Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Рейн

| Рейн
  |
| --- |
| нем. Rhein, фр. Rhin, нидерл. Rijn |
|  |
| Кæм кæлы

  | Герман, Швейцари, Лихтенштейн, Франц, Люксембург, Бельги, Нидерландтæ
 |
| Гуырæн

  | Альпæтæ
 |
| Донæфтæн

  | Цæгат денджыз
 |
|  Рейны картæ |
| Бассейн

  | Цæгат денджыз
 |
| Цæугæдæнтты бассейн

  | Неккар, Майн, Вуппер, Иттер, Дюссель, Рур (рахизырдыгæй); Ааре, Мозель, Маас (галиуырдыгæй)
  |
| Дæргъ

  | 1 233 км
 |
| Бассейны фæзуат

  | 185 000 км²
 |
| Цæугæдоны уырдыг

  | 1,96 м/км
 |
| Гуырæны бæрзæнд

  | 2 345 м
 |
| Донæфтæны бæрзæнд

  | 0 м
 |
| Доны хардз

  | 2 330 м³/с
  |
|  Фарс ВикиКъæбицы
  |

**Рейн** (нем. Rhein, фр. Rhin, нидерл. Rijn) у цæугæдон Ныгуылæн Европæйы. Йæ дæргъ у 1 233 км. Бассейны фæзуат 185 000 км².
Рейны бындурон фæрсагдæттæ сты: рахизырдыгæй — Неккар, Майн, Вуппер, Иттер, Дюссель, Рур; галиуырдыгæй — Ааре, Мозель, Маас.

Доны астæуккаг хардз дæллаг гуылфæны у 2 330 м³/с. Рейны донвæд наудзон у 952 км уæлæмæ суанг Базелы уонг.

Рейны былы бындурон сахартæ сты (дæлæйæ уæлæмæ): Арнем (Нидерландтæ), Дюссельдорф, Кёльн, Бонн, Майнц, Мангейм, Вормс (Герман), Страсбург (Франц), Базель (Швейцари).

## Галерей

* Рейны цыд Кёльны
* Лорелейы уынд
*
* Рейны ком (Ruinaulta), (Граубюнден, Швейцари)
* Рейны уынд Оберзее æмæ Уберзеейы астæу
* Рейны æхсæрдзæн Шаффхаузены цур
* Рейны цыд Базелы
* Рейны уынд Страсбург æмæ Кёльны астæу
* Хид Рейны сæрты
* Рейны цыд Кёльны
* Рейны цыд Дюссельдорфы
*

Рейны æмæ Мозелы баиу Кобленцы
# Хъырымы ханад

|  |
| --- |
| Историон паддзахад |
| Хъырымы ханад |
| хъырым. Uluğ Orda ve Deşt-i Qıpçaq, اولوغ اوردا و دشت قپچاق‎ |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Тырыса | Герб |

 |
|  |
| ←  ←  ←
 →  →
1441 — 1783 |
| Сæйраг сахар | Кырк-Ер (1441 — 1490-тæ) Салачик (1490-тæ — 1532) Бахчисарай (1532—1783) |
| Æвзаг | тюрки́, хъырымаг тюрки́, осмайнаг æвзаг |
| Официалон æвзаг | тюрки́/хъырымаг тюрки́, осмайнаг æвзаг |
| Дин | пысылмон дин |
| Æхцайы иуæг | бешлик |
| Фæзуат | * 400 000 км²
 |
| Цæрджытæ | * 1 500 000 ад.
 |
| Хицауиуæджы хуыз | монархи |
| Хъырымаг хантæ |
|  • 1441 — 1466 |
Хаджи I Герай (фыццаг) |
|  • 1782 — 1783 |
Шахин Герай (фæстаг) |
|  Викикъæбицы медиа |

**Хъырымы ханад** (хъырым. Qırım Hanlığı) — Хъырымы æрдæгсакъадахыл 1441 азæй 1783 азы онг чи уыдис, уыцы паддзахад. Фехæлдис, Уæрæсейы импери æмæ Османты империйы æхсæн тох куы скарз ис, уæд.

