Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ਸੋਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼

**ਸੋਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼** ਦੇ ਫੈਲਾਵ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ

ਸੋਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ (宋朝, ਸੋਂਗ ਚਾਓ, Song Dynasty) ਚੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਸੰਨ ੯੬੦ ਈਸਵੀ ਤੋ ਸੰਨ ੧੨੭੯ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਦਸ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਯੁਆਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਭਰਣ ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। ਸੋਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ, ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਬੰਧੰਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਰਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਕਾਗਜ ਦੇ ਨੋਟ ਛਪੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਚੀਨੀ ਸਰਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਚੀਨ ਦੀ ਇੱਕ ਟਿਕਾਊ ਨੌਸੇਨਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੱਤਾਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਾਰੂਦ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਜਰੀਏ ਦਿਸ਼ਾ ਦੱਸੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।

ਸੋਂਗ ਰਾਜਕਾਲ ਨੂੰ ਦੋ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਂਟਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਸੋਂਗ (北宋, Northern Song) ਰਾਜਕਾਲ ੯੬੦ - ੧੧੨੭ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਇਸ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਕਾਬੂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਿਆਨਜਿੰਗ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ (ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕਾਈਫੇਂਗ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ)। ਇਸਦੇ ਕਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਦਾ ਕਾਬੂ ਸੋਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਲੋਂ ਛਿਨਕਰ ਜੁਰਚੇਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਵੰਸ਼ (੧੧੧੫–੧੨੩੪) ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੋਂਗ ਦਰਬਾਰ ਯਾਂਗਤਸੇ ਨਦੀ ਵਲੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਲਿਨਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਈ (ਜਿਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹਾਂਗਝੋਊ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ)। ਇਸ ੧੧੨੭ ਵਲੋਂ ੧੨੭੯ ਤੱਕ ਦੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਸੋਂਗ ਕਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਨੂੰ ਹਾਰਨੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸੋਂਗ ਸਾਮਰਾਜ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਚੀਨ ਦੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਬੂ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਵਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਣ ਲਈ ਬਾਰੂਦ ਦਾ ਖੋਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ੧੨੩੪ ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾਂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੋਂਗ ਸਾਮਰਾਜ ਵਲੋਂ ਭਿੜ ਗਿਆ। ਮੋਂਗਕੇ ਖ਼ਾਨ (ਮੰਗੋਲਾਂ ਦਾ ਚੌਥਾ ਖਾਗਾਨ, ਯਾਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬੜਾ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਸਕ) ਸੋਂਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਲੋਂ ਲੜਦਾ ਤਾਂ ਰਿਹਾ ਲੇਕਿਨ ੧੨੫੯ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਕੁਬਲਈ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ੧੨੭੯ ਵਿੱਚ ਸੋਂਗ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ੧੨੭੧ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ - ਤੁਸੀ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦਾ ਸਮਰਾਟ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਇਸਲਈ ਉਸਦੇ ਰਾਜਵੰਸ਼, ਜਿਨੂੰ ਯੁਆਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ੧੨੭੧ ਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਜਨਗਣਨਾਵਾਂਵਲੋਂ ਗਿਆਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਂਗ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਕਿ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ ੫ ਕਰੋੜ ਸੀ, ਜੋ ਉਹੀ ਸੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਤੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਜਮਾਨੋਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਸੋਂਗ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚਾਵਲ ਕਿ ਫਸਲ ਫੈਲਣ ਵਲੋਂ ਮਿੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਤੱਕ ਇਹ ਵਧਕੇ ੨੦ ਕਰੋੜ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਖੁੱਲੀ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਵੀ ਪਨਪੀ। ਕੰਫਿਊਸ਼ਿਆਈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੋਨਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ।

## ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ

* ਪੰਜ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਦਸ ਰਾਜਸ਼ਾਹਿਆਂ
* ਜਿੰਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1115–1234)
* ਯੁਆਨ ਰਾਜਵੰਸ਼
* ਚੀਨ ਦੇ ਰਾਜਵੰਸ਼

## ਹਵਾਲੇ
# ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ

**ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ** ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸੀ ਜੋ 8ਵੀਂ ਤੋਂ 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ 600 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਯੂਨਾਨ ਦਾ ਸਮਾਂ 5ਵੀਂ ਤੋਂ 4ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਕੰਗਰੋੜਹੀਣ

