Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Гай

*Megaptera novaeangliae*
**Гай** кæнæ **гайа** (дыгур. *гайа*; уырыс. Кит) — гайхуызты инфрæкъордмæ чи хауы, ахæм егъау денджызон æхсырæйхæсгæ цæрæгойтæ.

## Фиппаинæгтæ
# Æлхæнæн Хъом Пæритет

**Æлхæнæн Хъом Пæритет (ÆХъП)** - дыууæ, йе та фылдæр æхцаты иуæджы æмахаст (алыхуызон бæстæты валютæты), кæцы æвæрдæуы сæрмагонд уæййæгты æмæ къухавæрдты æмбырдæджы 'лхæнæн хъомæй.
Æлхæнæн Хъом Пæритеты теори куыд зæгъы, афтæ, националон валютатæй, цæугæ курсæй нымад, æхцаты æмхуызон суммæйæ æндæр 'мæ 'ндæр бæстæты алы тъоварты 'мæ къухавæрдты 'мхуызон бæрц райсæн ис. Уый æнæ транспортон хæрдзтæй æмæ фæласыны гæрæнгæндтæй.
# Хъуырман

**Хъуырман**, дыгур. *Хъурмантæ* (арабб. عيد الأضحى‎‎ *‘Īd ’al-’Aḍḥā*) у пысылмон дингæнæг адæмы сæйраг бæрæгбон. Бæрæгбон вæййы, Комбæттæнæй — Рамаданæй — Уразайæ дæс æмæ ссæдз боны куы рацæуы, уæд — араббаг æвзагыл зу-ль-хиджжайы мæйы дæсæм боны.

Пысылмон диныл æууæндæг адæмæй алчидæр фæархайы Хъуырманы бæрæгбон скæныныл. Бæрæгбон ахæссы æртæ-цыппар боны. Сæйраг бæрæгбон вæййы пысылмон адæмы сæйраг кувæндон — Меккæйы.

## Фиппаинæгтæ
# Æвзæгты номхыгъд дзурджыты нымæцмæ гæсгæ

40 милуан адæймагæй фылдæр кæуыл дзурынц, уыцы æвзæгтæ:

1. Китайаг (Китай, Тайвань, Малайзи, Индонези, Сингапур, Таиланд, Вьетнам æмæ æндæртæ), 1 212 560 000 адæймаджы.
2. Араббаг (Мысыр, Алжир, Марокко, Ирак, Судан, Йемен, Сауды Арабб æмæ æнд.), 422 039 637
3. Хинди (Инди, Хуссар Африкæ, Бангладеш, Йемен, Угандæ), 366 000 000
4. Англисаг (АИШ, Стыр Британи, Канадæ, Австрали, Хуссар Африкæ, Ног Зеланди, Ирланди æмæ æнд.), 341 000 000
5. Испайнаг (Мексикæ, Колумби, Аргентинæ, Испани, АИШ, Венесуэлæ, Перу, Чили, Кубæ, Эквадор æмæ æнд.), 322 200 000
6. Бенгайлаг (Бангладеш, Инди, Араббы Иугонд Эмираттæ, Сауды Арабб), 207 000 000
7. Португайлаг (Бразили, Португали, Франц, Парагвай, Хуссар Африкæ, АИШ, Инди, Канадæ æмæ æнд.), 176 000 000
8. Уырыссаг (Уæрæсе, Украинæ, Хъазахстан, Узбекистан, Хъиргъиз, Белорусси, Латви, Молдовæ, Азербайджан, Эстони, Израиль, Гуырдзыстон, Герман æмæ æнд.), 167 000 000
9. Япойнаг (Япон, АИШ, Бразили, Перу æмæ æнд.), 125 000 000
10. Немыцаг (Герман, Австри, АИШ, Бразили, Польшæ, Хъазахстан, Уæрæсе, Канадæ, Аргентинæ æмæ æнд.), 100 130 000
11. Францаг (Франц, Канадæ, Бельги, АИШ, Швейцари, Алжир, Итали æмæ æнд.), 78 000 000
12. Корейаг (Хуссар Корей, КАДР, Китай, АИШ, Япон, Узбекистан æмæ æнд.), 78 000 000
13. Явæйаг (Индонези, Малайзи, Суринам, Нидерландтæ æмæ æнд.), 75 567 550
14. Телугу (Инди, Малайзи, Фиджи, Сингапур), 69 666 000
15. Маратхи (Инди), 68 022 000
16. Вьетнамаг (Вьетнам, АИШ, Камбоджæ, Норвеги, Лаос æмæ æнд.), 68 000 000
17. Тамилаг (Инди, Шри-Ланка, Малайзи, Хуссар Африкæ æмæ æнд.), 66 000 000
18. Италиаг (Итали, Аргентинæ, Франц, АИШ, Канадæ æмæ æнд.), 62 000 000
19. Туркаг (Турк, Герман, Болгари, Цæгат Македони, Узбекистан, Нидерландтæ, Кипр, Румыни æмæ æнд.), 61 000 000
20. Урду (Инди, Пакистан, Бангладеш æмæ æнд.), 60 290 000
21. Панджаби (Пакистан, Инди, Канадæ, АИШ æмæ æнд.), 57 129 000
22. Украинаг (Украинæ, Уæрæсе, Польшæ, Хъазахстан, Молдовæ, Канадæ, Венгри, Белорусси, АИШ æмæ æнд.), 47 000 000
23. Гуджарати (Инди, Танзани, Угандæ, Стыр Британи æмæ æнд.), 46 100 000
24. Тайаг (Таиланд, Сингапур), 46 050 000
25. Польшæйаг (Польшæ, АИШ, Украинæ, Белорусси, Литва, Герман æмæ æнд.), 44 000 000

