, ਅਤੇ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਸਮੇਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਲਗਭਗ 4 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਿਆਨ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਜੀਵਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਲਵਾਯੂ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਾ

ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਗੇਤਰੀ ਤਜਰਬੇਕਾਰੀ ਦਾ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਬਿਆਨ
**ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਾ** ਜਾਂ **ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ** ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਛਾਣਬੀਣ ਕਰਨ, ਨਵਾਂ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਹੇ ਜਾਣ ਲਈ, ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਦਾ ਤਰੀਕਾ, ਤਰਕ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਧੀਨ ਤਜਰਬੇਯੋਗ ਅਤੇ ਪੈਮਾਇਸ਼ੀ ਸਬੂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਵਿਗਿਆਨ

ਤਸਵੀਰ:Scientists montage.jpgਬਹੁਭਾਂਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਚਿੱਤਰ। ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ:
**ਉਤਲੀ ਕਤਾਰ** - ਆਰਕੀਮੀਡੀਜ਼, ਅਰਿਸਟੋਟਲ, ਇਬਨ ਅਲ-ਹੇਥਮ, ਲਿਓਨਾਰਡੋ ਦਾ ਵਿੰਚੀ, ਗੈਲੀਲਿਓ ਗੈਲਿਲੀ, ਅੰਤੋਨੀ ਵਾਨ ਲਿਊਵਨਹੋਕ;
**ਦੂਜੀ ਕਤਾਰ** - ਇਸਾਕ ਨਿਊਟਨ, ਜੇਮਜ਼ ਹੱਟਨ, ਆਂਤੋਆਨ ਲਾਵੋਆਜ਼ੀਏ, ਜਾਨ ਡਾਲਟਨ, ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ, ਗ੍ਰੇਗੋਰ ਮੈਂਡਲ;
**ਤੀਜੀ ਕਤਾਰ** - ਲੂਈਸ ਪਾਸਤਰ, ਜੇਮਜ਼ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ, ਔਨਰੀ ਪੋਆਂਕਾਰੇ, ਸਿਗਮੁੰਡ ਫ਼ਰਾਇਡ, ਨਿਕੋਲਾ ਟੈਸਲਾ, ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ;
**ਚੌਥੀ ਕਤਾਰ** - ਅਰਨਸਟ ਰਦਰਫ਼ੋਰਡ, ਮੈਰੀ ਕਿਊਰੀ, ਐਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ, ਨੀਲਜ਼ ਬੋਹਰ, ਅਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਗਰ, ਐਨਰੀਕੋ ਫ਼ਰਮੀ;
**ਅੰਤਲੀ ਕਤਾਰ** - ਰਾਬਰਟ ਆਪਨਹਾਈਮਰ, ਐਲਨ ਟੂਰਿੰਗ, ਰਿਚਰਡ ਫ਼ਾਈਨਮੈਨ, ਈ. ਓ. ਵਿਲਸਨ, ਜੇਨ ਗੁੱਡਾਲ, ਸਟੀਫ਼ਨ ਹਾਕਿੰਗ
**ਵਿਗਿਆਨ** ਜਾਂ **ਸਾਇੰਸ** (ਲਾਤੀਨੀ *scientia* ਭਾਵ "ਸੋਝੀ" ਤੋਂ) ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਉੱਪਰਾਲਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪਰਖਯੋਗ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਦੀ ਅਤੇ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ (ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ "ਅਰਿਸਟੋਟਲ" 'ਚ), ਵਿਗਿਆਨ ਉਸ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ "ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਡ ਸ਼ਾਖਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਫੇਰ ਵੀ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਮੋਕਲੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇਣਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਾਣਕਾਰੀ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ "ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਗਿਆਨ" ਜਾਂ "ਸਿਆਸੀ ਵਿਗਿਆਨ" ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, "ਵਿਗਿਆਨ" ਬਹੁਤੀ ਵੇਰ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ। ਇਸਨੂੰ "ਕਈ ਵੇਰ 'ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ' ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਦਾਰਥਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ; ਕਈ ਵੇਰ ਨਿਰੋਲ ਗਣਿਤ ਦੀ ਸੰਕੇਤਕ ਅਲਹਿਦਗੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਭਾਵ ਹਾਵੀ ਹੈ।" ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਹ ਸੀਮਤ ਭਾਵ ਜਾਹਨਸ ਕੈਪਲਰ, ਇਸਾਕ ਨਿਊਟਨ ਅਤੇ ਗੈਲੀਲਿਓ ਗੈਲੀਲੀ ਆਦਿ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ "ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ", ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਚਾਲ ਦੇ ਨਿਯਮ", ਨੇਮਬੱਧ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੁਦਰਤੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੂੰ "ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਿਆ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਪ੍ਰਾਣੀ

