Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# XVI æнус

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *1490-тæ* | 1490 | 1491 | 1492 | 1493 | 1494 | 1495 | 1496 | 1497 | 1498 | 1499 |
| *1500-тæ* | 1500 | 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509 |
| *1510-тæ* | 1510 | 1511 | 1512 | 1513 | 1514 | 1515 | 1516 | 1517 | 1518 | 1519 |
| *1520-тæ* | 1520 | 1521 | 1522 | 1523 | 1524 | 1525 | 1526 | 1527 | 1528 | 1529 |
| *1530-тæ* | 1530 | 1531 | 1532 | 1533 | 1534 | 1535 | 1536 | 1537 | 1538 | 1539 |
| *1540-тæ* | 1540 | 1541 | 1542 | 1543 | 1544 | 1545 | 1546 | 1547 | 1548 | 1549 |
| *1550-тæ* | 1550 | 1551 | 1552 | 1553 | 1554 | 1555 | 1556 | 1557 | 1558 | 1559 |
| *1560-тæ* | 1560 | 1561 | 1562 | 1563 | 1564 | 1565 | 1566 | 1567 | 1568 | 1569 |
| *1570-тæ* | 1570 | 1571 | 1572 | 1573 | 1574 | 1575 | 1576 | 1577 | 1578 | 1579 |
| *1580-тæ* | 1580 | 1581 | 1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | 1587 | 1588 | 1589 |
| *1590-тæ* | 1590 | 1591 | 1592 | 1593 | 1594 | 1595 | 1596 | 1597 | 1598 | 1599 |
| *1600-тæ* | 1600 | 1601 | 1602 | 1603 | 1604 | 1605 | 1606 | 1607 | 1608 | 1609 |
| **XV æнус — XVI æнус — XVII æнус** |
# Ног Гранадæ

|  |
| --- |
| Историон паддзахад |
| Ног Гранадæ |
| Virreinato de la Nueva Granada |
|  Ног Гранадæйы вице-къаролад |
| ←
 →
1717 — 1819 |
| Сæйраг сахар | Богота |
| Æвзаг | испайнаг |
| Дин | католицизм |
| Æхцайы иуæг | реал |
| Хицауиуæджы хуыз | абсолютон монархи |
|  Викикъæбицы медиа |

**Ног Грана́дæ** (исп. *Nueva Granada*) уыдис Испанийы вице-къаролад Хуссар Америкæйы, нырыккон паддзахæдтæ Венесуэлæ, Колумби, Панамæ æмæ Эквадоры зæххытæ чи иу кодта, ахæм. Вице-къаролад фæзындис 1718-æм азы, адих æй кодтой Перуйы вице-къароладæй. Ног административон иуæджы сæйраг сахар ссис Богота (Колумбийы ныры сæйраг сахар).

Вице-къаролад фехæлдис 1821-æм азы, креолтæ испайнаг æлдариуæджы ныхмæ куы сыстадысты, уæд. Йæ зæххытыл фæзындис хæдбар Стыр Колумбийы паддзахад, уый та фæстæдæр (1831-æм азы) ныддих и цалдæр хицæн паддзахадыл (уыдонæй стырдæртæ — Венесуэлæ æмæ Колумби).
# 1831-æм аз

## Цаутæ

## Райгуырдысты

* 14 апрелы — Герхард Рольфс (*Gerhard Rohlfs*) (ам. 1896), Африкæйы немыцаг иртасæг.
* 13 июны — Джеймс Клерк Максвелл (James Clerk Maxwell) (ам. 1879), шотландиаг физик, электромагнитон фæзы теорийы автор.

## Амардысты
# 1903-æм аз

## Цаутæ

* 17 декабры — Райт æфсымæрты хæдтæхæг стахти АИШ-ы. Уый уыд дунейы фыццаг хæдтæхæджы тахт.

