Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 2001-æм аз

## Цаутæ

* 11 сентябры — дынджыр теракт АИШ-ы

## Райгуырдысты

## Амардысты

* 18 мартъийы — Абайты Васо, зынгонд ирон лингвист, ирайнаг æвзæгты иртасæг.
# Денджыз

Балтикæйы денджыз
**Денджыз** кæнæ **фурд** у Дунейы фурды хай, кæцыйæн ис сурзæхх кæнæ дæлдон рельефæй конд арæнтæ. Ис ахæм денджызтæ, кæцытæ сты æндæр денджызы хай (Эгейы денджыз у Зæххастæуы денджызы хай).

Денджызтæ ахсынц Зæххы къорийы фæзуаты 70,8%, денджызты фæрцы сурзæххы боныхъæд вæййы ромылдæр. Денджызтæ хъазынц егъау роль азот æмæ доны зилдух кæныны. Денджызтæ иртасынц океанографтæ.

## Денджызтæ фурдмæ гæсгæ

### Сабыр фурд

* Балийы денджыз
* Бандайы денджыз
* Беринджы денджыз
* Висаяны денджыз
* Мидæггаг Японы денджыз
* Скæсæн Китайы денджыз
* Бур денджыз
* Камотесы денджыз
* Кораллы денджыз
* Коройы денджыз
* Ног Гвинейы денджыз
* Минданаойы денджыз
* Молуччы денджыз
* Охотæйы денджыз
* Савуйы денджыз
* Самары денджыз
* Серамы денджыз
* Сибуяны денджыз
* Соломоны денджыз
* Сулавесийы денджыз
* Сулуйы денджыз
* Тасманы денджыз
* Фиджийы денджыз
* Филиппинты денджыз
* Флоресы денджыз
* Хальмахеры денджыз
* Хуссар Китайы денджыз
* Явæйы денджыз
* Японы денджыз

### Атлантикон фурд

* Азовы денджыз
* Балты денджыз
* Ирландийы денджыз
* Карибы денджыз
* Лабрадоры денджыз
* Мармæр денджыз
* Саргассты денджыз
* Цæгат денджыз
	+ Ваддены денджыз
* Зæххастæуы денджыз
	+ Адриатикæйы денджыз
	+ Альбораны денджыз
	+ Балеары денджыз
	+ Ионион денджыз
	+ Криты денджыз
	+ Леванты денджыз
	+ Лигурийы денджыз
	+ Тиррены денджыз
	+ Эгейы денджыз
* Сау денджыз

### Индийы фурд

* Андаманы денджыз
* Араббы денджыз
* Арафуры денджыз
* Сырх денджыз
* Лаккадивы денджыз
* Тиморы денджыз

### Цæгат Ихджын фурд

* Баренцы денджыз
	+ Печорæйы денджыз
* Баффины денджыз
* Урс денджыз
* Бофорты денджыз
* Скæсæн Сыбыры денджыз
* Гренландийы денджыз
* Карæйы денджыз
* Лаптевты денджыз
* Линкольны денджыз
* Норвегийы денджыз
* Чукоткæйы денджыз

### Хуссар фурд

* Амундсены денджыз
* Россы денджыз
* Уэдделлы денджыз
* Скошы денджыз
* Лазаревы денджыз
* Дейвисы денджыз
* Беллинсгаузены денджыз
* Моусоны денджыз
* Рисер-Ларсены денджыз
* Æмхæларады денджыз
* Космонавтты денджыз
* Сомовы денджыз

## Фиппаинæгтæ
# Этнографи

**Этногра́фи** — историон зонады (наукæйы) къабаз, ахуыр кæны дунейы адæмты равзæрд, сæ ахæлиу æмæ се ’рцард алы рæтты, сæ культурон-историон ахастдзинæдты, сæ материалон-монон культурæ, се ’хсæнадон æмæ бинонты цардуаджы хицæндзинæдтæ, сæ социалон уагарæзт.

Ирон адæмы этнографи бирæ фарстатæ ахуыр кæны ЦИГИИ-йы археологи æмæ этнографийы хайæдты, Уæрæсейы зонæдты академийы этнологи æмæ антропологийы кавказаг адæмты хайад, ХИЗИИ, ЦИПУ-йы æма ХИПУ-йы.