ਆਮ ਫੁੱਲ ਮੱਖੀ, *ਡਰੌਜ਼ੋਫ਼ਿਲੀਆ ਮੈਲਾਨੋਗੈਸਟਰ*, ਜਿਹਨੂੰ ਘੋਖ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
**ਕੰਗਰੋੜਹੀਣ** ਜਾਂ **ਰੀੜ੍ਹਹੀਣ** ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਗਰੋੜ ਵਾਲ਼ੀ ਮਣਕੇਦਾਰ ਹੱਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਬਣਦੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਗਰੋੜਧਾਰੀ ਉੱਪ-ਸੰਘ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ, ਕੇਕੜੇ, ਝੀਂਗੇ ਅਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ, ਘੋਗੇ, ਕਲੈਮ, ਤੰਦੂਏ ਅਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ, ਤਾਰਾ ਮੱਛੀ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਛੋਹਰੇ ਅਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਕਿਰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

## ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ

* Hyman, L. H. 1940. *The।nvertebrates* (6 volumes) New York: McGraw-Hill. A classic work.
* Anderson, D. T. (Ed.). (2001). *Invertebrate zoology* (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press.
* Brusca, R. C., & Brusca, G. J. (2003). *Invertebrates* (2nd ed.). Sunderland, Mass.: Sinauer Associates.
* Miller, S.A., & Harley, J.P. (1996). *Zoology* (4th ed.). Boston: WCB/McGraw-Hill.
* Pechenik, Jan A. (2005). *Biology of the invertebrates*. Boston: McGraw-Hill, Higher Education. pp. 590 pp. ISBN 0-07-234899-2.
* Ruppert, E. E., Fox, R. S., & Barnes, R. D. (2004). *Invertebrate zoology: a functional evolutionary approach*. Belmont, CA: Thomas-Brooks/Cole.
* Adiyodi, K.G. & Adyiodi, R.G. (Eds) 1983- . *Reproductive Biology of।nvertebrates*. Wiley, New York. (Many volumes.)
* Giese, A.G. & Pearse, J.S. (Eds) 1974- . *Reproduction of Marine।nvertebrates*. Academic Press, New York. (Many volumes.)
* *Advances in।nvertebrate Reproduction*. Elsevier Science, Amsterdam. (Five volumes.)

## ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ

* A. R. Maggenti & S. Gardner (2005). *Online Dictionary of।nvertebrate Zoology*.
* Buglife (UK) Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine.
* *African।nvertebrates* Archived 2008-08-20 at the Wayback Machine.
# ਸੈਟੇਸ਼ੀਆ

| Cetaceans Temporal range: 55–0 Ma
PreЄ

Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N

Early Eocene – Present |
| --- |
|  |
| Humpback whale breaching |
| ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਨ |
| Infraorder: | Cetacea |
| Parvorders |
|
Mysticeti
Odontoceti
†Archaeoceti
*(see text for families)* |
| Diversity |
| Around 88 species. |

**ਸੈਟੇਸ਼ੀਆ** ਅਜਿਹਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੈਮਲ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਆਮ ਵੇਲ੍ਹ, ਡਾਲਫਿਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੂਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। Cetus ਲਾਤੀਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ' ਵੇਲ੍ਹ' ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਜੀਵਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ,  *ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਾਨਵਰ* ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਨਿਰੁਕਤੀ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ κῆτος (ਕੇਟੋਸ) ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਵੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੈਂਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੇਟੋਲੋਜੀ ਸੈਟੇਸ਼ੀਅਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਵੇਲ੍ਹ ਮਛੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੂਰਵਜ, *ਬਾਸਿਲੋਸੌਰੁਸ* ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੀਂਗਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਨਕਾਰਾ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਲਏ ਗਏ।

ਪਥਰਾਟ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੈਟੇਸ਼ੀਆ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਦਰਿਆਈ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 50 ਲੱਖ ਸਾਲ ਦੇ ਲਾਗੇ ਚਾਗੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਸ਼ਾਰਕ

| ਸ਼ਾਰਕ Temporal range: Silurian–Recent
PreЄ

Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| A grey reef shark (*Carcharhinus amblyrhynchos*) |
| ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਨ |
| Kingdom: | Animalia |
| Phylum: | Chordata |
| Class: | Chondrichthyes |
| Subclass: | Elasmobranchii |
| Superorder: | **Selachimorpha** |
| Orders |
|
Carcharhiniformes
Heterodontiformes
Hexanchiformes
Lamniformes
Orectolobiformes
Pristiophoriformes
Squaliformes
Squatiniformes
† Cladoselachiformes
† Hybodontiformes
† Symmoriida
† Xenacanthida (Xenacantiformes)
† = extinct |

