Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Саке

Саке
**Саке** (япойнагау 酒) у алкоголон нозт, скæсайнаг бæстæты популярон чи у. Сакейы уагъд у бæгæныйы уадзыны хуызæн, кæнынц æй фых пырындзæй.

Саке цæмæй карздæр уа, уымæн дзы бакæнынц водкæ.
# 1871-æм аз

## Цаутæ

## Райгуырдысты

* 2 февралы — Моисей Тоидзе, гуырдзиаг нывгæнæг, Советон Цæдисы адæмон нывгæнæг (ам. 1953).

## Амардысты

* 12 мартъийы — Генрих Манн, немыцаг фыссæг.
# Æппæтдунеон истори

Рагон Египты куыд хуым кодтой. Нæ эрæйы агъоммæ иу мин азæй фылдæр конд ныв
**Æппæтдунеон истори** у æхсæнад æмткæй райсгæ куыд парахат кæны æмæ цавæр иумæйаг зæкъонбæрцæдтæ кусынц дунейы алы къумы дæр, уый иртасæг зонад. Историон процесс фæзындис, адæмы æхсæнад куы фæзындис, гъе уæд. Дихгонд цæуы хронологион периодтыл.

Дзыллæтæ парахат кæнынц дыууæ хуызы: цадæггай æмбырд кæнынц ногдзинæдтæ кæнæ та скæнынц революцион раивд иу дугæй иннæмæ.

Неолиты хъæууон хæдзарады революци рапарахат кодта фыццаг биноныг цæрæг цивилизацитæ, кæцытæ рахызтой цæугæцардгæнæг фос дарынæй хуым кæнынмæ. Ацы цивилизацитæ фæстæдæр сарæзтой фыссынад æмæ байдыдтой зонд фæлтæрæй фæлтæрмæ дæттын материалон фыстыты хуызы. Уымæй фæзындысты алыхуызон дысныйæдтæ, куысты дихкæнынад æмæ социалон кълæстæ.

Хицæн цæрæнрæтты ’хсæн бастдзинæдтæ куы фидар кодтой, уæд фæзындысты фыццаг сахартæ, паддзахæдтæ æмæ империтæ. Се ’хсæн стынг и ерыс.

Рагон Ромы импери фехæлды фæстæ Европæй райдыдта Астæузаман.

XV æнусы Иоганн Гутенберг мыхуыркæнынад æрымысыдис, æмæ уымæй егъау раивд скодта, кæцыйæ байдыдта Астæузаманæй рахызт Ног дугмæ, Сæндидзæнмæ, зонадон-техникон революцимæ. Мыхуыркæнынадимæ баст ис ног нацийы концепци дæр, фæзындысты национ паддзахæдтæ æмæ национализм.

## Литературæ

* Всемирная история : в 24 т. / А. Н. Бадак [и др.]; ред. И. А. Алябьева. — Мн. : Литература, 1996—1997.
* Всемирная история : в 10 т. / Гл. ред. Е. М. Жуков ; АН СССР. — М. : Госполитиздат, 1956—1965.
* *Егер, О.* Всемирная история: в 4-х томах. — Издание исправленное и дополненное. — СПб. : Специальная литература, 1997—2002.
# Фосфор

| Фосфор |
| --- |
| ← Кремний | Сондон → |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **15** | N ↑ **P** ↓ As | Периодическая система элементов15P |

 |
| Хуымæтæг буаргъæды æдде бакаст |
|  |
| Атомы миниуджытæ |
| Ном, символ, номыр |
Фосфор / Phosphorus (P), 15 |
| Къорд, период, блок |
15, 3, p-элемент |
| Атомон массæ (молярон массæ) |
30,973762(2) а. м. и. (г/моль) |
| Электронон конфигураци |
[Ne] 3s2 3p3, 1s22s22p63s23p3 |
| Атомы радиус |
128 пм |
| Химион миниуджытæ |
| Ковалентон радиус |
106 пм |
| Ионы радиус |
35 (+5e) 212 (−3e) пм |
| Электроæппæрцц. |
2,19 (Полинджы шкала) |
| Электродон потенциал |
0 |
| Туагкæнынады степентæ |
−3, −1, 0, +1, (+2), +3, +5 |
| Ионизацийы энерги (фыццаг электрон) |
1011,2(10,48) кДж/моль (эВ) |
| Хуымæтæг буаргъæды термодинамикон миниуджытæ |
| Æнгомад (н. д.) |
(урс фосфор)1,82 г/см³ |
| Тайынады температурæ |
44,15 °C (317,3 K) |
| Фыцыны температурæ |
279,85 °C (553 K) |
| Мол. тайынады хъæрмад |
2,51 кДж/моль |
| Мол. сысынады хъæрмад |
49,8 кДж/моль |
| Молярон хъæрмистад |
21,6 (ромб.) Дж/(K·моль) |
| Молярон гуырахст |
17,0 см³/моль |
| Хуымæтæг буаргъæды кристаллон хызхаст |
| Хызхасты структурæ |
кубикон гуырахст-центрон |
| Хызхасты параметртæ |
18,800 Å |
| Иннæ характеристикæтæ |
| Хъæрмуадзынад |
(300 K) (0,236) Вт/(м·К) |
| CAS-ы номыр | 7723-14-0 |