## Фиппаинæгтæ
# 1900-æм аз

## Бæрæгбонтæ æмæ юбилейтæ

## Цаутæ

* 6 январы — дуне базыдта, Индийы кæй милуантæ мæлынц æххормагæй, уый.

## Райгуырдысты

* 15 декабры — Абайты Васо, зынгонд ирон лингвист, ирайнаг æвзæгты иртасæг.

## Амардысты

* 25 августы — Германы фæмард Фридрих Ницше, философ, фыссæг.
# 1877-æм аз

## Цаутæ

* Аддис-Абебæйы бындур æвæрд æрцыд.
* 23 майы — Румынаг кънйазад расидта йæ хæдбардзинад Оттоманты империйæ.

## Райгуырдысты

* 8 мартъийы — Александр Ященко, уæрæсейаг дзыллон архайæг, библиограф.

## Амардысты
# Баскаг адæм

| Баскæгтæ |
| --- |
|  |
| Хином | Euskaldunak |
| Ахæлиу æмæ нымæц |
| **Æдæппæт:** 3 млн. |
|  Испани: 2 410 000
* Баскæгты Бæстæ

 Франц: 239 000 |
| Иумæйаг информаци |
| Æвзаг | баскаг, испайнаг, францаг |
| Дин | католицизм |
|  Викикъæбицы медиа |

**Баскæгтæ** (баск. Euskaldunak) сты Баскæгты Бæстæйы бундурон адæм, дзурынц баскаг æвзагыл (ахибаргонд æвзаг).
# Дунай

| Дунай |
| --- |
|  Дунай Будапешты |
| Характеристикæ |
| Дæргъ | 2960 км |
| Бассейны фæзуат | 817 000 км² |
| Бассейн | Сау денджыз |
| Цæугæдоны цыд |
| Гуырæн | Герман |
|  · Бæрзæнд | 678 м |
| Донæфтæн | Сау денджыз |
|  · Бæрзæнд | 0 м |
| Ран |
|  |
| Паддзахæдтæ |  Герман,  Австри,  Словаки,  Венгри,  Хорвати,  Серби,  Болгари,  Румыни,  Молдовæ,  Украинæ |
| гуырæн
донæфтæн
 Викикъæбицы медиа |

**Дунай** кæнæ **Донай** у Европæйы дыккаг стырдæр цæугæдон (Волгæйы фæстæ). Æфты Сау денджызмæ (кæс Дунайы дельтæ), афæдз фæхæссы 210 км³ дон.

Дунайы былтыл лæууынц бирæ сахартæ, уыдоны ’хсæн Европæйы цыппар паддзахады сæйраг сахартæ: Венæ (Австрийы сæйраг сахар, 1597 мин цæрæджы), Белград (Сербийы сæйраг сахар, 1168 мин), Будапешт (Венгрийы сæйраг сахар, 2016 мин), Братиславæ (Словакийы сæйраг сахар, 425 мин).

## Этимологи

Дунайы нæмттæ сты рум. *Dunăre*, венг. *Duna*, нем. Donau, хорв. Dunav, серб. Дунав, Dunav, словак. Dunaj, болг. Дунав, укр. Дунай, лат. Danubius, Danuvius.

Иу теоримæ гæсгæ, Дунайы ном равзæрд скифаг-сæрмæтаг дзырдæй *dānu* (нырыккон ирон æвзаджы *дон*). Æндæр теори куыд зæгъы, кельтаг дзырдбаст у: danu «тагъд» æмæ vius «дон».

## Наудзыд

1992-æм азы Германы скуыста ног наудзæуæн къанау Рейн—Дунай. Уыцы рæстæгæй Дунай сси Цæгат денджызæй (порт Роттердам) Сау денджызмæ (порт Сулинæ) наудзæуæн фæндаджы хай. Уымæй фæфылдæр ласт уæргъты бæрцуат.

Зымæг хъарм куы вæййы, уæд Дунайыл ис наутыл цæуæн æнæхъæн азы дæргъы, æндæр азты та — 1—2 мæйы йеддæмæ.