ਸ਼ਾਰਕ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਛਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕੋਲ ਪੰਜ ਤੋਂ ਸੱਤ ਗਲਫੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਰਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਟੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 420 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਾਰਕ ਦੀਆਂ ਕੁਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵ੍ਹੇਲ ਸ਼ਾਰਕ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਮੱਛੀ (39 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਰਕ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਲੈ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਅੱਖਾਂ, ਤੈਰਨ ਲੈ ਪੰਜ ਜੋੜੇ ਖੰਭੜੇ ਤੇ ਸਾਂਹ ਲੈਣ ਲਈ ਪੰਜ ਜੋੜੇ ਗਲਫੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਮੱਧਕਾਲ

ਮੱਧਕਾਲ
**ਮੱਧਕਾਲ** ਯੂਰਪੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਾਲਵੰਡ ਦਾ ਕਾਲ ਹੈ। ਇਹ 476 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ 1492 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਕੋਲੰਬਸ ਦੁਆਰਾ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਨਾਲ ਇਹਦਾ ਅੰਤ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ, ਪੱਛਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਤਿੰਨ ਰਵਾਇਤੀ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ; ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ, ਮੱਧ ਕਾਲ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਕਾਲ ਹੈ। ਅੱਗੋਂ ਫਿਰ ਮੱਧਕਾਲ ਨੂੰ ਮੁਢਲੇ, ਵਿਚਕਾਰਲੇ, ਅਤੇ ਮਗਰਲੇ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਵਿਦਵਤਾਵਾਦ

14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਚਿੱਤਰ
**ਵਿਦਵਤਾਵਾਦ** (Scholasticism, **ਸਕੌਲਾਸਟਿਸਿਜ਼ਮ**) ਇੱਕ ਮੱਧਕਾਲੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਪਰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਧਾਰ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਲਾਤੀਨੀ ਮਸੀਹੀ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਸੀ। ਇਸ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਦਾ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਲਗਪਗ 1100 ਤੱਕ 1700 ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਯੂਰਪ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਸੀਹੀ ਮੱਠਵਾਦੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸਨ। ਵਿਦਵਤਾਵਾਦ ਦਾ ਉਭਾਰ ਇਟਲੀ, ਫਰਾਂਸ, ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ 12 ਵੀਂ ਅਤੇ 13 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਵਿਦਵਤਾਵਾਦ ਇਸ ਲਈ ਓਨਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਜਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦਵੰਦਵਾਦੀ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੰਤਕੀ ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਤਾਵਾਦ ਸਖਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਾਸਰੂਮ ਅਤੇ ਲਿਖਤ ਵਿਚ, ਇਹ ਅਕਸਰ ਸਪਸ਼ਟ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਵੰਦਵਾਦੀ ਢੰਗ ਦੇ ਕਰੜਾਈ ਨਾਲ ਪਾਲਣ ਉੱਤੇ ਇਸਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਦਵਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਿਦਵਤਾਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੱਧਯੁਗ ਦੇ ਈਸਾਈ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕਸੁਰਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਥਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਮੇਲਣ ਲਈ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਰਸ਼ਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਰਸਤੂ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਿਓਪਲਾਟੋਨਿਜ਼ਮ ਨਾਲ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਈ।

## ਨਿਰੁਕਤੀ

ਸ਼ਬਦ “ਵਿਦਿਅਕ” ਅਤੇ “ਵਿਦਵਤਾਵਾਦ” ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ "scholasticism" ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਬਦ *scholasticus*, ਜੋ ਯੂਨਾਨੀ ਦੇ σχολαστικός (*scholastikos*) ਦਾ ਲਾਤੀਨਿਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ σχολή ਤੋਂ ਲਿਆ (*scholē*), " ਸਕੂਲ " ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। *ਸਕੌਲਸਟਿਕਸ* ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸਕੂਲਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ"। "*ਸਕੌਲਸਟਿਕਸ*", ਮੌਟੇ ਤੌਰ ਤੇ "ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਬੰਦੇ" ਸਨ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਉੱਲੀ

| ਉੱਲੀ Fungi Temporal range: ਮੂਹਰਲਾ ਡਿਵੌਨੀ–ਮੌਜੂਦਾ
PreЄ

Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| ਸਿਖਰ ਖੱਬਿਓਂ ਘੜੀ ਦੇ ਰੁਖ਼ ਨਾਲ਼: *ਐਮਾਨੀਟਾ ਮੁਸਕਾਰੀਆ*, ਇੱਕ ਬੈਸੀਡੀਉਮਾਈਸੀਟ; *ਸਾਰਕੋਸਾਈਫ਼ਾ ਕੋਕੀਨੀਆ*, ਇੱਕ ਐਸਕੋਮਾਈਸੀਟ; ਉੱਲੀ ਲੱਗੀ ਬਰੈੱਡ; a ਕਾਈਟਰਿਡ; ਇੱਕ *ਐਸਪਰਜੀਲਸ* ਕੌਨੀਡੀਓਫ਼ੋਰ। |
| ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਨ |
| Domain: | ਸੁਕੇਂਦਰੀ |
| (unranked): | Opisthokonta |
| Kingdom: | **ਉੱਲੀ** (L., 1753) ਆਰ.ਟੀ. ਮੂਰ, 1980 |
| Subkingdoms/Phyla/Subphyla |
| Blastocladiomycota
Chytridiomycota
Glomeromycota
Microsporidia
Neocallimastigomycota
Dikarya (inc. Deuteromycota)
Ascomycota
Pezizomycotina
Saccharomycotina
Taphrinomycotina
Basidiomycota
Agaricomycotina
Pucciniomycotina
Ustilaginomycotina
Subphyla *incertae sedis*
Entomophthoromycotina
Kickxellomycotina
Mucoromycotina
Zoopagomycotina |

**ਉੱਲੀ** ਸੁਕੇਂਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੂਹ ਵਿਚਲੇ ਉਹ ਜੀਅ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਮੋਲਡ ਵਰਗੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਅਤੇ ਖੁੰਭਾਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜੈਵਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ **ਉੱਲੀ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Fungi) ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਬੂਟਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹਨ। ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਫ਼ਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉੱਲੀ ਦੇ ਕੋਸ਼ਾਣੂਆਂ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਕੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਈਟਿਨ ਨਾਮਕ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਪੌਦਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਕੋਸ਼ਾਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਲੂਲੋਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਦੀ ਘੋਖ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਲੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜ ਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਮੁੜ-ਸੁਰਜੀਤੀ

ਵਿੰਚੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਇਹ ਚਿੱਤਰ "ਮੋਨਾ ਲੀਜ਼ਾ" ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਨ ਕਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
**ਮੁੜ-ਸੁਰਜੀਤੀ** ਜਾਂ **ਪੁਨਰਜਾਗਰਨ** ਜਾਂ **ਮੁੜ ਜਾਗਰਤੀ** (ਫਰਾਂਸੀਸੀ: *Renaissance* "ਮੁੜ-ਜਣਨ") ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ ਲਹਿਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ 14ਵੀਂ ਤੋਂ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸੀ। ਇਹ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੂਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ।

ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਟਲੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਵਿੱਚ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੇਦੀਚੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲੋਰੈਂਜ਼ੋ ਦੇ ਮੇਦੀਚੀ ਦਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕੋਨਸਤਾਂਤੀਨੋਪਲ ਉੱਤੇ ਉਸਮਾਨੀ (ਆਟੋਮਨ) ਤੁਰਕਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਉੱਥੋਂ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਯੂਨਾਨੀ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਇਟਲੀ ਵੱਲ ਆਉਣਾ ਸੀ।
# ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੁਗ

*ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰੋ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੋ।* - Encyclopédie 1772
ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ 1650 ਤੋਂ ਲੇਕੇ 1780 ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੱਕ ਦੀ ਅਵਧੀ ਨੂੰ **ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੁਗ** ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਕਿੰਗਡਮ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ

**ਕਿੰਗਡਮ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ** 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ 1707 ਤੱਕ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਰਾਜ ਸੀ। ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਟਾਪੂ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ, ਅਜੋਕਾ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਵੇਲਸ ਅਤੇ 15 ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਅਰਸੇ ਲਈ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਰਹੇ।
# ਆਰਕੀਆ

| ਆਰਕੀਆ (ਆਰਕੀਆਬੈਕਟੀਰੀਆ) Temporal range: ਫਰਮਾ:Long fossil range |
| --- |
|  |
| *Halobacteria* sp. strain NRC-1, each cell about 5μm long |
| ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਨ |
| Domain: | **ਆਰਕੀਆ** Woese, Kandler & Wheelis, 1990 |
| Kingdoms and phyla |
|
Crenarchaeota
Euryarchaeota
Korarchaeota
Nanoarchaeota
Thaumarchaeota |
| ਸਮਾਨਾਰਥਕ |
|
Archaebacteria Woese & Fox, 1977 |