## Фиппаинæгтæ
# Цæгатаг рувас

| Цæгатаг рувас |
| --- |
|   |
| Зонадон классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Паддзахад: | Цæрæгойтæ |
| Тип: | Хордæджынтæ |
| Кълас: | Æхсырæйхæсджытæ |
| Къорд: | Хомхортæ |
| Бинонад: | Куыдзхуызтæ |
| Мыггаг: | Рувæстæ |
| Хуыз: | **Цæгатаг рувас** |

 |
|  Латинаг ном |
| Vulpes lagopus Linnaeus, 1758 |
|  Синонимтæ |
| * Alopex lagopus Linnaeus, 1758
* Canis lagopus Linnaeus, 1758
 |
|  Ареал |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ITIS **622025** |
| NCBI **494514** |

 |

 |

**Цæгатаг рувас** кæнæ **полярон рувас** (лат. Vulpes lagopus, уырыс. Песец) у тугдзых сырд, рувæсты хуыз.

## Фиппаинæгтæ
# Азербайджайнаг æвзаг

| Азербайджанаг æвзаг |
| --- |
| Azərbaycan dili, Azərbaycanca, Azərbaycan türkcəsi, Türk dili, Türki dili, آذربايجان ديلی |
|  |
| Бæстæтæ | Азербайджан, Уæрæсе, Гуырдзыстон, Украинæ, Герман, АИШ, Ирак, Турк, Сири, Хъазахстан, Узбекистан, Стыр Британи, Сомих |
| Официалон статус |
Азербайджан |
| Дзурджыты нымæц | 45-50 милуан |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Алтайаг æвзæгтæ
Тюркаг æвзæгтæ
Огузаг къорд
Ныгуылæн-огузаг дæлкъорд |
| Фыссынад | латинаг алфавит, кириллон алфавит, араббаг алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | az |
| ISO 639-2 | aze |
| ISO 639-3 | aze, azj, azb, qxq, slq |
| ГОСТ 7.75–97 | азе 025 |
| WALS | aze |
| Ethnologue | aze |
| ABS ASCL | 4302 |
| IETF | az |
| Glottolog | azer1255 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Азербайджайнаг æвзаг** кæнæ **азери** (Azərbaycan dili; آذربايجان ديلی; Азәрбајҹан дили; *Türk dili*, *Azərbaycan Türkcəsi, Türki dili*) у тюркаг æвзæгтæй иу, огузаг къорды æвзаг (йæ къорды ма ис туркаг æвзаг, гагаузаг æвзаг, хъырымтæтæйраг æвзаг æмæ туркменаг æвзаг).

## Фиппаинæгтæ
# Эйзенхауэр, Дуайт Дэвид

| Дуайт Эйзенхауэр |
| --- |
| англ. Dwight D. Eisenhower |
|  |
|  |
|  |
|
 АИШ-ы 34-æм президент
 |
| 1953-æм азы 20 январы — 1961-æм азы 20 январы |
| Вице-президент | Ричард Никсон |
| Раздæр чи уыд | Гарри Трумэн |
| Фæстæдæр | Джон Кеннеди |
|

---

 |
| Райгуырдис | 1890-æм азы 14 октябры(1890-10-14)[…]* Денисон[d], Грейсон, Техас, Америкæйы Иугонд Штаттæ
 |
| Амардис | 1969-æм азы 28 мартъийы(1969-03-28)[…] (78 азы)* Уолтер Риды номыл æфсæддон медицинон центр[d], Вашингтон, Америкæйы Иугонд Штаттæ
 |
| Ныгæныны бынат | * Эйзенхауэры президентон центр[d]
 |
| Гуырæн ном | англ. David Dwight Eisenhower |
| Фыд | Дейвид Джейкоб Эйзенхауэр[d] |
| Мад | Ида Стовер Эйзенхауэр[d] |
| Æмкъай | Мейми Эйзенхауэр[d] |
| Сывæллæттæ | Дэуд Эйзенхауэр[d] æмæ Джон Эйзенхауэр[d] |
| Парти | АИШ-ы республикон парти |
| Ахуырад | Æфсæддон академи |
| Архайд | æфсæдты хицау, политик |
| Дин | меннонитад[d], Иеговæйы æвдисæнтæ[d] æмæ пресвитерианизм[d] |
| Къухæрфыст |  |
| Хорзæхтæ |                                     премия «Атомы для мира»[d]    Хорейшо Элджеры номыл преми[d] (1961) Всемирный зал славы гольфа[d] Гуверы майдан[d] (1960)  Университет Хофстрайы кадджын доктор[d]   Афæдзы адæймаг журнал «Time»-ы версимæ гæсгæ[d] (1959) Брюсселы кадджын æмбæстаг[d] (1945-æм азы 29 июны) Теодор Рузвельты преми[d] (1967) Кан-Нормандийы университеты кадджын доктор[d] (1948) |
| Æфсæддон куыст |
| Æфсæддон куысты азтæ |
1915—1953; 1961—1969 |
| Бæстæ |  АИШ |
| Æфсæдты хуыз |
АИШ-ы арми |
| Хуындад |  Армийы инæлар |
| Тохтæ | * Фыццаг дунеон хæст
* Дыккаг дунеон хæст
* Корейы хæст[d]
* Уазал хæст
 |
|  Викикъæбицы медиа |

