Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Уæнг (фонетикæ)

**Уæнг** у æппæты къаддæр фонетикон-фонологон иуæг, иу раулæфтæй загъд æрцæуы. Æппæт дзырдтæ конд цæуынц уæнгтæй, æппынкъаддæр иу уæнгæй.

Уæнг æмхъæлæсонæй куы фæвæййы, уæд æй *æхгæд уæнг* хонынц. Хъæлæсонæй куы фæвæййы, уæд *гом уæнг* у. Ирон æвзаджы ис гом уæнгтæ дæр («нана», «та», «дæ») æмæ æхгæд уæнгтæ дæр («саст», «мыр»), фæлæ иуæй-иу æвзæгтæ вæййынц, æмæ æрмæстдæр иу джыппæй конд уæнгтæ дзы ис (зæгъæм, гавайаг æвзаджы ис æрмæстдæр гом уæнгтæ).

## Фиппаинæгтæ
# Налог

**Налог** кæнæ **хъалон** — æнæмæнг, индивидуалонæй æнæбаххæстгæнгæ фиддон, тыххæй систæуы[*æнæхъуыст термин*] паддзахады алыхуызон къæпхæнты оргæнтæй алы организацитæй æмæ физикон цæсгоймæгтæй, паддзахад æмæ (кæнæ) муниципалон скæндты архайды финансон ифтонгады охыл.

Налог вæййынц комкоммæ æмæ фæрссаг.

Налогтæ хъæуы хицæн кæнын хъалонтæй (фиддонтæй), кæдоны ист нæ хæссы æнæбаххæст характер, фæлæ у сæ фидджытæн сæрмагонд архæйдты ахаст скæныны домæн.
# Уйгураг адæм

| Уйгурæгтæ |
| --- |
|  |
| Ахæлиу æмæ нымæц |
| **Æдæппæт:** 13 млн |
| * Китай: 12 800 000 (*2021*)
* Хъазахстан: 275 000
* Узбекистан: 75 000
* Хъиргъиз: 61 000
* Сауды Арабб: ~50 000 (*2013*)
* Турк : ~40 000 (*2018*)
 |
| Иумæйаг информаци |
| Æвзаг | уйгураг |
| Дин | пысылмон дин |
|  Викикъæбицы медиа |

**Уйгурæгтæ** (уйг. ئۇيغۇرلار, uyghurlar) сты тюркаг равзæрды адæм, дзурынц уйгураг æвзагыл. Сæ фылдæр хай цæры Синьцзян-Уйгуры автономон районы æмæ Хъазахстаны.

## Фиппаинæгтæ
# Октябрь

| ←→Октябрь |
| --- |
|

| Къ | Дц | Æр | Цп | Мр | Сб | Хц |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |

 |
| 2026-æм аз |

**Октя́брь** (лат. octō — «аст»), ирон ном у **Кæфты мæй** у мæйтæй иу, сентябрь æмæ ноябры ’хсæн.

## Фиппаинæгтæ
# 1950-æм аз

## Цаутæ

* 23 январы — Иерусалим сси Израилы сæйраг сахар.
* 15 февралы — Китай æмæ Советон Цæдис бафыстой кæрæдзи хъахъхъæныны тыххæй бадзырд.

## Райгуырдысты

* 2 майы — Лу Грэмм (*Lou Gramm*), америкаг рок-музыкант, къорд «Foreigner»-ы зарæггæнæг.

## Амардысты

* 10 февралы — Армен Тигранян, сомихаг композитор, хоры дирижёр æмæ педагог, Сомихаг ССР-ы сгуыхт аивæдты архайæг (р. 1879).
# Горбачёв, Михаил Сергейы фырт

| Михаил Сергеевич Горбачёв |
| --- |
| уырыс. Михаил Сергеевич Горбачёв |
|  |
|  |
|
 Советон Цæдисы президент
 |
| 1990-æм азы 15 мартъийы — 1991-æм азы 25 декабры |
| Хицауады Сæрдар | Николай Рыжков Валентин Павлов Виталий Догужиев Иван Силаев  |
| Вице-президент | Геннадий Янаев (1991-æм азы 4 сентябры онг) |
| Фæстæдæр | бынат нал ис |
|