**ਆਰਕੀਆ** (/ɑːrˈkiːə/ ( ਸੁਣੋ) or /ɑːrˈkeɪə/) ਇੱਕ ਸੈੱਲੀ ਸੂਖਮਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਡੋਮੇਨ ਜਾਂ ਕਿੰਗਡਮ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਖਮਜੀਵ ਪ੍ਰੋਕੀਰੀਓਟਸ ਹਨ, ਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈੱਲ ਨਿਊਕਲੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਝਿਲੀ-ਘਿਰੇ ਆਰਗਨੈੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਆਰਕੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਕੀਆਬੈਕਟੀਰੀਆ (ਆਰਕੀਆਬੈਕਟੀਰੀਆ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ) ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਹੁਣ ਵੇਲਾ ਵਿਹਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਮੋਨੇਰਾ

**ਮੋਨੇਰਾ**(ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:Monera) ਇੱਕ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਗਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕੰਪੈਰੇਟਿਵ ਭਾਵ ਨੀਓੂਕਲੀਅਸ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 1866 ਵਿੱਚ ਅਰਨਸੈਟ ਹਾਏਕਲ ਨੇ ਲੱਭਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਕੇਰੋਉਟਿਕ ਜੀਵ ਇਸ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਨੀਲੀ ਹਰੀ ਕਾਈ, ਮਾਇਕੋਪਲਾਜਮ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ।

## ਗੁਣ

1. ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਓੂਕਲੀਅਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2. ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕਈਆਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।
3. ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਝਮਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਕਈ ਜੀਵ ਦੂਸਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
# ਸੁਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ

| ਸੁਕੇਂਦਰੀ ਕੋਸ਼ਾਣੂ Temporal range: ਫਰਮਾ:Long fossil range |
| --- |
|  |
| ਸੁਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮਿਸਾਲਾਂ |
| ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਨ |
| Domain: | **Eukaryota** (ਸ਼ਾਟੋਂ, 1925) ਵਿਟੇਕਰ ਅਤੇ ਮਾਰਗੂਲਿਸ,1978 |
| ਜਗਤ |
|
 Amoebae
 Archaeplastida – Plants *sensu lato*
 Chromalveolata
 Rhizaria
 Excavata
Opisthokonta
 ਪ੍ਰਾਣੀ
 ਫੰਗਸ |
| Alternative phylogeny |
| * Unikonta
	+ **Opisthokonta**
		- Metazoa *(animals)*
		- Mesomycetozoa
		- Choanozoa
		- Eumycota *(fungi)*
	+ Amoebozoa
* Bikonta
	+ Apusozoa
	+ Rhizaria
	+ Excavata
	+ Archaeplastida *(plants, broadly defined)*
	+ Chromalveolata
 |

**ਸੁਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ** ਜਾਂ **ਯੂਕੈਰੀਔਟ** ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੀਹਦੇ ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਵਿਚਲੀ ਨਾਭ ਅਤੇ ਹੋਰ ਢਾਂਚਿਆਂ (ਅੰਗਾਣੂ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਝਿੱਲੀ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਸ਼ਾਣੂਆਂ ਦਾ ਅਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕੋਸ਼ਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਭਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਾਭਕੀ ਝਿੱਲੀ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਜੀਵਾਣੂ ਪਦਾਰਥ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਸੁਕੇਂਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਈਟੋਕਾਂਡਰੀਆ ਅਤੇ ਗੌਲਗੀ ਅਪਰੇਟਸ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਝਿੱਲੀਦਾਰ ਅੰਗਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੂਟਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕਲੋਰੋਪਲਾਸਟ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਟੋਜ਼ੋਆ ਵਰਗੇ ਕਈ ਇੱਕ-ਕੋਸ਼ੀ ਜੀਵ ਵੀ ਸੁਕੇਂਦਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਬਹੁਕੋਸ਼ੀ ਜੀਵ ਸੁਕੇਂਦਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਦੇ, ਉੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ।

## ਹਵਾਲੇ

## ਹਵਾਲੇ
# ਪਰੋਟਿਸਟ

| ਪਰੋਟਿਸਟ Temporal range: Neoproterozoic – Recent |
| --- |
|  |
| ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਨ |
| Domain: | **Eukarya** |
| Excluded groups
* Fungi
* Plantae
* Animalia

 Many others; classification varies |
| * **Excavata**
	+ Euglenozoa
	+ Percolozoa
	+ Metamonada
* **Rhizaria**
	+ Cercozoa
* **Archaeplastida (in part)**
	+ Rhodophyta (red algae)
	+ Glaucophyta (basal archaeplastids)
	+ Green algae (in some classifications)
* **Unikonta (in part)**
	+ Amoebozoa
	+ Choanozoa
 |