**Дуа́йт Дэ́вид Эйзенха́уэр** (англ. Dwight David Eisenhower [ˈaɪzənhaʊ.ər]) у Америкайы Иугонд Штатты 34-æм президент.

## Фиппаинæгтæ
# Хъама

Рагон дурын хъама
Черкесаг хъама
**Хъама** (цуанон æвзагыл: *арх*) у дыууæрдыгæй цыргъ цыргъаг хæцæнгæрзты сæрмагонд хуыз. Пайда кодтой уымæй алыхуызон адæмтæ, уыдоны ’хсæн ирон адæм дæр.

## Хъама ирон адæмы царды

Ирон цыргъаг хæцæнгæрзты ’хсæн зынгæ бынат ахсы хъама. Фæлæ нырма бæстон бæрæг нæу, кæцы æнусы фæзындис, уый. Хъаматæ сæ асмæ гæсгæ кæнынц æртæ дихы: егъау, рæстæмбис æмæ чысыл хъама. Сæ арæзт æмæ хуызмæ гæсгæ дæр кæнынц æртæ дихы: æхгæд æвзист хъама, æвзист хъама æмæ сауарæзт хъама. Æхгæд æвзист хъама хъаматæн се ’ппæтæй кадджындæр æмæ зынаргъдæр у. Уымæн æмæ йæ фистоны æддаг цъар кæрæй-кæронмæ вæййы æвзистæй æмæ йæ уый тыххæй хонынц æхгæд æвзист хъама. Æвзист хъамайæн йæ дæлвистоны тæлы æмæ къæдзилы тæлыйы астæу та æхгæд вæййы сау фидар æмæ уæздан сæракæй. Йæ фистон арæзт вæййы сыкъа кæнæ та стæгæй. Сау арæзт хъама иннæ хъаматæй вæййы егъаудæр æмæ уæззаудæр, уымæн æмæ йæ тъæпæны æфсæйнаг вæййы иннæтæй бæзджындæр. Хъамайы тъæпæны æфсæйнаг кæд хицæн хæйттæй конд нæу, уæддæр ын йæ арæзты хуызтæм гæсгæ ис фондз хайон номы: тъыл, тъæпæн, нукæуттæ æмæ бырынкъ. Хъаматæ сæ фистонтæм гæсгæ кæнынц дыууæ дихы: фæзвистон хъама æмæ сагъдвистон хъама.

Ирон адæммæ хъамайæн ис фондз бындурон нысаниуæджы: хæстон, куыстадон, дарæсы фидыцæн, æхсарæууæнчы æмæ динон нысаниуæг. Хъамайы хæстон нысаниуæг ис уый мидæг æмæ у цыргъаг хæцæнгæрзтæн се ’ппæтæй фердæхтджындæр. Иннæ цыргъаг хæцæнгæрзты хъауджыдæр уымæн йæ бырынкъ у тæссагдæр. Уыимæ хъамайæн дыууæрдыгæй дæр ис цыргъ кæмттæ æмæ дзы чердæм фæнды февзид йæ фистонырдыгæй йеддæмæ йæм бавналæн ничердыгæй ис æмæ зын байсæн у искæй къухæй дæр.

