# ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ

**ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ** ਜਾਂ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਅਸਮਾਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਖਲਾਅ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਸਮਾਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਮਸਲਨ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਖਲਾਅ ਵਿਚਲੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਉਹ ਕਿੰਜ,ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਬਣੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।

*ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ* ( ਯੂਨਾਨੀ ἀστρονομία ਤੋਂ ἄστρον *ਐਸਟ੍ਰੋਨ*, "ਤਾਰਾ" ਅਤੇ -νομία *-nomia* ਤੋਂ νόμος *nomos*, "ਕਾਨੂੰਨ" ਜਾਂ "ਨਿਯਮ") ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ। ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜੋਤਿਸ਼ ਨਾਲ ਉਲਝਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜੋ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਮਲੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਖੇਤਰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਮੂਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੋਤਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।

### "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" ਅਤੇ "ਖਗੋਲ-ਭੋਤਿਕੀ" ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

"ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" ਅਤੇ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ" ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹਨ। ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" "ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ", ਜਦੋਂ ਕਿ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਕੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ" ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ "ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਰੈਂਕ ਸ਼ੁ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ *ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ* ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਗੁਣਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ" ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ-ਅਧਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ। ਕੁਝ ਖੇਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਸਟ੍ਰੋਮੈਟਰੀ, ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ੁੱਧ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਹਨ। ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" ਅਤੇ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਵਿਭਾਗ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੋਲ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

### ਇਤਿਹਾਸ

#### ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ

ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਮਿਟਨਬਰਗ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਮਿਲੀ ਨੇਬਰਾ ਸਕਾਈ ਡਿਸਕ ਅਤੇ ਸੀ. 1800-1600 ਬੀ. ਸੀ. ਈ. ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੀ ਹੈ।
ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਕਾਸ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟੋਨਹੈਂਜ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। : 15 ਸਬੂਤ ਨੇਬਰਾ ਸਕਾਈ ਡਿਸਕ ਵਰਗੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਉੱਪਰੀ ਮਿਸਰ ਦੇ ਨਬਤਾ ਪਲੇਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੈਗਾਲਿਥਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀਰੀਅਸ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰੇ ਦੇ ਹੇਲੀਕਲ ਉੱਭਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੈਲੰਡਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਲਈ ਸਾਲਾਨਾ ਕੈਲੰਡਰ ਨੂੰ ਕੈਲੀਬਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

#### ਕਲਾਸੀਕਲ

ਬੇਬੀਲੋਨੀਆਈ ਪਲੈਨਸਫੀਅਰ (7ਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ. ਸੀ. ਈ.) ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਯੰਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸੈਕਸੇਜਿਮਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 12,24,60,360) ਅੱਜ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਟਾਈਮਕੀਪਿੰਗ ਅਤੇ ਐਸਟ੍ਰੋਮੈਟਰੀ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਮਿਸਰ, ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ, ਯੂਨਾਨ, ਭਾਰਤ, ਚੀਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰ ਅੰਤਰ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ। ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਕਾਸ ਬੇਬੀਲੋਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ ਸੰਬੰਧੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਬੇਬੀਲੋਨੀਅਨਾਂ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ 223 ਸੈਨੋਡਿਕ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੋਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਬੇਬੀਲੋਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਹੇਲੇਨਿਸਟਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ। ਯੂਨਾਨੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, ਹੇਰਾਕਲੀਡਜ਼ ਪੋਂਟੀਕਸ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਧੁਰੇ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, ਸਾਮੋਸ ਦੇ ਅਰਿਸਟਾਰਚਸ ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸੂਰਜੀ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਸੂਰਜ ਕੇਂਦਰਿਤ ਮਾਡਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, ਹਿਪਾਕਰਾਸ ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਖਗੋਲ ਯੰਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਸਟ੍ਰੋਲੇਬ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਥਿਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਭੂਮੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਪਾਰਕਸ ਨੇ 1020 ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕੈਟਾਲਾਗ ਵੀ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਯੂਨਾਨੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਐਂਟੀਕਾਇਥੇਰਾ ਵਿਧੀ ( ਅੰ. 150 ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਐਨਾਲਾਗ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਦਿੱਤੀ ਮਿਤੀ ਲਈ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਾਨ ਜਟਿਲਤਾ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਮਕੈਨੀਕਲ ਖਗੋਲੀ ਘੜੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।

## ਹਵਾਲੇ