Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Цыппар уæздан æцæгдзинады

**Цыппар уæздан æцæгдзинады** (*чатвари арьясатьяни*) сты буддизмы бындурон ахуыртæй иу.

Уæздæтты фæдоны, кæй зонд у сæрибар фыдзæрдæйæ, сæрибар фыдвæндæй, у æнæкъæм æмæ сыгъдæг – фæвæййы цыппар хæдныфсы ам æмæ ныр:

* "Кæд искуы мæлæты фæстæ ис дуне, æмæ кæд ис раст æмæ æнæраст миты апп, уæд ай у бындур, кæй фæрцы мæ буарæй куы ахицæн уон фæсмæлæт, уæд нæуæгæй райгуырдзынæн æрвон дунейы". Ай вæййы йæ фыццаг хæдныфс, кæцы ссары.
* "Фæлæ кæд ницæй дуне ис фæсмæлæт, кæд нæй апп раст æмæ æнæраст миты, уæд ам, ацы царды, мæхимæ æнцондæрæй базилин – сæрибар фыдзæрдæйæ, сæрибар фыдзондæй, сæрибар зындзинæдтæй". Ай вæййы йæ дыккаг хæдныфс, кæцы ссары.
* "Зæгъæм, æмæ фыд æрыздæхы чи йæ скæны, уымæ. Фæлæ мæ никæй æвзæр фæнды. Æвзæрæй ницы саразгæйæ мæм кæцæй бавналдзæн тухи та?". Ай вæййы йе ’рттыккаг хæдныфс, кæцы ссары.
* "Æмæ бынтондæр куынæ здæха фыд йе скæнæгмæ, гъеуæд та ма уæлдайдæр куы суыдзынæн сыгъдæг". Ай вæййы йæ цыппæрæм хæдныфс, кæцы ссары.
# XXI æнус

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *1990-тæ* | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 |
| *2000-тæ* | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 |
| *2010-тæ* | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 |
| *2020-тæ* | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 |
| *2030-тæ* | 2030 | 2031 | 2032 | 2033 | 2034 | 2035 | 2036 | 2037 | 2038 | 2039 |
| *2040-тæ* | 2040 | 2041 | 2042 | 2043 | 2044 | 2045 | 2046 | 2047 | 2048 | 2049 |
| *2050-тæ* | 2050 | 2051 | 2052 | 2053 | 2054 | 2055 | 2056 | 2057 | 2058 | 2059 |
| *2060-тæ* | 2060 | 2061 | 2062 | 2063 | 2064 | 2065 | 2066 | 2067 | 2068 | 2069 |
| *2070-тæ* | 2070 | 2071 | 2072 | 2073 | 2074 | 2075 | 2076 | 2077 | 2078 | 2079 |
| *2080-тæ* | 2080 | 2081 | 2082 | 2083 | 2084 | 2085 | 2086 | 2087 | 2088 | 2089 |
| *2090-тæ* | 2090 | 2091 | 2092 | 2093 | 2094 | 2095 | 2096 | 2097 | 2098 | 2099 |
| *2100-тæ* | 2100 | 2101 | 2102 | 2103 | 2104 | 2105 | 2106 | 2107 | 2108 | 2109 |
| **XX æнус — XXI æнус — XXII æнус** |
# Валютæ

Чехийы
кронæ
Данийы
кронæ
евро
Швейц.
франк
Уæрæсейы сом
Турчы
лирæ
форинт
Б.Г.
маркæ
денар
лек
€
Мак.
денар
~~Р~~
Белоруссийы
сом
гривнæ
злотый
лей
Мол.
лей
Швецийы
кронæ
Норвегийы
кронæ
Исландийы
кронæ
Стерлингты
фунт

Валютæйы символ
**Валютæ** у

1. æхцайы системæ æмæ æхца
2. фæсарæйнаг æхца
3. балансы суммæ

## Валютæтæ

Македонийы тетрадрахм
* АИШ-ы доллар, $
* евро, €
* стерлингты фунт, £
* юань
* иенæ, ¥
* рупи
* Уæрæсейы сом
* лари
# Сакъадах

Чысыл сакъадах Адриатикон денджызы
**Сакъадах** у, алырдыгæй йæ былтæ дон кæмæн æхсы, ахæм æрдзон сурзæххы гæппæл. Материктæй хъауджыдæр сæ фæзуатæй сты къаддæр. Сакъадæхтæ вæййынц иунæгон æмæ къордон (сакъадæхты къорд ма фæхуындæуы архипелаг дæр).