1999-æм азы Дунаймæ ныххаудтой æртæ хиды Сербийы, НАТО-йы бомбардировкæйы аххосæй; уымæй нал уыд науыл бацæуæн. Донвæд уыцы хидты хæйттæй ссыгъдæг чындæуыд æрмæст 2002-æм азмæ.

## Фиппаинæгтæ
# 1834-æм аз

## Цаутæ

* 3,5 мин азæй фылдæр кæмæн цæуы, ахæм дыууæ сфинксты æрбаластой Мысырæй Бетъырбухмæ æмæ сæ сæвæрдтой Аивæдты академийы раз цæугæдоны былгæрон.

## Райгуырдысты

* 8 февралы — Дмитрий Менделеев, элементты периодикон системæ чи раргом кодта, уыцы зындгонд уырыссаг химик.

## Амардысты
# Ирайнаг æвзæгтæ

| Ирайнаг æвзæгтæ |
| --- |
|  |
| Таксон |
къорд |
| Ареал |
Ази, Европæ |
| Дзурджыты нымæц | 200 млн |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
| Индоевропæйаг æвзæгтæ
Индоирайнаг æвзæгтæ |
| Сконд |
|
цæгат-скæсæн, хуссар-скæсæн, хуссар-ныгуылæн æмæ цæгат-ныгуылæн дæлкъордтæ |
| Фæхицæны рæстæг |
VIII æнус нæ э. а. |
| Æмцауты процент |
56 % |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-2 | ira |
| ISO 639-5 | ira |
| ГОСТ 7.75–97 | ира 219 |

**Ирайнаг æвзæгтæ** сты индоевропæйаг æвзæгты дæлкъорд, дзурынц сыл 150—200 милуан адæймаджы Евразийы бирæ бæстæты.

## Ирайнаг æвзæгты классификаци

Ирайнаг æвзæгтæ
**I. Скæсæн ирайнаг æвзæгтæ**

>
> A. **Цæгат-скæсæйнаг**
>
>
> 1. авестæйаг æвзаг\*
> 2. хорезмаг æвзаг\*
> 3. бактриаг\*
> 4. согъдаг\* (диалекттæ: чырыстон, буддизмы, манихейаг), ягънобаг
> 5. скифаг\*, сæрмæтаг\*, алайнаг\*, ирон (диалекттæ: ирон, дыгурон), яссаг\*
>
>
> B. **Хуссар-скæсæйнаг**
>
>
> 1. мунджанаг, ишкашимаг, зебаки, сарыколаг, шугънанаг, рушанаг, язгулямаг, вахайнаг, йидга
> 2. сакаг\* (диалекттæ: хотанаг æмæ тумшукаг), пушту, ванеци
>
>
>

**II. Ныгуылæн ирайнаг æвзæгтæ**

>
> A. **Цæгат-ныгуылæн**
>
>
> 1. ормури, парачи
> 2. Northwestern: Ashtiani, Amora’i, Kahaki, Vafsi, Judeo-Hamadani, judeo-Borujerdi; Western: Mahallati, Vanishani, Khunsari (Khwanshari), Judeo-Golpaygani, Judeo-Khunsari; North-Central: Arani, Bidgoli, Delijani, Nashalji, Abuzaydabadi, Qohrudi, Badrudi, Kamu’i, Jowshaqani, Meyma’i, Abyana’i, Farizandi, Yarandi (Yarani), Soi (Sohi), Badi, Natanzi, Kasha’i, Tari, Taqi, Judeo-Kashani; Southern: Gazi, Sedehi, Ardestani, Zefra’i, Nohuji, Sajzi, Kuhpaya’i, Jarquya’i, Rudashti, Kafrudi, Judeo-Esfahani; Eastern: Dari (Yazdi), Kermani, Nayini (Na’ini), Anaraki, Varzenei, Judeo-Yazdi, Judeo-Kermani, Tudeshki, Keyjani, Abchuya’i; Sivandi; Khuri, Farvi, Farroki, Mehrjani
> 3. курдаг (Dialects: Kurdi, Kurmanji, Kermanshahi)
> 4. Laki
> 5. Заза-горани (диалекттæ: Gorani, Bajelan, Kirmanjki (Northern Zaza), Dimli (Southern Zaza)
> 6. Parthian\*, Semnani, Sangisari
> 7. Median\*
> 8. Gilaki, Mazanderani, Shahmirzadi
> 9. белуджиаг
> 10. талышаг, Judeo-Nehavandi, Harzani
> 11. Khalaj
>
>
> B. **Хуссар-ныгуылæн æвзæгтæ**
>
>
> 1. рагон персайнаг\*, астæузаманы персайнаг\*, персайнаг (фарси) (диалекттæ: таджикаг, дари, мадаклаштаг, хазара, дзуттаг-персайнаг, дзуттаг-таджикаг)
> 2. Judeo-Tat, Muslim Tat
> 3. Fars, Lari (Larestani), Bashkardi
> 4. Luri, Bakhtiari, Feyli, Kumzari
>
>
>