Ирон нæлгоймаджы дарæсы фæлысты бындурондæр хæйттæ сты уæлдзарм худ, цухъхъа, куырæт, бæрцытæ, кафæн, хæдбынтæ сæракæй, хъама, рон. Уыцы хæйттæй сæ иу дæр куы нæ уа, уæд нæлгоймаджы национ дарæсы фæлыст у æвидыц æмæ йæ лæгау лæг йæ сæрмæ нæ хаста. Уæдæ хъамайæн ис дарæсы фидыцы стыр ахадындзинад. Æнæ хъама нæлгоймаджы нæ фыдæлтæ хуыдтой «лалымы хуызæн лæг».

Хъама уыд æхсарæууæнк æфтауæн дзаума. Уымæй ард кæй хордтой, уый тыххæй йæ хуыдтой «æрдхæрæны дзаума» дæр. Ирон лæг ард хордта йæ комбæсты йæ хъæубæсты, йæ мыггаджы, йæ кæнгæ æфсымæры, йæ уарзон сылгоймаджы раз. Тынг карзæй йæ ардбахæрд чи нæ сæххæст кодтаид, уый нымад цыд фыдæлты фидар æууæнк халæгыл, комбæсты, хъæу æмæ мыггаджы худинаггæнæгыл æмæ йын уыдон ’хсæн цæрæн нал уыд. Хъоды, кæнæ йын кодтой марыны тæрхон дæр. Ахæм адæймагæй дзырдтой, *йе ’ууæнк бахордта*, зæгъгæ. Уый-иу фæлыгъд йæ кой, йæ хъæр кæцæй нал хъуыстаид, ахæм бæстæм. Ирон адæм ард хордтой Хуыцауæй, зæдтæй, фосæй, хорæй, сыджытæй, зынгæй. Хъамайæн ирон адæмы ’хсæн уыдис дины нысаниуæг дæр. Дин куыд амыдта, афтæмæй, дам, хæйрæг, дæлимон, бирæгъы дæндагæй фæстæмæ, хъамайæ тынгдæр ницæмæй тæрсы. Цæвиттон, бæлццоныл-иу фæндагыл цæугæйæ кæм баталынг, уым-иу æрыхсæвиуат кодта. Йæ алыварс-иу хъамайы бырынкъæй тымбыл хахх æркодта æмæ сæрибарæй фынæй кодта. Дины амындмæ гæсгæ афтæ хъуыды кодтой, ома, йæ сæрты ницы æрбахиздзæн. Иуæй-иу хъаматы тъæпæнтыл уыд Тутыры бонты арæзт бирæгъы нывтæ.

## Фиппаинæгтæ
# Иврит

| Иврит |
| --- |
| עִבְרִית |
|  |
| Бæстæтæ |  Израиль |
| Дзурджыты нымæц | 9,3 млн |
| Классификаци |
| Категори |
Евразийы æвзæгтæ |
|
Афразиаг æвзæгтæ
Семитаг æвзæгтæ
Ныгуылæн семитаг æвзæгтæ
Централон семитаг æвзæгтæ
Цæгат-ныгуылæн семитаг æвзæгтæ |
| Фыссынад | дзуттаг алфавит |
| Æвзæгты кодтæ |
| ISO 639-1 | he |
| ISO 639-2 | heb |
| ISO 639-3 | heb |
| ГОСТ 7.75–97 | ивр 198 |
| WALS | heb |
| Ethnologue | heb |
| Linguasphere | 12-AAB-a |
| ABS ASCL | 4204 |
| IETF | he |
| Glottolog | hebr1246 |
|  Википеди ацы æвзагыл |

**Иври́т** (עִבְרִית [iv'ʁit]) у семитаг æвзаг, Израилы паддзахадон æвзаг.
# Мыдадз

Мыдадзын цырагъ
**Мыдадз**, дыгур. *мудадзæ* у пластикон буаргъæд, хуымæтæджы липидты хæццæ. Мыдæдзтæй пайда кæнынц фармацевтикой индустрийы.

## Фиппаинæгтæ