## Сакъадæхты хуызтæ

* континентон, ома континентæй чи рахицæн ис;
* вулканон;
* лакъонвулканон;
* кораллон.

## Дунейы стырдæр сакъадæхтæ

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **№** | **Сакъадах** | **Фæзуат, км²** | **Бæстæ** |
| 1 | Гренланди | 2 175 600 | Дани  |
| 2 | Ног Гвиней | 790 000 | Папуæ — Ног Гвиней æмæ Индонези |
| 3 | Калимантан (Борнео) | 737 500 | Бруней, Индонези æмæ Малайзи |
| 4 | Мадагаскар | 587 041 | Мадагаскар |
| 5 | Баффины Зæхх | 507 451 | Канадæ |
| 6 | Суматрæ | 425 000 | Индонези  |
| 7 | Хонсю | 227 414 | Япон |
| 8 | Стыр Британи | 219 000 | Стыр Британи |
| 9 | Виктори | 217 291 | Канадæ |
| 10 | Элсмир | 196 236 | Канадæ |
| 11 | Сулавеси | 174 600 | Индонези |
| 12 | Хуссар сакъадах | 150 737 | Ног Зеланди |
| 13 | Явæ | 126 700 | Индонези |
| 14 | Цæгат сакъадах | 114 050 | Ног Зеланди |
| 15 | Ньюфаундленд | 108 860 | Канадæ |
| 16 | Кубæ | 105 007 | Кубæ |
| 17 | Лусон | 104 688 | Филиппинтæ |
| 18 | Исланди | 102 828 | Исланди |
| 19 | Минданао | 94 630 | Филиппинтæ |
| 20 | Ирланди | 84 406 | Ирланди æмæ Стыр Британи |
| 21 | Хоккайдо | 78 073 | Япон |
| 22 | Сахалин | 76 400 | Уæрæсе |
| 23 | Гаити | 74 700 | Гаити æмæ Доминиканæйы Республикæ |
| 24 | Банкс | 70 028 | Канадæ |
| 25 | Шри-Ланка | 65 268 | Шри Ланка |
| 26 | Тасмани | 60 637 | Австрали |
| 27 | Девон | 55 247 | Канадæ |
| 28 | Цæгат, Ног Зæхх | 48 904 | Уæрæсе |
| 29 | Арты Зæхх | 47 992 | Аргентинæ æмæ Чили |
| 30 | Алыксандры Зæхх | 43 200 | Антарктидæ |
| 31 | Аксель-Хейберг | 43 178 | Канадæ |
| 32 | Мелвилл | 42 149 | Канадæ |
| 33 | Саутгемптон | 41 214 | Канадæ |
| 34 | Маражо | 40 100 | Бразили |
| 35 | Шпицберген | 39 044 | Норвеги  |
| 36 | Кюсю | 36 555 | Япон |
| 37 | Ног Британи | 36 514 | Папуæ — Ног Гвиней |
| 38 | Тайван | 35 801 | Китай |
| 39 | Хайнань | 33 572 | Китай |
| 40 | Принц Уэльсы сакъадах | 33 339 | Канадæ |
| 41 | Хуссар, Ног Зæхх | 33 275 | Уæрæсе |
| 42 | Ванкувер | 31 285 | Канадæ |
| 43 | Тимор | 30 777 | Скæсæн Тимор æмæ Индонези |

## Уæрæсейы стырдæр сакъадæхтæ

* Ног Зæхх
* Франц-Иосифы Зæхх
* Цæгат Зæхх
* Сахалин
# Сырдарья

| Сырдарья |
| --- |
|  |
| Характеристикæ |
| Дæргъ | 2212 км |
| Бассейны фæзуат | 219 000 км² |
| Цæугæдоны цыд |
| Гуырæн | Нарын æмæ Карадарьяйы баиу |
| Донæфтæн | Чысыл Аралы денджыз |
| Ран |
|  |
| Паддзахæдтæ |  Узбекистан,  Таджикистан,  Хъазахстан |
| гуырæн
донæфтæн |
| гуырæн
донæфтæн
 Викикъæбицы медиа |