**Фо́сфор** (*Phosphorus* — **P**) у химион элемент.

## Фиппаинæгтæ
# Индонезиаг æвзаг

| Индонезиаг æвзаг |
| --- |
| Bahasa Indonesia |
|  |
| Бæстæтæ |  Индонези |
| Дзурджыты нымæц | 200 млн. |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Австронезиаг æвзæгтæ
Малай-полинезиаг æвзæгтæ
Ибан-малайаг æвзæгтæ
Малайаг æвзаг |
| Фыссынад | латинаг алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | id |
| ISO 639-2 | ind |
| ISO 639-3 | ind |
| ГОСТ 7.75–97 | инд 210 |
| WALS | ind |
| Ethnologue | ind |
| ABS ASCL | 6504 |
| IETF | id |
| Glottolog | stin1234 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Индонезиаг æвзаг** (*Bahasa Indonesia*) у австронезиаг æвзæгтæй иу.
# Какао

| Какао |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЗайæгойтæДæлпаддзахад:Кæрдæгхуыз зайæгойтæХайад:Дидинæгджын зайæгойтæКълас:Дыхайон зайæгойтæКъорд:*Malvales*Бинонад:ЧъирифыссæнтæДæлбинонад:*Byttnerioideae*Трибæ:*Theobromateae*Мыггаг:ТеобромаХуыз:**Какао** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
| *Theobroma cacao* L. (1753) |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 505487 |
| NCBI   | 3641 |
| EOL   | 484592 |
| GRIN  |  t:101885 |
| IPNI  |  320783-2 |
| TPL  |  kew-2519807 |

 |

 |

**Кака́о** (лат. Theobroma cacao) — йæ тауинæгтæй какао кæмæй аразынц, ахæм тропикон бæлас.
# Волгæ

| Волгæ / Идыл |
| --- |
| уырыс. Волга |
|  Пассажирон нау Дæллаг Новгороды цур |
| Характеристикæ |
| Дæргъ | 3530 км |
| Бассейны фæзуат | 1 360 000 км² |
| Цæугæдæтты бассейн | Къаспы денджыз |
| Доны хардз | 8060 м³/с |
| Цæугæдоны цыд |
| Гуырæн | Валдайы уæлвæз |
|  · Гуырæны бынат | Волговерховье (Осташковы район, Тверы облæст) |
| Донæфтæн | Къаспы денджыз |
| Ран |
|  Волгæ Уæрæсейы Европæйаг хайы картæйыл |
| Паддзахад |  Уæрæсе |
| гуырæн
донæфтæн
 Викикъæбицы медиа |

**Во́лгæ** кæнæ **Идыл**, дыгурон вариант: **Дидил** (нарты кадджыты *Нарты стыр дон*, *Адылы дон* дæр; уырыс. Волга, мар. Юл, чуваш. Атӑл, тæт. Идел, ног. Эдил, калм. Иҗил-һол, эрз. Рав) у Уæрæсейы Европæйаг хайы ахсджиагдæр цæугæдон, дунейы стырдæр цæугæдæттæй иу, Европæйы тæккæ стырдæр. Йæ цыды фылдæр хай у наудзæуæн, рагæй ын ис егъау транспортон нысаниуæг.