ਕੁਝ ਬਾਇਓਲਾਜੀਕਲ ਟੈਕਸਾਨੋਮੀ ਸਕੀਮਾਂ ਵਿੱਚ, **ਪਰੋਟਿਸਟ** (/ˈproʊt**[invalid input: 'ɨ']**st/) ਯੂਕੈਰੀਔਟ ਸੂਖਮਜੀਵਾਂ
ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਵੰਨ ਸਵੰਨਾ ਗਰੁੱਪ ਹਨ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕਸੈੱਲੀ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਟਿਸ਼ੂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਪ੍ਰੋਟਿਸਟ ਸ਼ਬਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1866 ਵਿੱਚ ਅਰਨੇਸਟ ਹੈਚਕਲ ਦੁਆਰਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
# ਅਰਨਸਟ ਹੈੱਕਲ

| ਅਰਨਸਟ ਹੈਕਲ |
| --- |
|  |
| ਜਨਮ | (1834-02-16)16 ਫਰਵਰੀ 1834 ਪਾਟਸਡੈਮ |
| ਮੌਤ | 9 ਅਗਸਤ 1919(1919-08-09) (ਉਮਰ 85) ਜੇਨਾ |
| ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ | ਜਰਮਨ |
| ਪੁਰਸਕਾਰ | ਲਿੰਨੀਅਨ ਮੈਡਲ (1894) ਡਾਰਵਿਨ–ਵੈਲੇਸ ਮੈਡਲ (ਸਿਲਵਰ, 1908) |
| **ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਰੀਅਰ** |
| Author abbrev. (zoology) | ਹੈਕਲ |
|  |

ਅਰਨਸਟ ਹੈਕਲ
**ਅਰਨਸਟ ਹੈਨਰਿਸ਼ ਫਿਲਿਪ ਔਗਸਟ ਹੈਕਲ** (ਜਰਮਨ: [ˈhɛkəl]; 16 ਫਰਵਰੀ 1834 – 9 ਅਗਸਤ 1919) ਜਰਮਨ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਪ੍ਰਕਿਤੀਵਾਦੀ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਡਾਕਟਰ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਹੈਕਲ ਨੇ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ।

## ਜੀਵਨੀ

ਅਰਨਸਟ ਹੈਕਲ ਦਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪਾਟਸਡੈਮ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਅਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ

ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਜੋ ਕਿ ਅਕੇਂਦਰੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਦੇ ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ
ਅਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਸੁਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ
ਇੱਕ ਅਕੇਂਦਰੀ ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਦਾ 3-ਪਾਸੀ ਖ਼ਾਕਾ ਜੋ ਇਹਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
**ਅਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ** ਜਾਂ **ਪ੍ਰੋਕੈਰੀਔਟ** ਇੱਕ-ਕੋਸ਼ੀ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਦੀਆਂ ਨਾਭਾਂ, ਮਾਈਟੋਕਾਂਡਰੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਣੂਆਂ ਉੱਤੇ ਝਿੱਲੀ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਸ਼ਾਣੂਆਂ ਅੰਦਰਲੇ ਸਾਰੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਘੁਲਣਯੋਗ ਹਿੱਸੇ (ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਡੀ.ਐੱਨ.ਏ. ਆਦਿ) ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਝਿੱਲੀ ਅੰਦਰ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਕੋਸ਼ਾਣੂ-ਡੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਪ੍ਰੋਟੋਜ਼ੋਆ

**ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਆ** (ਲਾਤੀਨੀ: [*Protozoa*] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help), ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ: πρῶτος «ਪਹਿਲਾ» ਤੋਂ ਅਤੇ ਫਰਮਾ:Lang-grc2, ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ: ζῷον «ਪ੍ਰਾਣੀ» ਦੇ ਬਹੁਵਚਨ ਤੋਂ) ਇੱਕ-ਕੋਸ਼ੀ ਜੀਵ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਪ੍ਰੋਕੈਰਿਓਟਿਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਖੁਰਦਬੀਨ ਨਾਲ ਸੌਖ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਆ ਜੰਤੂਂਆਂ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗਕਾਰਕ ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਆ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰੋਟਿਸਟ (protist) ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, 'ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਆ' ਨੂੰ ਅਕਸਰ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਜੂਨੀਅਰ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਸੌਖ ਦੇ ਲਈ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਆ ਦੀ ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 30000 ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ

The fruit of *Myristica fragrans*, a species native to Indonesia, is the source of two valuable spices, the red aril (mace) enclosing the dark brown nutmeg.
**ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Botany) ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਬੂਟਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
# ਸੈਟ ਸਿਧਾਂਤ

ਤਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘ:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
**ਸਮੂਹ ਸਿਧਾਂਤ** ਜੋ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੈ, ਤਰਕ ਗਣਿਤ ਦੀ ਸ਼ਾਖ਼ ਹੈ ਜੋ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਮੂਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿਰਫ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਰਜ ਕੈਟਰ ਅਤੇ ਰਿਚਰਡ ਡੇਡੇਕਾਇਡ ਨੇ 1870 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਸਮੂਹ ਦੇ ਵਿਖੰਡਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅੰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿਸਟਮ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ।

## ਵਿਸ਼ੇਸ਼

ਵਸਤੂ WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ਅਤੇ ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_3 ਵਿੱਚ ਮੁਢਲਾ ਬਾਈਨਰੀ ਸਬੰਧ ਨਾਲ ਸਮੂਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜੇ ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ,ਦੀ ਵਸਤੂ WIKINIUM\_MATH\_PH\_5 ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ WIKINIUM\_MATH\_PH\_6

## ਉਪ ਸਮੂਹ

ਜਦੋਂ ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_7 ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 ਦੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਤਾਂ WIKINIUM\_MATH\_PH\_9 ਨੂੰ WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 ਦਾ ਉਪ ਸਮੂਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ WIKINIUM\_MATH\_PH\_11 ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_13 ਦਾ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ।

## ਪੂਰਾ ਉਪ ਸਮੂਹ

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_15 ਨੂੰ WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 ਦਾ ਪੂਰਨ ਉਪ ਸਮੂਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_17 , ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 ਦਾ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ ਪਰ WIKINIUM\_MATH\_PH\_19 , ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 ਦਾ ਉਪ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।

## ਸੰਘ

ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘ:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_21
ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_23 ਅਤੇ WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 ਦੇ ਸੰਘ ਨੂੰ WIKINIUM\_MATH\_PH\_25 ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੰਘ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ WIKINIUM\_MATH\_PH\_26 ਜਾਂ WIKINIUM\_MATH\_PH\_27 ਜਾਂ ਦੋਨੋਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 ਅਤੇ WIKINIUM\_MATH\_PH\_29 ਦਾ ਸੰਘ WIKINIUM\_MATH\_PH\_30 ਹੈ।

## ਕਾਟ

ਸਮੂਹ ਦੀਕਾਟ
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_31
ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_32 ਅਤੇ WIKINIUM\_MATH\_PH\_33 ਦੀ ਕਾਟ ਨੂੰ WIKINIUM\_MATH\_PH\_34 ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਾਟ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ WIKINIUM\_MATH\_PH\_35 ਅਤੇ WIKINIUM\_MATH\_PH\_36 ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ। ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_37 ਅਤੇ WIKINIUM\_MATH\_PH\_38 ਦੀ ਕਾਟ ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_39 ਹੈ।

## ਸਮੂਹ 'ਚ ਅੰਤਰ

ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_40 ਅਤੇ WIKINIUM\_MATH\_PH\_41 ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ WIKINIUM\_MATH\_PH\_42 ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_43 ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ WIKINIUM\_MATH\_PH\_44 ਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_45 ਦਾ ਅੰਤਰ ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_46 ਹੈ ਅਤੇ WIKINIUM\_MATH\_PH\_47 ਦਾ ਅੰਤਰ ਸਮੂਹ WIKINIUM\_MATH\_PH\_48 ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ
# ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ

International Standard Serial Number| EAN-13 bar code ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਇੱਕ ISSN, 2049-3630 |
| Acronym | ISSN |
| Number issued | > 2,000,000 |
| Introduced | 1976 (1976) |
| Managing organisation | ISSN ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ |
| Number of digits | 8 |
| Check digit | Weighted sum |
| Example | 2049-3630 |
| Website | www.issn.org |

ਆਈਐਸਐਸਐਨ ਨੇ ਸੀਐਨਐਸ ਵੇਰੀਐਂਟ 0 ਅਤੇ 5 ਜਾਰੀ ਨੰਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ EAN-13 ਬਾਰਕੋਡ ਵਿੱਚ ਏਨਕੋਡ ਕੀਤਾ
ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ, EAN-13 ਬਾਰਕੋਡ ਵਿੱਚ ਏਨਕੋਡ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ISSN ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ
**ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ** (**ਆਈਐਸਐਸਐਨ**) ਜਾਂ **ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਲੜੀ ਨੰਬਰ** ਇੱਕ ਅੱਠ-ਅੰਕਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੀਰੀਅਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ। ਆਈਐਸਐਸਐਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸੀ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਸੀਰੀਅਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ। ਆਈਐਸਐਸਐਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੀਰੀਅਲ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਦੇਣ, ਸੂਚੀਕਰਨ ਕਰਨ, ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਲੋਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਈਐਸਐਸਐਨ ਸਿਸਟਮ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1971 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਆਰੀਕਰਣ ਸੰਘ (ਆਈਐਸਓ) ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਆਰ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1975 ਵਿੱਚ ਆਈਐਸਓ 3297 ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਈਐਸਓ ਸਬਕਮੇਟੀ ਟੀਸੀ 46/ਐਸਸੀ 9 ਇਸਦਾ ਮਿਆਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।