ਇਹ *ਐਸਕੇਰੀਸ਼ੀਆ ਕੋਲਾਈ* ਦੇ ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਅਕੇਂਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹਨ।
ਇੱਕ ਬਹੁ-ਬੀਜਾਣੂ ਖੁੰਭ ਜੋ ਇੱਕ ਪਰਜੀਵੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਮਾਇਕੋਰਾਈਜ਼ਾ ਉੱਲੀ।
ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ **ਪ੍ਰਾਣੀ** ਜਾਂ **ਜੀਵ** (**ਸਜੀਵ**) ਕੋਈ ਵੀ ਜਿਊਂਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਹੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੀੜ੍ਹਧਾਰੀ, ਕੀੜਾ, ਪੌਦਾ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਆਦਿ। ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਟੁੰਬ ਜਾਂ ਉਕਸਾਹਟ ਦਾ ਜੁਆਬ ਦੇਣ, ਮੁੜ-ਉਤਪਤੀ ਕਰਨ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
# ਟੈਕਸੋਨ

ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਹਾਥੀ
 ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ, **ਟੈਕਸੋਨ** (ਬਹੁਵਚਨ **ਟੈਕਸਾ**; *ਟੈਕਸਾਨੋਮੀ*ਤੋਂ ਮੂਲ-ਨਿਰਮਾਣ)  ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਨਿਰਮਾਤਿਆਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਈਕਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯਾਨੀ ਇਸਦੀਆਂ ਮੈਂਬਰ ਜਾਤੀਆਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮੇਲ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ  ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਟੈਕਸੋਨਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਮੱਤਭੇਦ ਵੀ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਅਸਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਟੈਕਸੋਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਉਪਯੋਗ ਨਾਮਕਰਨ ਕੋਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਖਾਸ ਸਮੂਹ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ ਸਹੀ ਹੈ
# ਡੋਮੇਨ (ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ)

**ਡੋਮੇਨ** ਕਾਰਲ ਵੋਜ਼ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਈਕਰੋ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ-ਭੌਤਿਕੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਦੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਣ (ਟੈਕਸਾਨੋਮੀ) ਦੇ ਤਿੰਨ-ਡੋਮੇਨ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਸਰਵ ਉੱਚ ਟੈਕਸਾਨੋਮਿਕ ਰੈਂਕ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਨਾਮ ਕਰਨ

**ਨਾਮ ਕਰਨ** (ਯੂਕੇ: /nəˈmɛŋklətʃɜːr/, ਯੂਐਸ: /ˈnoʊmənkleɪtʃər/) ਨਾਮਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਲਾ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯਮ ਹੈ। Tਨਾਮਕਰਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਾਹਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੇ ਗਠਨ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ

## ਸਰੋਤ

* Keats-Rohan, Katharine, ed. (2007). *Prosopography Approaches and Applications: A Handbook*. Oxford: Unit for Prosopographical Research. ISBN 9781900934121.
* Room, Adrian (1996). *An Alphabetical Guide to the Language of Name Studies*. Lanham and London: The Scarecrow Press. ISBN 9780810831698.

## ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ

* Scheetz, George H. (1988). *Names' Names: A Descriptive and Prescriptive Onymicon.* ("What's In a Name?" Chapbook Series; 2.) Sioux City, Ia.: Schütz Verlag.

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ

* International Council of Onomastic Sciences Retrieved 2009-09-23.
* American Name Society Promote onomastics, the study of names and naming practices, both in the United States and abroad. Retrieved 2010-01-11.
* Namingschemes.com A wiki dedicated to the education and sharing of naming schemes. Retrieved 2010-01-11.
* Ontology Naming Conventions The application of unified labeling or naming conventions in ontology engineering will help to harmonize the appearance and increase the robustness of ontological representational units such as class and relation names. A full free access paper with the naming conventions is accessible online under  Retrieved 2010-01-11.
# ਅੰਗ ਵਿਗਿਆਨ

Mondino dei Liuzzi, *Anathomia*, 1541
**ਸਰੀਰ-ਰਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ** (ਏਨਾਟੋਮੀ, Anatomy) ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ-ਵਿਓਂਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਰਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਭਰੂਣ ਵਿਗਿਆਨ, ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਸਰੀਰ ਰਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਭਰੂਣ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਨੇੜਿਉਂ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਰਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।ਮਾਨਵੀ ਸਰੀਰ-ਰਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ ਚਕਿਤਸਾ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ

**ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ**, ਕਈ ਵਾਰ **ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ** ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਮੈਟਾਬੋਲਿਜਮ ਦੌਰਾਨ ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਊਰਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚਨਾ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਟਿਲਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੀਤੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਜੀਵਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਐਨਾ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਬੌਟਨੀ ਤੋਂ ਮੈਡੀਸ਼ਨ ਤੱਕ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ

**ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ** (metabolism) ਤੋਂ ਮੁਰਾਦ ਤਮਾਮ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਖ਼ਤਲਿਫ਼ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰੀ ਦੀਆਂ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਭੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜੋ ਅਨੇਕ ਰਸਾਇਣਕ ਕੰਪਾਉਂਡਾਂ ਦੀ ਤੋੜ ਫੋੜ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਣ, ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਣਾਈਰੱਖਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੁਕ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
# ਸਲੂਕ

**ਸਲੂਕ** ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਜੀਵਾਂ, ਸਿਸਟਮ ਜਾਂ ਨਕਲੀ ਇੰਦਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰਲੀ, ਸੁਚੇਤ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਜ਼ਾਹਿਰ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਣਇੱਛਤ ਉਕਸਾਹਟ, ਨਿਵੇਸ਼ ਜਾਂ ਸੁਝਾਅ ਪ੍ਰਤੀ ਇਨਸਾਨ, ਜੀਵ, ਜਾਂ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਲਾਗਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।

## ਜੈਵਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ

ਜੀਵ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਲੂਕ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਟਾ- ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਆਮ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰਲੀ ਉਕਸਾਹਟ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅੰਦਰੂਲੀ ਤਾਲਮੇਲ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਵਹਾਰ ਪੈਦਾਇਸ਼ੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

## ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ

ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ, ਨਾੜੀ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਗੁੰਝਲਤਾ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਜਟਿਲਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਟਿਲ ਦਿਮਾਗੀ ਸਿਸਟਮ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

## ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ

ਵਾਤਾਵਰਣ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਜਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ “ਸੁਭਾਵਿਕ ਮਾਡਲ” ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਵੇਖੇ ਪਰਖੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨ

**ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Echology *ਇਕਾਲੋਜੀ*) ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਜੰਤੂ ਜਾਂ ਬਨਸਪਤੀ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕਾਲੋਜੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਇਸ ਸਚਾਈ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਰਿਆਵਰਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਕਾਲੋਜੀ ਨੂੰ (ਇਨਵਾਇਰਨਮੇਂਟਲ ਬਾਇਆਲੋਜੀ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਨਸੰਖਿਆ, ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਅਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਲਾਜੀ (ਜਰਮਨ: Oekologie) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ 1866 ਵਿੱਚ ਜੈਮਨ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਰਨੇਸਟ ਹੈਕਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ *ਜਨਰੇਲ ਮੋਰਪੋਲਾਜੀ ਦੇਰ ਆਰਗੈਨਿਜਮੇਨ* ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਹੌਲ ਬੇਹੱਦ ਜਟਿਲ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਖੋਜਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਜਾਂ ਬੂਟਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਮਾਨਵਜਾਤੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਬਨਸਪਤੀ ਦਾ ਕੁੱਝ ਭਾਗ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਭਾਗ ਬਿਲਕੁੱਲ ਹੀ ਅਣਗੌਲਿਆ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੂਟੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣਾ ਫੈਲਾਓ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ‘ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਵਾਤਾਵਰਨ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਡੂੰਘੇ ਅਸਰ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਇਆ। ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸਨਅਤੀ ਕੂੜੇ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਇਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਕਾਲੋਜੀ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਗਠਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਕਾਲੋਜੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਂਜ ਇਕਾਲੋਜੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਨਜੀਵਨ, ਅਤੇ ਜਲਸਰੋਤਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਨਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਧਿਐਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਨਵੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਮਿੱਥ ਟੁੱਟੇ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਘੱਟ ਆਕਸੀਜਨ ‘ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਸੀ।

## ਕਾਰਕ

ਇਕਾਲੋਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਕਾਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-

* ਜੈਵਿਕ ਕਾਰਕ
* ਅਜੈਵਿਕ ਕਾਰਕ

### ਜੈਵਿਕ ਕਾਰਕ

* ਜੰਤੂ ਸਮੁਦਾਏ
* ਬਨਸਪਤੀ ਸਮੁਦਾਏ
* ਸੂਖਮਜੀਵ
* ਮਨੁੱਖ

### ਅਜੈਵਿਕ ਕਾਰਕ

* ਪ੍ਰਕਾਸ਼
* ਤਾਪ
* ਆਰਦਰਤਾ
* ਹਵਾ
* ਸਥਲਾਕ੍ਰਿਤੀ
* ਮ੍ਰਦਾ

## ਹਵਾਲੇ

## ਬਾਹਰੀ ਕੜਿਆਂ

* ਪਰਿਸਥਿਤਕੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਚਾਰ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)
* ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਸਥਿਤਕੀ ਅਤੇ ਪਰਿਆਵਰਣ ਸੰਸਥਾਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ Archived 2010-03-15 at the Wayback Machine. (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ)
* ਸ਼ਰਮਾ, ਪੀ.ਡੀ. *ਇਕਾਲੋਜੀ ਐਂਡ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ*. ਐਨ ਸੀ ਈ ਆਰ ਟੀ.