---

 |
| Райгуырдис | 1931-æм азы 2 мартъийы(1931-03-02)[…]* Привольное, Цæгат Кавказы край[d], Уæрæсейы СФСР, Советон Цæдис
 |
| Амардис | 2022-æм азы 30 августы(2022-08-30) (91 азы)* , Мæскуы, Уæрæсе
 |
| Ныгæныны бынат | * Новодевичьейы уæлмæрдтæ[d]
 |
| Фыд | Сергей Горбачёв (1909—1976) |
| Мад | Мария Горбачёва (Гопкало) (1911—1995) |
| Æмкъай | Раисæ Горбачёва |
| Сывæллæттæ | Иринæ Вирганская |
| Парти | * Советон Цæдисы Коммунистон парти (1991)
* Российская объединённая социал-демократическая партия[d] (2001)
* Социал-демократическая партия России[d] (2007)
* Союз социал-демократов[d]
 |
| Ахуырад | * Мæскуыйы паддзахадон университеты юридикон факультет[d] (1955)
* Ставропольский государственный аграрный университет[d] (1967)
* Мæскуыйы паддзахадон университет[d]
 |
| Ахуырадон къæпхæн | зонæдты доктор[d] |
| Професси |
юрист, агроном |
| Архайд | политикæ, экономическая реформа[d], демократизаци[d], перестройкæ[d] æмæ политическая реформа[d] |
| Дин | атеизм[d] |
| Къухæрфыст |  |
| Сайт | gorby.ru​(уырыс.)​(англ.) |
| Хуындад | булкъон[d] |
| Кæм куыста | * Фæскомцæдис
* Горбачёв-Фонд[d]
 |
|  Викикъæбицы медиа |

**Михаил Сергейы фырт Горбачёв** (1931-æм азы 2 мартъийы, Привольное, Цæгат Кавказы край, УСФСР, ССРЦ — 2022-æм азы 30 августы, Мæскуы, Уæрæсе) у советон политикон æмæ æхсæнадон архайæг, Советон Цæдисы фыццаг æмæ иунæг президент, СЦКП-ы лидер (1985-1991).

## Кæс

* Перестройкæ

## Фиппаинæгтæ
# Фæзуат

**Фæзуат** — тъæпæн геометрион фигурæты æмæ уæлцъæртты нымæцон характеристикæтæй иу.

## Формалон бæрæггæнæн

Фæзуат хонынц цавæрфæнды ас, кæцы æххæст кæны ацы домæнтæ:

* у æвæрццæг-бæрæг (уырыс. положительно-определенная) (нолæй фылдæр).
* у аддитивон
* конгруэнтон фигурæтæн æмиас у.
* квадратæн фарсимæ 1 нымад цæуы 1-ыл.

Фигурæтæн фæзойыл, кæдон не сты иухаттон квадратты æнæхъæн бæрцæй арæзт, æмæ ма æртæбæрцон уæлцъæрттæн, фæзуат бæрæггонд цæуы пределон ахызтæй

## Барыны иуджытæ

### Метрикон иуджытæ

* Квадратон километр, 1 км² = 1 000 000 м²
* Гектар, 1 га = 10 000 м²
* Ар (соткæ), 1 а = 100 м²
* Квадратон метр, арæзтон иуæг системæйæ СИ 1 м² = 1 са (сантиар)
* Квадратон дециметр, 100 дм² = 1 м²;
* Квадратон сантиметр, 10 000 см² = 1 м²;
* Квадратон миллиметр, 1 000 000 мм² = 1 м².

### Уæлкаргондтæ

* Квадратон верст = 1,13806 км²
* Дæсæтин = 10925,4 м²
* Квадратон сардзин = 4,55224 м²

### Антиконтæ

* Арурæ
# 1961-æм аз

## Цаутæ

* 13 июны — Калугæйы Юрий Гагарин сæвæрдта фыццаг дур дунейы фыццаг Космонавтикæйы музейы фундаментмæ.

## Райгуырдысты

* 6 февралы — Юрий Онуфриенко, советон космонавт.
* 29 октябры — Алексей Горбунов, Уæрæсейы актёр.

## Амардысты
# Мыдзбырхуызтæ

| Мыдзбырхуызтæ |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ProtostomiaÆнæ ранг:EcdysozoaÆнæ ранг:PanarthropodaТип:БирæкъахджынтæДæлтип:**Мыдзбырхуызтæ** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
|
Crustacea Brünnich, 1772 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 83677 |
| NCBI   | 6657 |
| EOL   | 55714582 |
| FW   | 82629 |

 |

 |

**Мыдзбырхуызтæ** кæнæ **мыдзбыронтæ** (лат. Crustacea, уырыс. Ракообразные) — бирæкъахджынты типмæ чи хауы, ахæм дæлтип.

## Фиппаинæгтæ
# Конденсатор

Хуымæтæг электролитикон конденсатор
**Конденсатор** (латинаг *condensare*-йæ, «æнцъулын») у пассивон электрон элемент, кæцыйæ архайынц электрон ифтыгъд дарынæн. Йæ бон цас ифтыгъд у дарын, уый миниуæг хонынц бæрцуат, æмæ йæ барынц фарадтæй. Конденсатортæ вæййынц амад дыууæ электрон уадзæгæй, кæдон вæййынц кæрæдзимæ тынг æввахс æмæ диелектрикæй хицæнгонд. Конденсатортæй арæх пайда кæнынц электрон рæнхъыты.