Волгæйы дæргъ у 3530 км (донмарæнты арæзтады агъоммæ — 3690 км). Бассейны фæзуат — 1360 мин км². Волгæйы гуырæн у Валдайы уæлвæзыл, Тверы облæсты, денджызы уæлвæзæй 229 м уæлдæр. Цæугæдон æфты Къаспы денджызмæ (уый у егъау цæхджын цад, денджызы уæлвæзæй 28 метры ныллæгдæр).

Наудзæуæн къанæуттæ Волгæйы бæттынц Балты æмæ Урс денджызтимæ, цæугæдон Донимæ, уымæй та — Азовы денджызимæ.

## Волгæйы стырдæр фæрсагдæттæ

* Селижаровкæ
* Вазузæ
* Тверца
* Шошæ
* Дубна
* Медведицæ
* Нерль
* Мологæ
* Судæ
* Шексна
* Согожæ
* Которосль
* Кострома
* Мерæ
* Нёмдæ
* Унжæ
* Ока
* Кудьмæ
* Керженец
* Сура
* Ветлугæ
* Стыр Цивиль
* Стыр Кокшагæ
* Чысыл Кокшагæ
* Илеть
* Свиягæ
* Казанкæ
* Камæ
* Стыр Черемшан
* Уса
* Сок
* Самарæ
* Чапаевкæ
* Сызранкæ
* Чагра
* Чысыл Иргиз
* Стыр Иргиз
* Стыр Караман
* Терешкæ
* Еруслан

Илья Репин — «Бурлаки на Волге». 1873-æм аз
## Фиппаинæгтæ
# Гепард

| Гепард |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
|
Домен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:ЛавразиатеритæКладæ:ФерунгуляттæГрандкъорд:FeraeКъорд:ХомхортæДæлкъорд:FeliformiaБинонад:ГæдыхуызтæДæлбинонад:Чысыл гæдытæМыггаг:ГепардтæХуыз:**Гепард** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
| *Acinonyx jubatus* Schreber, 1775 |
| Ареал |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 183813 |
| NCBI   | 32536 |
| EOL   | 328680 |
| FW   | 224065 |

 |

 |

**Гепа́рд** (лат. Acinonyx jubatus) — гæдыты бинонадмæ чи хауы, ахæм тугдзых цæрæгой.

Гепа́рд
# Гуылм

| Гуылм |
| --- |
|   |
| Зонадон классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Паддзахад: | Зайæгойтæ |
| Хайад: | Дидинæгджын зайæгойтæ |
| Кълас: | Иухайонтæ |
| Къорд: | Æфсирдидинонтæ |
| Бинонад: | Æфсирджынтæ |
| Мыггаг: | Цупалгæрдæг |
| Хуыз: | **Гуылм** |

 |
|  Латинаг ном |
| Setaria italica (L.) P.Beauv., 1812 |
|  Синонимтæ |
| * Panicum italicum L.
* Panicum germanicum Mill.
* Setaria germanica (Mill.) P.Beauv.
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **41248** |
| NCBI **4555** |

 |

 |

**Гуылм** (лат. Setaria italica, уырыс. Могар) у, æфсирджынты бинонадмæ чи хауы, ахæм зайæгойты хуыз. Уый у цупалгæрдæджы хуыз.

## Фиппаинæгтæ
# Тибет

Тибет
**Тибет** (тиб. བོད་ — вайли: *bod*, кит. 西藏) у Централон Азийы регион, Тибеты уæлвæзы. Тибеты сæйраг сахар у Лхасæ.

## Кæс

* Тибеты автономон район
# Чувашаг æвзаг

| Чувашаг æвзаг |
| --- |
| чӑваш чӗлхи, чӑвашла |
|  |
| Бæстæтæ | * Уæрæсе
* Украинæ
* Хъазахстан
* Узбекистан
 |
| Официалон статус |  Чуваши |
| Дзурджыты нымæц | * 738 070 ад. (2024)
 |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Алтайаг æвзæгтæ
Тюркаг æвзæгтæ
Булгайраг æвзæгтæ |
| Фыссынад | кириллицæ |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | cv |
| ISO 639-2 | chv |
| ISO 639-3 | chv |
| ГОСТ 7.75–97 | чув 795 |
| WALS | chv |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 338 |
| Ethnologue | chv |
| IETF | cv |
| Glottolog | chuv1255 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Чувашаг æвзаг** (чӑваш чӗлхи, чӑвашла) у чувашаг адæмы æвзаг, хауы тюркаг æвзæгты къордмæ.

## Фиппаинæгтæ