## Фиппаинæгтæ
# Мыхуыркæнынад

Китайаг гæххæтын æхца 1215-1216: мыхуыргонд дæс бронзæйæ конд хицæн литерæты æххуысæй
Гутенберджы тæрх (къопи) Калифорнийы мыхуыркæнынады музейы
Европæйы цас чиныджы ныммыхуыр кодтой хицæн литерæты наборæй (movable type), 1450-1800
**Мыхуыркæнынад** (цыбырæй фæзæгъынц **мыхуыр** дæр) у механикон æгъдауæй дзырдтæ æмæ нывтæ гæххæттыл равæрыны процесс. Мыхуырæй цæуынц чингуытæ æмæ газеттæ.

Дуне бынтондæр чи аивта, ахæм æрымыстытæй иу у мыхуыркæнынад. Уый ссис, идейæтæ æмæ зонындзинæдтæ парахат чи кодтаид, ахæм хъомысджындæр фæрæз.

Мыхуыркæнынад зындгонд у VIII æнусæй, фыццаг мыхуыр кæнын райдыдтой Китай æмæ Корейы цæрджытæ.

Мыхуыркæнынад фæзындис Европæйы æрмæстдæр XV æнусы. Ссис асламдæр æмæ тагъддæр, Иоганн Гутенберг уыцы процесс куы фæхуыздæр кодта, уæдæй фæстæмæ.

Мыхуыры фæрцы канд зонындзинæдтæ нæ парахат кодтой, фæлæ ма идеологитæ дæр. Мыхуыры капитализмы фæрцы фæзындысты нырыккон нацитæ æмæ национализм. Адæм фылдæр пайда кæнын байдыдтой сæ бынæттон æвзæгтæй — уый размæ та фыстой фылдæр латинагау (Европæ куы райсæм), кæнæ æндæр стыр классикон æвзæгтыл: араббагау, китайагау.

Ирон æвзагыл фыццаг мыхуыргонд чиныг рухс федта 1798-æм азы Мæскуыйы. Уый уыдис дыууæ æвзагыл фыст «Цыбырæй катехизис» славяйнаг дамгъæтæй.

## Фиппаинæгтæ

## Литературæ

* Баренбаум И. Е., Шомракова И. А. Всеобщая история книги. — СПб., 2005.
* Владимиров Л. И. Всеобщая история книги: Древний мир, Средневековье, Возрождение. — М., 1988.
* История книги / Под ред. А. А. Говорова, Т. Г. Куприяновой. — М., 2001 (первое издание: М., 1999).

## Æддаг æрмæг

* American Printing History Association Архивгонд æрцыдис 9 февралы 2006 азы. - numerous links to online resources and other organizations
* The development of book and printing. English website of the Gutenberg-Museum Mainz (Germany)
* Planet Typography - history of printing - selection of international sites dedicated to the history of printing
* Learn about printing Архивгонд æрцыдис 4 июлы 2007 азы.—International Paper
* BPSnet Архивгонд æрцыдис 1 февралы 2015 азы. - The website of the British Printing Society
* Children of the Code - Online Video: The DNA of Science, The Alphabet and Printing