## Райгуырдысты

* 12 январы (30 декабры зæронд стилмæ гæсгæ) — Игорь Курчатов, сгуыхт советон физик, академик. Фыццаг советон атомон бомбæ чи саразта, уыцы лæг.
* 28 майы — Иосиф Уткин (ам. 1944), советон поэт.
* 12 ноябры (25 ноябры зæронд стилмæ гæсгæ) — Плиты Иссæ (ам.1979), советон инæлар, дыууæ хатты Советон Цæдисы хъæбатыр.
* 6 декабры — Гæздæнты Гайто (ам. 1971), зындгонд уырыссаг фыссæг ирæттæй.

## Амардысты

* 11 июны — Александр Обренович, Сербийы къарол. Амардтой йæ «Сау къух», зæгъгæ, ахæм организацийæ террористтæ.
# 1914-æм аз

## Цаутæ

## Райгуырдысты

* 8 мартъийы — Яков Зельдович, советон физик.

## Амардысты

* 21 ноябры — Иван Крафт, зынгæ æхсæнадон æмæ паддзахадон архайæг, этнограф, Якуты облæст æмæ Енисейы губернæйы губернатор (1907-1913).
# 1999-æм аз

## Цаутæ

## Райгуырдысты

## Амардысты

* 5 февралы — Василий Леонтьев, зындгонд экономист, Нобелы премийы лауреат (1973).
* 4 мартъийы — Плиты Грис, ирон поэт, фыссæг, тæлмацгæнæг, Хетæгкаты Къостайы номыл премийы лауреат.
* 7 мартъийы — Стенли Кубрик, америкæйаг кинорежиссёр.
# 1979-æм аз

## Цаутæ

* 5 февралы — Айатолла Хомейни дунемæ фехъуысын кодта, Иран пысылмон паддзахад кæй сси, уый.
* 24 декабры — Советон Цæдис барвыста йе ’фсад Афгъанистанмæ.

## Райгуырдысты

* 18 августы — Дзамболат Бæззаты — футболист, размæбырсæг æмæ æрдæгхъахъхъæнæг.

## Амардысты

* 6 февралы — Плиты Иссæ (р.1903), советон инæлар, дыууæ хатты Советон Цæдисы хъæбатыр.
* 16 апрелы — Анатолий Харлампиев, хъæбысхæст самбойы бындурæвæрæг.
# Мæлдзыг

| Мæлдзыг |
| --- |
|   |
| Зонадон классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Паддзахад: | Цæрæгойтæ |
| Тип: | Бирæкъахджынтæ |
| Кълас: | Сасчытæ |
| Къорд: | Хæлынбазырджынтæ |
| Бинонад: | **Мæлдзгуытæ** |

 |
|  Латинаг ном |
| Formicidae, Latreille, 1802 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **154193** |
| NCBI **36668** |

 |

 |

**Мæлдзыг**, дыгур. *мулдзуг* (лат. Formicidae) — хæлынбазырджынты къордмæ чи хауы, ахæм сасчыты бинонад.
# Авг

Рагон авджын агуывзæ
Хуызджын авг
**Авг** (бирæон нымæц: **æвгтæ**) у ирд æрмæг, кæнынц æй тайынгонд дзæнхъазмисæй. Авг у æнцон асæттæн, фæлæ химион цæстæнгæсæй тынг фидар æрмæг.
# Гæды

| Гæды |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:ЛавразиатеритæКладæ:ФерунгуляттæГрандкъорд:FeraeКъорд:ХомхортæДæлкъорд:FeliformiaБинонад:ГæдыхуызтæДæлбинонад:Чысыл гæдытæМыггаг:ГæдытæХуыз:**Гæды** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
| *Felis catus* Linnaeus, 1758 |
| Синонимтæ |
| * Felis silvestris catus (Linnaeus, 1758)
* Felis catus domestica  (Erxleben, 1777)
* Felis domestica Erxleben, 1777
 |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| FW   | 231413 |

 |

 |

**Гæды**, дыгур. **тикис** (лат. Felis catus) у хæдзарон цæрæгой. Фыццаг чи сæрмахуыр кодта гæдыйы, уый уыдысты Рагон Мысыры цæрджытæ; Мысыры гæдытæ хордæттæ æхсынæгтæй хъахъхъæдтой.

