Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Суэцы къанау

Суэцы къанау картæйыл
**Суэцы къанау** (арабб. قناة السويس‎‎, *Qanā al-Suways*) у Атлантикон æмæ Индийы фурдтæ чи бæтты, уыцы наудзæуæн къанау Сырх æмæ Зæххастæуы денджызты ’хсæн. Къанауы дæргъ у 163 километры, æппæтæй у Мысыры территорийыл, сахартæ Порт-Саид æмæ Суэцы ’хсæн.

Суэцы къанау у Мысыры паддзахадон æфтиæгтæй стырдæр. Нæдæр нефт, нæдæр туризм дæтты уый бæрц æхца уыцы паддзахадæн. 2003-æм азы къанауыл фæцыдысты 17224 науы.

Бæстæйы стырдæр хай Синайы æрдæгсакъадахимæ сбæттынмæ Суэцы къанауы бын сарæзтæуыд тъунел, стæй 2001-æм азы скуыста къанауы сæрты егъау хид.

Рагзаманы, нæ эрæйы агъоммæ 500-æм азы, уыдис, Сырх денджыз æмæ Нил чи баста, ахæм къанау. Ууыл дæр наутæн уыдис фадат Сырх денджызæй Зæххастæуы денджызмæ цæуын. Фæстæдæр фæзаууат и.
# Сахарæ

Сахарæйы уынд космосæй
**Саха́рæ** (арабб. الصحراء الكبرى‎‎ — *aṣ-ṣaḥrāʼ al-kubrá*) у дунейы стырдæр тæвд æдзæрæгран. Йæ фæзуат у 9 милуан квадратон километры бæрц, уый ахсы Цæгат Африкæйы фылдæр хай, Сырх денджызæй Атлантикон фурды былгæронмæ. Уыцы территори йæ фæзуатмæ гæсгæ абæрæн и АИШ кæнæ Европæйы территориимæ.

Сахарæйы ис, йæ бæрзæнд 180 метры кæмæн у, ахæм бархантæ (змисы обæуттæ). Æдзæрæграны фылдæр хай змисджын нæу, фæлæ у, хамадæ кæй хонынц, ахæм — ома дурджын быдыр (Сахарæйы 70% бæрц).

Æдзæрæграны ном у араббаг дзырд «сахра»-йæ (арабб. صَحراء‎‎), нысан кæны хуымæтæджы «æдзæрæгран». Сахарæйы чи цæры, уыдонæй фылдæр дзурынц араббагау (уыдоны ’хсæн, араббаг æвзаг дыккаг æвзаг кæмæн у, уыдон).

Сахарæйы цы паддзахæдтæ æххæстæй кæнæ хæйттæй и, сты ахæм:

* Алжир
* Ливи
* Мавритани
* Мали
* Марокко
* Мысыр
* Нигер
* Ныгуылæн Сахарæ (йæ фылдæр хай Марокко байста)
* Судан
* Тунис
* Чад

## Литературæ

* Michael Brett and Elizabeth Frentess. *The Berbers*. Blackwell Publishers, 1996.
* Charles-Andre Julien. *History of North Africa: From the Arab Conquest to 1830*. Praeger, 1970.
* Abdallah Laroui. *The History of the Maghrib: An Interpretive Essay*. Princeton, 1977.
* Richard W. Bulliet. *The Camel and the Wheel*. Harvard University Press, 1975. Republished with a new preface Columbia University Press, 1990.
# Енисей

| Енисей |
| --- |
| уырыс. Енисей |
|  |
| Характеристикæ |
| Дæргъ | 3487 км |
| Бассейны фæзуат | 2 580 000 км² |
| Доны хардз | 19800 м³/с |
| Цæугæдоны цыд |
| Гуырæн | Стыр Енисей æмæ Чысыл Енисейы баиу |
|  · Гуырæны бынат | Кызыл |
| Донæфтæн | Карæйы денджыз |
| Ран |
|  |
| Паддзахад |  Уæрæсе |
| Регион | Тыва, Красноярсчы край, Хакаси |
| гуырæн
донæфтæн |
| гуырæн
донæфтæн
 Викикъæбицы медиа |

**Енисе́й** (эвенк. Ионесси «стыр дон», хак. Ким, тув. Улуг-Хем, нен. Енся’ ям’) у Сыбыры цæугæдон, дунейы стырдæр дæттæй сæ иу. Бахауы Цæгат Ихджын фурды Карæйы денджызмæ. Йæ дæргъ у — 3487 км.

## Ном

Йæ ныры ном ыл бафидар ис эвенкаг ныхас «Ионесси» — стыр дон, зæгъгæ. Сыбырæгтæ ма йæ Енисей-Дада дæр фæхонынц.

## Географи

Дунейы стырдæр дæттæй иу: Стыр æмæ Чысыл Енисейтæ кæм баиу вæййынц, урдыгæй у — 3487 км, Чысыл Енисейы гуырæнæй — 4287 км, Стыр Енисейы гуырæнæй та — 4123 км. Донвæндаджы дæргъ: Идэр — Селенга — цад Байкал — Ангара — Енисей у 5075 км. Сæ бассейнты фæзуæттæ абаргæйæ (2580 мин км²), Енисей ахсы 2-аг бынат Уæрæсейы цæуæгæдæтты ’хсæн (Обы фæстæ) æмæ 7-æм бынат дунейы дæтты ’хсæн. Енисейы бассейнæн характерон у цæхгæр ассиметриад: йæ рахизбыл у 5,6 хатт бæрзонддæр йæ галиубыл фарсæй.

Енисей у æрдзон арæн Скæсæн æмæ Ныгуылæн Сыбыртæн. Галиубыл Енисейæн кæрон ссары Ныгуылæн-Сыбырон тыгъдад, рахизбыл та у хæххон тъайгайы дæлбар. Саянтæй Цæгатихон фурдмæ, Енисей ацæуы Сыбыры алы климæтон зонæты. Йæ донгуырæны цæрынц теуатæ, йæ донæфтæны та урсæрсытæ.