**Сырдарья́** (хъаз. Сырдария, тадж. Сирдарё, узб. Sirdaryo, рагон грекъ. Ἰαξάρτης, *Якса́ртес*) у Астæуккаг Азийы стырдæр цæугæдон. Йæ дæргъ у 2212 км.
# Хуанхэ

| Хуанхэ |
| --- |
| кит. трад. 黃河, хуымæтæг 黄河, пиньинь: *Huáng hé* |
|  |
| Характеристикæ |
| Дæргъ | 5464 км |
| Бассейны фæзуат | 752 000 км² |
| Доны хардз | 2571 м³/с |
| Цæугæдоны цыд |
| Гуырæн | Тибет |
| Донæфтæн | Бур денджыз |
| Ран |
|  |
| Паддзахад |  Китай |
| гуырæн
донæфтæн
 Викикъæбицы медиа |

**Хуанхэ́** (кит. трад. 黃河, хуымæтæг 黄河, пиньинь: *Huáng hé* — «Бур цæугæдон») у цæугæдон Китайы, Азийы стырдæр цæугæдæттæй иу. Хауы Бур денджызмæ. Цæугæдоны дæргъ у 5464 км.
# Стронций

| Стронций |
| --- |
| ← Рубидий | Иттрий → |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **38** | Ca ↑ **Sr** ↓ Ba | Периодическая система элементов38Sr |

 |
| Хуымæтæг буаргъæды æдде бакаст |
| Стронцийы кристаллтæ |
| Атомы миниуджытæ |
| Ном, символ, номыр |
Стронций / Strontium (Sr), 38 |
| Къорд, период, блок |
2, 5, s-элемент |
| Атомон массæ (молярон массæ) |
87,62(1)= а. м. и. (г/моль) |
| Электронон конфигураци |
[Kr] 5s2 1s22s22p63s23p64s23d104p65s2 |
| Атомы радиус |
215 пм |
| Химион миниуджытæ |
| Ковалентон радиус |
191 пм |
| Ионы радиус |
(+2e) 112 пм |
| Электроæппæрцц. |
0,95 (Полинджы шкала) |
| Электродон потенциал |
−2,89 |
| Туагкæнынады степентæ |
0, +2 |
| Ионизацийы энерги (фыццаг электрон) |
549,0 (5,69) кДж/моль (эВ) |
| Хуымæтæг буаргъæды термодинамикон миниуджытæ |
| Æнгомад (н. д.) |
2,54 г/см³ |
| Тайынады температурæ |
1042 К (768,85°С) |
| Фыцыны температурæ |
1657 К (1383,85°С) |
| Мол. тайынады хъæрмад |
9,20 кДж/моль |
| Мол. сысынады хъæрмад |
144 кДж/моль |
| Молярон хъæрмистад |
26,79 Дж/(K·моль) |
| Молярон гуырахст |
33,7 см³/моль |
| Хуымæтæг буаргъæды кристаллон хызхаст |
| Хызхасты структурæ |
кубикон тигъ-центрон |
| Хызхасты параметртæ |
6,080 Å |
| Дебайы температурæ |
147 K |
| Иннæ характеристикæтæ |
| Хъæрмуадзынад |
(300 K) (35,4) Вт/(м·К) |
| CAS-ы номыр | 7440-24-6 |

**Стро́нций** (*Strontium* — **Sr**) у химион элемент.

## Фиппаинæгтæ
# Математикæ

**Математикæ** у нымæц, структурæ, тыгъдад æмæ ивыны тыххæй иртасæн æмæ зонад. Уыцы зонады бындуры сты абстракци æмæ дедукци.

Уæрæсейы Федерацийы Технологиты æмæ зонады министрады стандартмæ гæсгæ, математикæ дих кæны мæнæ ацы къабæзтыл:

* Математикон анализ (уырыс. Математический анализ)
* Дифференциалон æмбæртæ (*Дифференциальные уравнения*)
* Математикон физикæ (*Математическая физика*)
* Геометри æмæ топологи (*Геометрия и топология*)
* Æввæцæгæнæдты теори æмæ математикон статистикæ (*Теория вероятностей и математическая статистика*)
* Математикон логикæ, алгебрæ æмæ нымæцты теори (*Математическая логика, алгебра и теория чисел*)
* Хынцæн математикæ (*Вычислительная математика*)
* Дискретон математикæ æмæ математикон кибернетикæ (*Дискретная математика и математическая кибернетика*)

## Æддаг æрмæг

* Дзæуджыхъæуы математикон журнал

## Фиппаинæгтæ