Гæдытæ тынг хорз уынынц лæмæгъ рухсы.

## Гæды культурæйы

### Рагон Мысыр

Мысирæгтæн гæды цыппар мин азы размæ райдыдта лæггад кæнын. Уый канд мыстахсæг нæ уыди, фæлæ хъахъхъæдта кувæндæтты хæзнатæ дæр. Мысираг гæды сыгъдæг цæрæгойыл нымад уыди. Суанг ма сылгоймаг-хуыцау Бакотæн дæр уыд гæдыйы сæр.

### Гæды æмæ чырыстон дин

XIV æнусы инквизици тынг бафхæрдта æназым гæдыты. Инквизитортæ уыдон дæлимонты лæггадгæнджытæ хуыдтой. Ауыгътой сæ ауындзæнтыл, сыгътой сæ арты.

Уæрæсейы чырыстон дин гæдытæм фæлмæндæр цæстæй ракастис. Уыди сын моладзандонты цæрыны бар. Раст зæгъын хъæуы фæстæдæр гæдыты сраст кодтой католиктæ дæр. Суанг кардинал Ришельёйæн йæ хæдзары уыди цыппæрдæс фæлмæнхъуын гæдыйы.

### Гæды скæсæйнаг бæстæты

Кæд китайаг гороскопы гæды нæй, уый у япойнаг æмæ вьетнамаг гороскопы уæнг (китайаг Кроличы азы бæсты Япон æмæ Вьетнамы цæуы Гæдыйы аз). Китайаг таурæгъмæ гæсгæ гороскоп уыры арæзта, æмæ йæ дзы гæды бауадзын нæ бафæндыд.

### Гæды пысылмон дины

Урс гæды у иунæг цæрæгой, мæзджытмæ бацæуыны бар кæмæн ис, ахæм. Пысылмон таурæгътæм гæсгæ, пехуымпар Мæхæмæт гæдыты уарзта: иу хатт кувыны рæстæг йæ халаты дысыл бафынæй иу гæды; пехуымпар кувын куы фæци, уæд, цæмæй гæды ма бахъыгдара, йæ дыс алыг кодта.
# Цинь Шихуанди

| Цинь Шихуанди |
| --- |
| кит. 趙政 |
|  |
| Райгуырды датæ | не ранее 259 нæ э. а. 27 январы æмæ не позднее 259 нæ э. а. 24 февралы |
| Райгуырæны бынат | * Ханьдань, Цинь[d], Чжао[d]
 |
| Мæлæты датæ | не ранее 210 нæ э. а. 10 июлы æмæ не позднее 210 нæ э. а. 10 августы |
| Мæлæты бынат | * Гуанцзун[d], Цинь[d]
 |
| Бæстæ | * Цинь[d]
* Цинь[d]
 |
| Архайды хуыз | Китайы император |
| Фыд | Чжуансян-ван[d] |
| Сывæллæттæ | Prince Jianglü[d], Принц Гао[d], Цзыин[d], Эрши Хуан-ди[d], Фусу[d] æмæ Princess Yangzi[d] |
|  Викикъæбицы медиа |

**Цинь Шихуанди** (кит. 秦始皇帝, пиньинь *Qín Shǐ Huáng-dì*; райгуырдис 259 азы нæ э.а. — амардис 210 азы нæ э.а.), æцæг ном у **Ин Чжэн** у китайаг паддзах. Уый 221-æм азы нæ эрæйы агъоммæ сиу кодта Китайаг паддзахад æмæ Цины династийы бындур сæвæрдта.