## ਹਵਾਲੇ

## ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ

* 63800 ਆਈਐਸਐਸਐਨ ਨੰਬਰ ਅਤੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
* ਆਈਐਸਐਸਐਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ
* ISSN InterNational Centre (January 2015), *ISSN Manual* (PDF) (2015 ed.), Paris: ISSN InterNational Centre, archived from the original (PDF) on 2020-07-12, retrieved 2020-06-02.
* *How U.S. publishers can obtain an ISSN*, United States: Library of Congress .
* *ISSN Canada*, Ottawa: Library and Archives Canada, 2020-01-08, archived from the original on 2020-05-22, retrieved 2020-06-02. .
* *Getting an ISSN in the UK*, British Library, archived from the original on 2014-07-15, retrieved 2020-06-02 .
* *Getting an ISSN in France*, Bibliothèque nationale de France
* *Getting an ISSN in Germany*, Deutsche Nationalbibliothek, archived from the original on 2017-12-11, retrieved 2020-06-02
* *Getting an ISSN in South Africa*, National Library of South Africa, archived from the original on 2017-12-24, retrieved 2020-06-02
# ਬਿਬਕੋਡ

ਬਿਬਕੋਡ| Full name | ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕੋਡ |
| Introduced | 1990s |
| Number of digits | 19 |
| Check digit | none |
| Example | 1924MNRAS..84..308E |

## ਫਾਰਮੈਟ

ਕੋਡ ਵਿੱਚ 19 ਕਰੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਕਸ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ

YYYYJJJJJVVVVMPPPPA
ਜਿੱਥੇ YYYY ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਲ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ JJJJJ ਅਜਿਹਾ ਕੋਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਰਨਲ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, VVVV ਵੌਲੀਊਮ ਸੰਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, M ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਜਰਨਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਲੈਟਰ ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ L), PPPP ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫ਼ਾ ਸੰਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ A ਪਹਿਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੀਰੀਅਡਾਂ (.) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਣਵਰਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰ ਲੰਬਾਈ ਤੱਕ ਖੇਤਰ ਭਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ;

## ਉਦਾਹਰਨਾਂ

ਕੋਡ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਇਹ ਹਨ:

| Bibcode | Reference |
| --- | --- |
| 1974AJ.....79..819H | Heintz, W. D. (1974). "Astrometric study of four visual binaries". *The Astronomical Journal*. **79**: 819–825. Bibcode:1974AJ.....79..819H. doi:10.1086/111614. |
| 1924MNRAS..84..308E | Eddington, A. S. (1924). "On the relation between the masses and luminosities of the stars". *Monthly Notices of the Royal Astronomical Society*. **84** (5): 308–332. Bibcode:1924MNRAS..84..308E. doi:10.1093/mnras/84.5.308.`{{cite journal}}`: CS1 maint: unflagged free DOI (link) |
| 1970ApJ...161L..77K | Kemp, J. C.; Swedlund, J. B.; Landstreet, J. D.; Angel, J. R. P. (1970). "Discovery of circularly polarized light from a white dwarf". *The Astrophysical Journal Letters*. **161**: L77–L79. Bibcode:1970ApJ...161L..77K. doi:10.1086/180574. |
| 2004PhRvL..93o0801M | **Lua error in ਮੌਡਿਊਲ:Citation/CS1/Utilities at line 206: Called with an undefined error condition: maint\_page\_art\_num.** |

## ਹਵਾਲੇ
# ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ

**ਐੱਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ** (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Encyclopædia Britannica) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਐੱਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ, ਇਨਕੌਰਪੋਰੇਟਡ ਦੁਆਰਾ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਸੌ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਅਤੇ 4,411 ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ 1768 ਤੋਂ 1771 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਈਡਨਬਰਗ, ਸਕੌਟਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪ ਕੇ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਅਕਾਰ ਵਧਦਾ ਗਿਆ; ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦਸ ਜਿਲਦਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ (1801–1809) ਵੀਹ ਜਿਲਦਾਂ ਦਾ ਸੀ।

ਮਾਰਚ 2012 ਵਿੱਚ ਐੱਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ, ਇਨਕੌਰਪੋਰੇਟਡ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾ ਛਪਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਔਨਲਾਈਨ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਐਡੀਸ਼ਨ 2010 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਜੋ 32 ਜਿਲਦਾਂ ਦਾ ਸੀ।

## ਹਵਾਲੇ