(\* кæмæй нал пайда кæнынц, ахæм æвзæгтæ)
# 1821-æм аз

## Цаутæ

* 24 июны — Карабобойы тохы фæстиуæгæн Симон Боливар тыхæй байста Венесуэлæйы хæдбардзинад Испанийæ.
* 27 сентябры — Мексикæ сси хæдбар паддзахад.

## Райгуырдысты

* 6 январы — Степан Дудышкин, уырыссаг журналист æмæ литературон критик (фæмард 1866-æм азы).
* 11 ноябры — Фёдор Достоевский, стырдæр уырыссаг фысджытæй иу (фæмард 1881-æм азы).

## Амардысты
# 1429-æм аз

## Цаутæ

* 17 июлы — Англисæй кæй ссарибар кодтой, уыцы сахар Реймсы Карл VII Францы къарол сси. Церемонийы рæстæг тырыса йæ сæрыл Жаннæ д’Арк дардта.

## Райгуырдысты

## Амардысты
# Гепард

| Гепард |
| --- |
|  |
| Зонадон классификаци |
| лыстæгæйДомен:ЭукариоттæПаддзахад:ЦæрæгойтæДæлпаддзахад:ЭуметазойтæÆнæ ранг:Дыууæрдыгæй-симетрионтæÆнæ ранг:ДыккагдзыхонтæТип:ХордæджынтæДæлтип:РагъыстæгонтæИнфрæтип:ÆфсæрдзыхонтæУæлкълас:ЦыппаркъахонтæКладæ:АмниоттæКълас:ÆхсырæйхæсджытæДæлкълас:СырдтæКладæ:ЭутеритæИнфрæкълас:ПлацентаронтæУæлкъорд:ЛавразиатеритæКладæ:ФерунгуляттæГрандкъорд:FeraeКъорд:ХомхортæДæлкъорд:FeliformiaБинонад:ГæдыхуызтæДæлбинонад:Чысыл гæдытæМыггаг:ГепардтæХуыз:**Гепард** |
| Æхсæнадæмон зонадон ном |
| *Acinonyx jubatus* Schreber, 1775 |
| Ареал |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Викихуызты систематикæ |  Викикъæбицы медиа |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 183813 |
| NCBI   | 32536 |
| EOL   | 328680 |
| FW   | 224065 |

 |

 |

**Гепа́рд** (лат. Acinonyx jubatus) — гæдыты бинонадмæ чи хауы, ахæм тугдзых цæрæгой.

Гепа́рд
# Темзæ

| Темзæ |
| --- |
| англ. River Thames |
|  |
| Характеристикæ |
| Дæргъ | 330 км |
| Бассейны фæзуат | 14 250 км² |
| Доны хардз | 78,5 м³/с |
| Цæугæдоны цыд |
| Гуырæн | Глостершир |
| Донæфтæн | Цæгат денджыз |
| Ран |
|  |
| Паддзахад |  Стыр Британи |
| гуырæн
донæфтæн
 Викикъæбицы медиа |

**Те́мзæ** (англ. Thames [ˈtɛmz], лат. Tamesis), вариант: **А́йзис** (англ. Isis) у цæугæдон Стыр Британийы хуссары.