## Фиппаинæгтæ
# Амударья

| Амударья |
| --- |
|  |
| Характеристикæ |
| Дæргъ | 1415 км |
| Бассейны фæзуат | 309 000 км² |
| Цæугæдоны цыд |
| Гуырæн | Пяндж æмæ Вахшы баиу |
| Донæфтæн | Стыр Аралы денджыз |
| Ран |
|  |
| Паддзахæдтæ |  Афгъанистан,  Таджикистан,  Туркменистан,  Узбекистан |
| гуырæн
донæфтæн
 Викикъæбицы медиа |

**Амударья́** (пашто د آمو سيند, тадж. Омударё, туркм. Amyderýa, узб. Amudaryo, каракалп. Әмиўдәрья; рагон грекъ. Ὦξος, лат. Oxus) у Астæуккаг Азийы цæугæдæттæй иу. Йæ дæргъ у 1415 км.
# Сæйраг сахар

**Сæйраг сахар** (**сæйраг горæт**, **столицæ**) у, бæстæ кæнæ регионы хицæуад кæм бады, ахæм сахар. Иуæй-иу хатт «сæйраг сахар» фæхонынц исты къабазы раззагдæр чи сси, ахæм сахар — зæгъæм «культурæйы сæйраг сахар», «спорты сæйраг сахар» æмæ афтæ дарддæр.

Уæрæсейы Федерацийы сæйраг сахар у Мæскуы. Республикæ Цæгат Ирыстон — Аланийы сæйраг сахар та у Дзæуджыхъæу.
# Конфуций

| Конфуций |
| --- |
| кит. 孔(夫)子 |
|  |
| Гуырæн ном | кит. 孔丘 |
| Райгуырды датæ | ≈ 551 нæ э. а. |
| Райгуырæны бынат | * Цюйфу, Лу[d]
 |
| Мæлæты датæ | ≈ 479 нæ э. а. |
| Мæлæты бынат | * Si River[d], Лу[d]
 |
| Бæстæ | * Лу[d]
 |
| Здæхт | конфуциад[d] |
| Период | Период Чуньцю[d] |
| Интерестæ | философи[d], социалон философи[d] æмæ этикæ[d] |
|  Викикъæбицы медиа |

**Конфу́ций** (кит. 孔子, пиньинь: *Kǒngzǐ*, палл.: *Кун-цзы*; цардис нæ эрæйы агъоммæ 551—479 азты) уыдис китайаг философ. Йæ ахуырад тынг бандæвта Китай æмæ æппæт Скæсæны Азийы цивилизацийыл, уый ссис, фæстæдæр конфуциад кæй схуындæуыд, уыцы философион системæйы бындур.

Конфуцийы æцæг ном уыдис Кун Цю, фæлæ литературæйы йæ хонынц Кун-цзы, Кун Фу-Цзы (ома «ахуыргæнæг Кун») кæнæ Цзы — «Ахуыргæнæг».

Конфуций райгуырдис бонджын 63-аздзыд чиновник æмæ 17-аздзыд чызджы бинонты ’хсæн. Йæ фыд рæхджы амардис, бинонтæ тагъд рæстæджы æрбамæгуыр сты.

## Фиппаинæгтæ

## Æддаг æрмæг

* Конфуцийы амындтыты чиныг «Лунь Юй», фондз уырыссаг тæлмацы Архивгонд æрцыдис 1 июны 2017 азы. (уырыс.)
# Янцзы

| Янцзы |
| --- |
| кит. трад. 長江, хуымæтæг 长江, пиньинь: *Cháng Jiāng* |
|  |
| Характеристикæ |
| Дæргъ | 6300 км |
| Бассейны фæзуат | 1 808 500 км² |
| Доны хардз | 31900 м³/с |
| Цæугæдоны цыд |
| Гуырæн | Тибет |
| Донæфтæн | Скæсæн Китайы денджыз |
| Ран |
|  |
| Паддзахад |  Китай |
| гуырæн
донæфтæн
 Викикъæбицы медиа |

**Янцзы́** (кит. трад. 長江, хуымæтæг 长江, пиньинь: *Cháng Jiāng*) у Евразийы стырдæр цæугæдон. Хауы Скæсæн Китайы денджызмæ. Цæугæдоны дæргъ у 6300 км.